"गाठोडं"

 

लेखक : पु. ल. देशपांडे

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन मंदिर 

                                                                           पृष्ठे- २२१, मूूल्य- २५० रुपये.

आठवणींचे सुगंधी गाठोडे आणि भाईंच्या लेखणीची जादू: पु. लं.च्या 'गाठोडं'चा रस स्वाद

'भाईं'च्या साहित्याच्या अंगणात पुन्हा एकदा...

मित्रांनो, 'पु. ल. देशपांडे' म्हणजेच आपले लाडके 'भाई' हे नाव ऐकलं तरी चेहऱ्यावर एक नकळत हसू उमलतं आणि मन प्रसन्न होतं. पु. लं.नी आपल्याला 'बटाट्याची चाळ' दिली, 'व्यक्ती आणि वल्ली' दिले, आणि प्रवासवर्णनांच्या माध्यमातून जगभ्रमंती घडवून आणली. पण काही दिवसांपूर्वीच मी त्यांचं अत्यंत हळवं, अंतर्मुख करणारं आणि तितकंच समृद्ध करणारं पुस्तक वाचून पूर्ण केलं—ते म्हणजे 'गाठोडं'.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला घेतलं, तेव्हा मला वाटलं होतं की हा पु. लं.च्या नेहमीच्या शैलीतील केवळ एक विनोदी लेखसंग्रह असेल. पण पुस्तक संपवून जेव्हा मी ते मिटलं, तेव्हा मला जाणवलं की हे केवळ पुस्तक नाही, तर भाईंनी त्यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात गोळा केलेल्या अनुभवांचं, माणसांचं आणि आठवणींचं एक अनमोल 'गाठोडं' आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एखाद्या कादंबरीसारखा ओघवता आणि थेट मनाला भिडणारा आढावा घेणार आहोत.

'गाठोडं' नावामागची संकल्पना: आठवणींची शिदोरी

पुस्तकाचं नाव 'गाठोडं' का ठेवलं असेल, याचा विचार करतानाच कथेचा खरा गाभा उलगडत जातो. जुन्या काळात लोक प्रवासाला निघताना आपल्या सोबत एक गाठोडं घ्यायचे. त्यात त्यांच्या गरजेच्या वस्तू असायच्या, काही आठवणी असायच्या. पु. लं.नी या पुस्तकात त्यांच्या आयुष्यातील अशाच काही अमूल्य गोष्टी एकत्र बांधल्या आहेत.

यात त्यांचे वैयक्तिक अनुभव आहेत, त्यांनी जवळून पाहिलेली मोठी माणसं आहेत, कलाविश्वातील किस्से आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे बदलत गेलेल्या काळाचं एक सुंदर टिपण आहे. हे पुस्तक वाचताना असं वाटतं की आपण पु. लं.च्या घरात त्यांच्या समोर बसलो आहोत आणि ते आपल्यासमोर एकेक करून त्यांच्या आठवणींच्या गाठोड्यातील वस्तू बाहेर काढून आपल्याला दाखवत आहेत.

माणसांचे जिवंत जगात आणि भाईंची संवेदनशील नजर

पु. लं.ची सर्वात मोठी ताकद कोणती असेल, तर ती म्हणजे माणसांमधील 'माणुसकी' शोधणे. 'गाठोडं' या पुस्तकातही त्यांनी अनेक व्यक्तींची अशी काही चित्रं उभी केली आहेत की ती वाचक म्हणून आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतात.

• कलाकार आणि साहित्यिक: या पुस्तकात भाईंनी त्यांच्या काळातील थोर संगीतकार, गायक, लेखक आणि नाटककार यांच्यासोबत घालवलेले क्षण जिवंत केले आहेत. बालगंधर्वांपासून ते वसंतराव देशपांड्यांपर्यंत अनेकांच्या स्वभावाचे पैलू यात पाहायला मिळतात.
• सामान्य माणसांमधील अद्भूतता: पु. लं.ना केवळ मोठी माणसंच नाही, तर रस्त्यावर भेटणारा सामान्य माणूस, एखादा साधा नोकर किंवा प्रवासात भेटलेला अनोळखी सहप्रवासी यांच्यातही एक अनोखी कादंबरी दिसायची. त्यांच्यातील साधेपणा भाईंनी ज्या आदराने मांडला आहे, तो वाचताना मन भरून येतं.

