"केदारनाथ...१७ जून"

 

लेखक : डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे

प्रकाशक : New Era Publishing House

पृष्ठे- ३७६, मूूल्य- ३९० रुपये.

काळजाचा ठोका चुकवणारा एक जिवंत आणि थरारक अनुभव म्हणजे डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचे 'केदारनाथ १७ जून' हे पुस्तक!!

काही पुस्तकं अशी असतात, जी केवळ कागदावर छापलेली अक्षरे नसतात, तर तो एका जिवंत मृत्यूच्या दाढेतून परत आलेल्या माणसाचा धगधगता श्वास असतो. १३ वर्षांपूर्वी, म्हणजेच २०१३ मध्ये उत्तराखंडमध्ये निसर्गाने जे तांडव घडवून आणलं, त्या 'केदारनाथ जलप्रलया'च्या आठवणीने आजही अंगावर काटा येतो. आपण टीव्हीवर, बातम्यांमध्ये त्या महापुराची भीषण दृश्यं पाहिली, पण प्रत्यक्षात त्या रात्री केदारनाथच्या मंदिराभोवती काय घडत होतं? जेव्हा ढग फुटले, डोंगर कोसळले आणि पाण्याचा अक्राळविक्राळ कलोळ हजारो मानवी देहांना गिळंकृत करत होता, तेव्हा तिथे उपस्थित असलेल्या एका माणसाने मृत्यूला डोळ्यांत डोळे घालून कसं पाहिलं? याच विदारक आणि काळजाचा ठोका चुकवणाऱ्या अंगावर येणाऱ्या अनुभवांची गाथा म्हणजे डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचं 'केदारनाथ १७ जून' हे पुस्तक!

साहित्याचा वाचक म्हणून मी आजवर अनेक कादंबऱ्या वाचल्या आहेत, पण हे पुस्तक वाचताना माझ्या भावनांचा जो कल्लोळ उडाला, तो शब्दात मांडणं कठीण आहे. हे पुस्तक मी एका दमात वाचून पूर्ण केलं. वाचताना अनेकदा माझे हात थरथरले, डोळे ओलावले आणि निसर्गाच्या त्या अथांग शक्तीसमोर नतमस्तक व्हायला झालं. आज मी तुमच्यासाठी याच पुस्तकाचं एक असं रसास्वादपर विश्लेषण घेऊन आलो आहे, जे तुम्हाला केवळ या पुस्तकाची ओळख करून देणार नाही, तर तुम्हाला थेट त्या १७ जून २०१३ च्या भयानक रात्रीच्या केदारनाथमध्ये घेऊन जाईल. कादंबरीच्या सुरुवातीला लेखक डॉ. प्रकाश कोयाडे आपल्याला एका अत्यंत सुंदर, शांत आणि भक्तीमय वातावरणात घेऊन जातात. एका सामान्य भारतीय कुटुंबाप्रमाणेच, बाबा केदारनाथाच्या दर्शनाची ओढ मनाशी बाळगून सुरू झालेला हा प्रवास असतो. हिमालयाच्या त्या उंचच उंच रांगा, मंदाकिनी नदीचा खळाळणारा प्रवाह, हवेतला तो सुखद गारवा आणि 'हर हर महादेव'च्या जयघोषाने दुमदुमून जाणारी केदारनाथची दरी... लेखकाची ओघवती भाषाशैली इथे एखाद्या निसर्गचित्रासारखी खुलत जाते. वाचताना आपणही लेखकासोबत ती पायी चढण चढत जातो, त्या थंड हवेचे झोत आपल्या गालाला स्पर्श करून जातात आणि केदारनाथच्या त्या प्राचीन, भव्य मंदिरासमोर उभं राहिल्यावर मिळणारा तो अवर्णनीय आनंद आपणही अनुभवतो. पण, या शांततेच्या मागे निसर्गाच्या पोटात कोणतं भयंकर वादळ दडलेलं आहे, याची पुसटशी कल्पनाही कोणाला नसते. लेखक हा सुरुवातीचा भाग इतक्या शांतपणे मांडतात की, पुढच्या वादळाची तीव्रता वाचकाला अधिकच हादरवून टाकते.