कादंबरीसारखी ओघवती, तरीही अंतर्मुख करणारी भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला या पुस्तकाची भाषाशैली अत्यंत भावली. पु. लं.चं वैशिष्ट्य असं की, ते आपल्याला हसवता हसवता कधी डोळ्यांत पाणी आणतात, हे कळूही देत नाहीत. त्यांची भाषा एखाद्या डोंगरावरून उगम पावून संथ मैदानावर वाहणाऱ्या प्रवाही नदीसारखी ओघवती आहे.

यात पु. लं.चा सिग्नेचर विनोद (Signature Humour) तर आहेच, पण त्या विनोदाच्या मागे एक कारुण्याची, एक संवेदनशीलतेची झालर आहे. वाक्यरचना इतकी सहज आहे की, वाचक म्हणून आपण कुठेही रेंगाळत नाही. प्रत्येक प्रकरणागणिक आपण अधिकच त्यांच्या लेखनात गुंतत जातो. जुन्या मुंबईचे, पुण्याचे आणि बदलत जाणाऱ्या संस्कृतीचे जे वर्णन भाईंनी केले आहे, ते वाचताना आपण भूतकाळात कधी प्रवास करू लागतो, याचे भान राहत नाही.

काळाचा महिमा आणि बदलत्या संस्कृतीवर भाष्य

'गाठोडं' हे केवळ आठवणींचे पुस्तक नाही, तर ते एका बदलणाऱ्या कालखंडाचे दस्तऐवजीकरण आहे. जुनी मूल्यं कशी हळूहळू लोप पावत चालली आहेत, माणसांमधील जिव्हाळा कसा यांत्रिक होत चालला आहे, यावर पु. लं.नी अत्यंत सूचकपणे आणि हळुवार बोट ठेवले आहे. पण हे करताना कुठेही कडवटपणा नाही; आहे तो फक्त एक ज्येष्ठ आणि समंजस माणसाचा कळावळा!

आपण हे गाठोडं का उघडावे?

मित्रांनो, आजच्या या धावपळीच्या, सोशल मीडियाच्या आणि आभासी दुनियेत जगताना जर आपल्याला खऱ्याखुऱ्या माणसांचा स्पर्श हवा असेल, तर पु. लं.चे 'गाठोडं' वाचणे अनिवार्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला:

• नात्यांची जपणूक कशी करावी, हे शिकवतं.
• आपल्या अवतीभवती असणाऱ्या साध्या साध्या गोष्टींमध्ये आनंद कसा शोधावा, याची दृष्टी देतं.
• मराठी भाषेतील थोरल्या भावासारख्या असणाऱ्या एका लेखकाच्या हृदयात डोकावण्याची संधी देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनातील सात्विकता आणि संवेदनशीलता अधिक समृद्ध झाली आहे. हे गाठोडं प्रत्येक मराठी माणसाने आपल्या हृदयात जपून ठेवावं असंच आहे.

तर मग, कधी उघडताय भाईंच्या आठवणींचं हे सुगंधी गाठोडं? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव

  

"अर्थाच्या शोधात"

लेखक : व्हिक्टर फ्रँकल

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : डॉ. विजया बापट

पृष्ठे- १२६, मूूल्य- १५० रुपये

 **यातनेच्या अंधारात गवसलेला जगण्याचा धगधगता प्रकाश: व्हिक्टर फ्रँकल यांच्या 'अर्थाच्या शोधात' या पुस्तकाचा एक सखोल वेध**

कधी कधी आयुष्यात अशी एक वेळ येते, जेव्हा चारही बाजूंनी केवळ नैराश्याचा अंधार दाटून येतो. आपण करत असलेल्या संघर्षाला, सहन करत असलेल्या दुःखाला खरोखरच काही अर्थ आहे का, असा भेदक प्रश्न मनाला पोखरू लागतो. अशाच एका भावनिक आणि मानसिक कोंडीत असताना, माझ्या वाचनात एक असं पुस्तक आलं ज्याने माझ्या जगण्याकडे बघण्याचा संपूर्ण दृष्टिकोनच मुळापासून बदलून टाकला. ते पुस्तक म्हणजे डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक 'Man's Search for Meaning' आणि डॉ. विजया बापट यांनी अत्यंत ताकदीने केलेला त्याचा मराठी अनुवाद — **"अर्थाच्या शोधात"**.

एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून मी शेकडो पुस्तके वाचली असतील, पण या पुस्तकाने माझ्या मनावर जो खोलवर ओरखडा उमटवला आहे, तो पुसला जाणं अशक्य आहे. हे केवळ एक पुस्तक नाही; तर मृत्यूच्या दाढेत उभं राहून, मानवी अस्तित्वाची आणि आशेची दिलेली ती एक अविस्मरणीय ललकारी आहे. चला, आज आपण या पुस्तकाच्या पानांतून एका अशा प्रवासाला निघूया, जो तुम्हाला रडवेल, हादरवेल आणि शेवटी जगण्याची एक नवी, प्रबळ उमेद देईल.

---

### मृत्यूच्या छायेतील एक अमानुष जग

कादंबरीची सुरुवात होते ती दुसऱ्या महायुद्धाच्या त्या भयावह आणि अमानुष कालखंडात. नाझी छळछावण्या, विशेषतः 'ऑश्विट्झ' हे नाव ऐकलं तरी आजही अंगावर काटा उभा राहतो. डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल हे स्वतः एक मानसोपचारतज्ज्ञ होते, पण नियतीने त्यांना याच छळछावणीत एक सामान्य कैदी म्हणून ढकलून दिले.

पुस्तकाच्या पहिल्या भागात फ्रँकल यांनी छळछावणीतील जीवनाचे जे विदारक चित्रण केले आहे, ते वाचताना आपल्या काळजाचे पाणी होते. आपली ओळख, आपले नाव, आपले कपडे, आपले कुटुंब, आपली सगळी संपत्ती... सर्व काही एका क्षणात हिरावून घेतले जाते. उरतो तो फक्त हातावर गोंदवलेला एक निर्जीव नंबर आणि मृत्यूची सतत टांगती तलवार. कडाक्याच्या थंडीत, फाटलेले कपडे अंगावर घालून, दिवसभर खडी फोडण्याचे किंवा रेल्वेचे रूळ टाकण्याचे काम करणारे ते सांगाड्यासारखे कैदी आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात. दिवसातून एकदा मिळणारे ते पाण्यासारखे पातळ सूप आणि ब्रेडचा एक छोटा तुकडा, यावर तग धरून राहण्याची ती धडपड लेखकाने इतक्या ओघवती आणि जिवंत भाषेत मांडली आहे की, आपण स्वतः त्या बर्फाळ वाऱ्याचे चटके अनुभवत आहोत असे वाटू लागते.

डॉ. विजया बापट यांनी आपल्या अनुवादात मूळ इंग्रजी पुस्तकातील तो दाह, ती वेदना आणि तो मानसिक कोंडमारा अतिशय अचूकपणे मराठीत उतरवला आहे. वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण अनुवाद वाचत आहोत; ही भाषा थेट हृदयाला भिडते.

### मानवी मनाचे तीन टप्पे आणि अस्तित्वाचा संघर्ष

फ्रँकल यांनी केवळ स्वतःच्या यातनांचे वर्णन केले नाही, तर एका मानसोपचारतज्ज्ञाच्या तटस्थ नजरेतून त्यांनी तिथल्या कैद्यांच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत सूक्ष्म विश्लेषण केले आहे. त्यांनी कैद्यांच्या मानसिकतेचे तीन टप्पे सांगितले आहेत:

1. **धक्का आणि अविश्वास:** जेव्हा कैद्याला पहिल्यांदा छावणीत आणले जाते, तेव्हा त्याला आपण मरणार नाही असा एक खोटा भास असतो. पण लवकरच वास्तवाचा क्रूर चेहरा समोर येतो.