पुस्तकाचा पुढचा भाग हा वातावरणातील गूढता आणि भीती वाढवणारा आहे. १६ जूनच्या संध्याकाळपासूनच निसर्गाचं रूप बदलायला लागतं. संततधार पाऊस, ढगांचा गडगडाट आणि डोंगरावरून येणाऱ्या पाण्याचा वाढता वेग. लेखक आणि त्यांचे सहकारी केदारनाथ मंदिराच्या परिसरातील एका लॉजमध्ये मुक्कामाला असतात. इथे डॉ. कोयाडे यांच्यातील संवेदनशील लेखक आणि डॉक्टर या दोन्ही बाजू प्रकर्षाने समोर येतात. बाहेर वाढणारा पाऊस आणि थंडी यामुळे लोकांची होणारी घालमेल, प्रशासनाची अनभिज्ञता आणि मनात दाटून येणारी एक अनामिक भीती याचं चित्रण लेखकाने अत्यंत बारीक तपशिलांसह केलं आहे. रात्रीच्या अंधारात डोंगरावरून दगड कोसळण्याचे आवाज जेव्हा यायला लागतात, तेव्हा वाचकाचीही धाकधूक वाढू लागते. लेखकाची भाषाशैली इथे एका 'सस्पेन्स थ्रिलर' कादंबरीसारखी वेगवान आणि उत्कंठावर्धक होते.

आणि उजाडतो तो काळा दिवस—१७ जून २०१३! पुस्तकाचा हा भाग म्हणजे या संपूर्ण ग्रंथाचा आत्मा आहे आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, हा भाग वाचताना माझं काळीज एका क्षणासाठी थबकलं. सकाळचे सात-साडेसात वाजले असतील. अचानक एक प्रचंड, कानठळ्या बसवणारा आवाज होतो. जणू काही हजारो तोफा एकाच वेळी डागल्या गेल्या असाव्यात. केदारनाथ मंदिराच्या मागच्या बाजूला असलेल्या चोराबारी सरोवराचा कडा फुटतो आणि एका अवाढव्य डोंगराएवढी पाण्याची भिंत, लाखो टन चिखल, महाकाय खडक आणि उपटून आलेली झाडं घेऊन केदारनाथच्या दरीकडे झेपावते. "ते पाणी नव्हतं, तो साक्षात मृत्यूचा अक्राळविक्राळ जबडा होता, जो समोर येईल त्या प्रत्येक गोष्टीला, घरांना, हॉटेल्सना आणि माणसांना एका सेकंदात गिळत पुढे सरकत होता!"* लेखकाने त्या क्षणाचं जे वर्णन केलं आहे, ते वाचून अंगावर शहारे येतात. डोळ्यांसमोर हॉटेलच्या इमारती पत्त्यांसारख्या कोसळताना दिसतात. माणसांचा एकच आक्रोश, किंकाळ्या आणि जीवाच्या आकांताने चाललेली पळापळ... हे सगळं लेखक स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहत असतात आणि वाचक म्हणून आपणही त्यांच्या नजरेतून ते अनुभवत असतो. लेखक आणि त्यांचे सहकारी कसेबसे एका सुरक्षित ठिकाणी किंवा पाण्याच्या प्रवाहापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात, तो प्रसंग थरारकतेची पराकाष्ठा आहे.

या पुस्तकात लेखकाने एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि चमत्कारीय घटनेचा उल्लेख केला आहे, ज्याने संपूर्ण जगाला थक्क केलं होतं. जेव्हा तो महापूर आणि अवाढव्य खडक मंदिराच्या दिशेने वेगाने येत होते, तेव्हा मंदिराच्या अगदी मागे एक महाकाय शिळा (खडक) येऊन स्थिरावली. या शिळेला नंतर 'भीमशिला' असं नाव देण्यात आलं. त्या महाकाय शिळेमुळे पाण्याचा मुख्य प्रवाह दोन भागांत विभागला गेला आणि मुख्य मंदिराला एका ओरखडाही न येता ते सुरक्षित राहिलं. लेखक जेव्हा या प्रसंगाचं वर्णन करतात, तेव्हा त्यांची भाषा कमालीची श्रद्धावान आणि भावुक होते. विज्ञानाची पार्श्वभूमी असलेले डॉक्टर जेव्हा या घटनेकडे पाहतात, तेव्हा त्यांनाही निसर्गाच्या किंवा एखाद्या अद्भूत शक्तीच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवावा लागतो. मंदिराभोवती हजारो लोकांचे मृतदेह पडलेले असताना, ते भव्य मंदिर कसं ताठ मानेने उभं होतं, हा प्रसंग मनाचा तळ ढवळून काढणारा आहे.