2. **संवेदनशून्यता:** रोजच्या रोज डोळ्यांसमोर होणारे मृत्यू, मारहाण आणि उपासमार यामुळे कैद्यांच्या भावना पूर्णपणे मरून जातात. ते जिवंत प्रेतांसारखे वावरू लागतात.

3. **मुक्तीनंतरचा कडवटपणा:** सुटका झाल्यानंतरही सामान्य जीवनात परतताना येणारी मानसिक पोकळी.

पण या अमानुष परिस्थितीतही काही कैदी असे होते, जे स्वतःच्या भाकरीचा तुकडा दुसऱ्या आजारी कैद्याला देत असत, इतरांचे सांत्वन करत असत. हे कसे शक्य झाले? याच प्रश्नातून फ्रँकल यांच्या तत्त्वज्ञानाचा जन्म होतो.

### "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे..."

या पुस्तकाचा खरा आत्मा, त्याचा गाभा म्हणजेच फ्रँकल यांनी मांडलेला विचार: **"सगळं काही हिरावून घेतलं जाऊ शकतं, पण कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःचा दृष्टिकोन निवडण्याचं माणसाचं स्वातंत्र्य कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही."**

छळछावणीत नाझी सैनिकांनी फ्रँकल यांच्याकडून सर्व काही हिरावून घेतले, पण त्यांच्या मनातील 'आशा' ते हिरावून घेऊ शकले नाहीत. फ्रँकल यांनी अतिशय सुंदर विचार मांडला आहे की, माणसाला जगण्यासाठी केवळ अन्न किंवा पाण्याची गरज नसते, तर त्याला एका 'अर्थाची' गरज असते. थोर तत्त्वज्ञ नित्शे यांचे एक वाक्य ते वारंवार उद्धृत करतात:

> "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे, तो कसाही जगू शकतो."

ज्या कैद्यांकडे भविष्यात पूर्ण करण्यासाठी एखादे ध्येय होते—मग ते आपल्या हरवलेल्या पत्नीला पुन्हा भेटण्याची आस असो, अर्धवट राहिलेले पुस्तक पूर्ण करण्याचे स्वप्न असो, किंवा एखाद्याला मदत करण्याची ओढ असो—ते कैदी त्या भीषण छळछावणीतून जिवंत बाहेर पडू शकले. ज्यांनी जगण्याची उमेद सोडली, ते भराभर मृत्यूमुखी पडले.

### लोगोथेरेपी:अर्थोपचार

पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात फ्रँकल यांनी त्यांच्या 'लोगोथेरेपी' या उपचारपद्धतीची ओळख करून दिली आहे. ही पद्धत माणसाच्या भूतकाळातील चुकांवर किंवा बालपणातील आघातांवर लक्ष केंद्रित न करता, भविष्यातील 'अर्थावर' लक्ष केंद्रित करते. फ्रँकल यांच्या मते, आपण आयुष्यात तीन प्रकारे अर्थ शोधू शकतो:

* **कृतीतून किंवा नवनिर्मितीतून:** एखादे ध्येय साध्य करून किंवा काहीतरी नवीन निर्माण करून.

* **अनुभवातून किंवा प्रेमातून:** निसर्ग, कला यांचा आनंद घेऊन किंवा एखाद्या व्यक्तीवर निरपेक्ष प्रेम करून.

* **दुःखाला सामोरे जाण्याच्या दृष्टिकोनातून:** जेव्हा दुःख टाळणे अशक्य असते (उदा. असाध्य आजार), तेव्हा त्या दुःखाला आपण किती धैर्याने आणि सन्मानाने सामोरे जातो, यातही एक मोठा अर्थ दडलेला असतो.

### एक वाचक म्हणून माझे मनोगत

आजच्या आपल्या या आधुनिक जगात, जिथे भौतिक सुखाची कोणतीही कमतरता नाही, तरीही लोक डिप्रेशन, ताणतणाव आणि आत्महत्येसारख्या टोकाच्या मार्गाकडे का वळत आहेत? या प्रश्नाचे उत्तर या पुस्तकात मिळते. आपण 'कसे जगायचे' हे शोधले आहे, पण 'का जगायचे' हेच आपण विसरून गेलो आहोत. आपल्या जीवनात एक 'अर्थाची पोकळी' निर्माण झाली आहे.

जेव्हा मी रोजच्या जीवनातील छोट्या-छोट्या समस्यांमुळे, ऑफिसमधील तणावामुळे किंवा नात्यांमधील गुंतागुंतीमुळे निराश होतो, तेव्हा मला या पुस्तकातील फ्रँकल यांची आठवण येते. जर तो माणूस त्या बर्फाळ प्रदेशात, उपाशीपोटी, मृत्यूच्या सावटाखाली आपल्या जगण्याचा अर्थ शोधू शकतो, तर आपण आपल्या या सुरक्षित आयुष्यात नक्कीच तो शोधू शकतो.

डॉ. विजया बापट यांनी अनुवादित करताना वापरलेली भाषा इतकी प्रगल्भ आणि संवेदनशील आहे की, अनेक ठिकाणी वाचताना डोळ्यांतून पाणी तरळते. हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका व्यक्तीची आत्मकथा नाही; तर तो मानवी आत्म्याचा, त्याच्या अदम्य इच्छाशक्तीचा आणि आशावादाचा एक महान विजय आहे.

### अंतिम निष्कर्ष

जर तुम्ही तुमच्या आयुष्यात कुठेतरी अडकल्यासारखे वाटत असाल, दुःखाने किंवा नैराश्याने तुम्हाला घेरले असेल, किंवा फक्त मानवी मनाची अफाट ताकद तुम्हाला समजून घ्यायची असेल, तर **"अर्थाच्या शोधात"** हे पुस्तक तुम्ही आवर्जून वाचलेच पाहिजे. हे पुस्तक तुम्हाला केवळ जगण्याची नवी प्रेरणा देणार नाही, तर तुमच्या अस्तित्वाला एक नवीन, सखोल अर्थ प्राप्त करून देईल.

हे एक असे पुस्तक आहे, जे वाचून संपल्यानंतरही वर्षानुवर्षे तुमच्या मनाच्या एका कोपऱ्यात जिवंत राहील आणि कठीण प्रसंगात अंधारातल्या दीपस्तंभासारखे तुम्हाला मार्गदर्शन करत राहील.

संदीप प्रकाश जाधव

"एकलव्य"

 

लेखक : विजय देवडे

प्रकाशक : NEW ERA पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ३८४, मूूल्य- ३०० रुपये

**निष्ठेचा, उपेक्षेचा आणि विद्रोहाचा महाकाव्य: विजय देवडे यांच्या 'एकलव्य' या कादंबरीचा एक भावस्पर्शी वेध**

जेव्हा एखाद्या पुस्तकाचे शेवटचे पान आपण वाचून पूर्ण करतो आणि ते मिटून बाजूला ठेवतो, तेव्हा जर सभोवतालची शांतता अंगावर येऊ लागली, तर समजायचं की त्या पुस्तकाने आपल्या आत्म्याला खोलवर स्पर्श केला आहे. एक वाचक आणि एक ब्लॉगर म्हणून मी अनेक पुस्तके वाचली, अनेक कथा जगलो; पण नुकतीच वाचनात आलेली विजय देवडे यांची **"एकलव्य"** ही कादंबरी वाचताना मला जो भावनिक हादरा बसला, तो शब्दांत मांडणे खरोखरच कठीण आहे.