महापूर येऊन निघून जातो, पण मागे सोडतो एक अथांग स्मशानशांतता! पुस्तकाचा उत्तरार्ध हा केवळ वाचकाची परीक्षा घेणारा नाही, तर मानवी अस्तित्वाचा विचार करायला लावणारा आहे. चहुबाजूला चिखल, बर्फ आणि मृतदेहांचा खच पडलेला असतो. अशा परिस्थितीत, कडाक्याच्या थंडीत, अंगावर ओले कपडे, खायला अन्न नाही की प्यायला पाणी नाही... अशा अवस्थेत लेखक आणि इतर हजारो भाविक तिथे अडकून पडतात. त्या बिकट परिस्थितीत माणसाचा स्वभाव कसा बदलतो, हे लेखकाने अत्यंत तटस्थपणे मांडलं आहे. एका बाजूला अन्नाच्या एका बिस्किटासाठी किंवा पाण्यासाठी चाललेली हाणामारी, तर दुसऱ्या बाजूला अशाही परिस्थितीत एकमेकांना मदत करणारे देवमाणूस... डॉ. कोयाडे यांनी स्वतः डॉक्टर असल्यामुळे तिथे अनेक जखमींवर, वेदनेने विव्हळणाऱ्या लोकांवर प्राथमिक उपचार केले. स्वतः उपाशी असूनही, मृत्यूच्या छायेत असूनही त्यांनी दाखवलेलं हे धाडस आणि कर्तव्यभावना वाचताना त्यांच्याबद्दलचा आदर मनामध्ये सर्वोच्च शिखरावर पोहोचतो.

पुस्तकाचा शेवटचा भाग हा तिथून झालेल्या सुटकेचा आणि लष्कराच्या शौर्याचा आहे. भारतीय हवाई दलाचे (IAF) आणि भारतीय सैन्याचे जवान जेव्हा स्वतःचा जीव मुठीत धरून, खराब हवामानात हेलिकॉप्टर घेऊन तिथे पोहोचतात, तेव्हा अडकलेल्या लोकांच्या डोळ्यात जे अश्रू येतात, ते लेखकाने शब्दबद्ध केले आहेत. सैनिकांनी केलेलं ते रेस्क्यू ऑपरेशन, ढगफुटीच्या भागात चाललेली हेलिकॉप्टरची उड्डाणं आणि लेखकाचा केदारनाथ ते आपल्या घरापर्यंतचा परतीचा प्रवास हा अत्यंत भावुक आहे. जेव्हा लेखक सुखरूप आपल्या घरी पोहोचतात, तेव्हा वाचकालाही एक सुटकेचा मोठा श्वास सोडल्यासारखं वाटतं. या पुस्तकाचं सर्वात मोठं बलस्थान म्हणजे यात कुठेही काल्पनिक रंगरंगोटी नाही. जे घडलं, जसं घडलं, ते अतिशय प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. इतिहास किंवा एखादी दुर्घटना वाचताना बऱ्याचदा तो अहवाल वाटू लागतो, पण डॉ. कोयाडे यांची लेखणी इतकी प्रवाही आहे की, ते एखाद्या थरारक कादंबरीसारखं वाचकाची पकड घेतं. लेखकाने शब्दांच्या माध्यमातून अशी काही दृश्ये उभी केली आहेत की, पुस्तक वाचताना डोळ्यांसमोर एक चित्रपट चालू असल्याचा भास होतो.

'केदारनाथ १७ जून' हे केवळ एका दुर्घटनेचं पुस्तक नाही, तर ते मानवी जिद्दीचं, श्रद्धेचं आणि मृत्यूवर मिळवलेल्या विजयाचं महाकाव्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला शिकवतं की, माणूस निसर्गापेक्षा मोठा कधीच असू शकत नाही आणि संकटाच्या काळात केवळ माणुसकीच आपल्याला वाचवू शकते.

जर तुम्हाला जीवनाचा खरा अर्थ समजून घ्यायचा असेल, निसर्गाचं ते अक्राळविक्राळ रूप अनुभवायचं असेल आणि एका जिवंत मृत्यूच्या दाढेतून परत आलेल्या माणसाची सत्यकथा वाचायची असेल, तर डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचं हे पुस्तक तुम्ही वाचायलाच हवं.

संदीप प्रकाश जाधव