महाभारतातील एकलव्याची गोष्ट आपल्या सर्वांनाच माहीत आहे. एक निष्ठावान विद्यार्थी, ज्याने मातीच्या मूर्तीला गुरू मानून धनुर्विद्या आत्मसात केली आणि शेवटी त्याच निर्दयी गुरूला गुरुदक्षिणा म्हणून स्वतःचा अंगठा कापून दिला. पण विजय देवडे यांची ही कादंबरी केवळ या पौराणिक कथेची उजळणी करत नाही; तर ती त्या कथेच्या आत दडलेल्या, शतकानुशतके दबून राहिलेल्या एका भयंकर सामाजिक वास्तवाचा, एका मूक आक्रोशाचा वेध घेते. कादंबरीची भाषाशैली इतकी ओघवती आणि जिवंत आहे की, वाचनाच्या पहिल्या पानापासूनच आपण त्या घनदाट अरण्यात, त्या मातीच्या द्रोणासमोर आणि त्या उपेक्षित राजपुत्राच्या वेदनेत नकळतपणे ओढले जातो. चला तर मग, या अस्वस्थ करणाऱ्या पण तितक्याच सुंदर वाचनप्रवासाचा हा धांडोळा घेऊया.

---

### अरण्याची गूढता आणि एका स्वप्नाचा जन्म

कादंबरीची सुरुवात होते ती निबिड अरण्याच्या एका अत्यंत जिवंत वर्णनाने. लेखकाने उभी केलेली जंगलाची सृष्टी केवळ पार्श्वभूमी राहत नाही, तर ती कादंबरीतील एक जिवंत पात्र बनते. हिरण्याधनु या निषादराजाचा पुत्र असणारा एकलव्य हा या अरण्यावर जीवापाड प्रेम करणारा तरुण आहे. त्याच्या रक्तातच एक उपजत कौशल्य आहे, पण त्याच्या डोळ्यांत एक स्वप्न आहे—जगातील सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर बनण्याचे स्वप्न.

देवडे यांनी एकलव्याच्या बालपणाचे आणि त्याच्या महत्त्वाकांक्षेचे जे चित्रण केले आहे, ते वाचताना आपण त्याच्याशी एकरूप होऊन जातो. जंगलातील प्राण्यांशी असलेली त्याची मैत्री, निसर्गाच्या सान्निध्यात त्याने घेतलेले पहिले धडे आणि अस्त्रविद्येची लागलेली अनावर ओढ, हे सर्व लेखकाने अतिशय तरलपणे मांडले आहे. एकलव्य जेव्हा पहिल्यांदा द्रोणाचार्यांच्या आश्रमात जातो आणि त्याला केवळ त्याच्या 'जाती'मुळे आणि 'कुळा'मुळे शिक्षणापासून वंचित ठेवले जाते, तो प्रसंग अंगावर काटा आणतो. एका गुणवान विद्यार्थ्याला केवळ प्रस्थापित व्यवस्थेच्या नियमांमुळे कसा नाकारला जातो, याचे हे अतिशय भेदक चित्रण आहे.

### मातीचा द्रोण आणि रक्ताची निष्ठा

पुस्तकाचा सर्वात हृदयस्पर्शी भाग म्हणजे जेव्हा निराश झालेला एकलव्य रानात परत येतो आणि मातीचा द्रोण तयार करतो. देवडे यांची लेखणी या टप्प्यावर अक्षरशः जादू करते. ती केवळ मातीची मूर्ती नसते; ती एकलव्याच्या अमर्याद श्रद्धेची, त्याच्या अतूट निष्ठेची आणि त्याच्या दुर्दम्य इच्छाशक्तीची साक्ष असते.

* **एकाकी साधना:** गुरुविना शिक्षण घेतानाची एकलव्याची तडफड, त्याचे स्वतःशीच चाललेले संवाद आणि रात्रंदिवस चाललेला कठोर सराव लेखकाने इतक्या बारकाव्यांनिशी रंगवला आहे की, वाचकाला त्या बाणांचा सूं-सूं आवाज प्रत्यक्ष ऐकू आल्यासारखा वाटतो.

* **निसर्ग हाच गुरू:** द्रोणाचार्यांची मूर्ती असली तरी, एकलव्याला खऱ्या अर्थाने शिकवतो तो निसर्ग. वाऱ्याचा वेग, प्राण्यांची चाहुल, आणि पानांची सळसळ यातून तो जे शिकतो, ते आश्रमात राहणाऱ्या राजपुत्रांना कधीच समजत नाही, हा विरोधाभास कादंबरीत अतिशय प्रभावीपणे उलगडला आहे.

> "ज्या व्यवस्थेने त्याला नाकारले, त्याच व्यवस्थेच्या सर्वोच्च शिखरावर विराजमान असलेल्या माणसाला त्याने आपला देव मानले. ही त्याची महानता होती की त्याचा भाबडेपणा? की येणाऱ्या पिढ्यांसाठी रचलेला एक भयंकर सापळा?"

हे असे प्रश्न कादंबरी वाचताना पदोपदी आपल्या मनात निर्माण होतात.

### व्यवस्थेचा क्रूर चेहरा आणि 'ती' गुरुदक्षिणा

कादंबरी जसजशी पुढे सरकते, तसतशी ती एका भयंकर शोकांतिकेकडे वाटचाल करू लागते. जेव्हा द्रोणाचार्य, अर्जुन आणि इतर पांडव जंगलात येतात आणि एका कुत्र्याचे तोंड बाणांनी शिवलेले पाहतात, तेव्हा द्रोणाचार्यांच्या मनात निर्माण झालेली असुरक्षितता देवडे यांनी अतिशय सूक्ष्मपणे टिपली आहे. तो प्रसंग कादंबरीचा कळसाध्याय आहे.

द्रोणाचार्य जेव्हा एकलव्याला त्याची ओळख विचारतात आणि तो मोठ्या अभिमानाने "मी आपलाच शिष्य आहे" असे सांगतो, तेव्हा द्रोणाचार्यांच्या डोळ्यांत दिसलेला स्वार्थ आणि अर्जुनाला दिलेले वचन पाळण्यासाठी त्यांनी खेळलेली ती अमानुष खेळी वाचताना वाचक म्हणून आपले रक्त उसळते.

* **अंगठा मागण्याचा प्रसंग:** देवडे यांनी या प्रसंगात अतिशयोक्ति न करता, त्यातील शांत आणि क्रूर वास्तव मांडले आहे. गुरुदक्षिणा म्हणून अंगठा मागणे हा केवळ एका विद्यार्थ्याचा बळी नव्हता, तर ती एका संपूर्ण वंचितांच्या पिढीची हत्या होती.

* **एकलव्याची प्रतिक्रिया:** अंगठा कापून देताना एकलव्याच्या चेहऱ्यावर जो भाव होता, तो पराभवाचा नव्हता, तर तो व्यवस्थेवर मिळवलेल्या नैतिक विजयाचा होता, हे लेखकाने अत्यंत प्रभावीपणे पटवून दिले आहे. रक्ताळलेला अंगठा द्रोणांच्या चरणी अर्पण करताना एकलव्याच्या डोळ्यांतील ती मूक वेदना वाचकाला आतून हादरवून सोडते.

### विजय देवडे यांची ओघवती आणि भेदक भाषाशैली

या कादंबरीचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे विजय देवडे यांची भाषा. ती एखाद्या धबधब्यासारखी ओघवती आहे, पण त्याच वेळी ती दगडालाही पाझर फोडेल इतकी धारदार आहे. त्यांनी वापरलेले शब्द, रूपके आणि प्रतिमा या पौराणिक कथेला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतात.

त्यांनी ऐतिहासिक संदर्भांना आजच्या काळातील सामाजिक विषमतेशी इतक्या बेमालूमपणे जोडले आहे की, ही कथा हजारो वर्षांपूर्वीची न वाटता आजचीच वाटते. राजवाड्यांमधील राजकारण, क्षत्रियांचा अहंकार आणि दुसरीकडे जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींचे साधे, निर्मळ जीवन यातील विरोधाभास लेखकाने अतिशय ताकदीने उभा केला आहे. संवादांमधील ठेहराव आणि पात्रांच्या मनातील द्वंद्व वाचकापर्यंत पोहोचवण्यात लेखक १००% यशस्वी ठरला आहे.

### आजच्या संदर्भात 'एकलव्य'

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाचे विश्लेषण करतो, तेव्हा मला जाणवते की "एकलव्य" ही केवळ भूतकाळातील एक कथा नाही, तर ती वर्तमानकाळातील एक जळजळीत वास्तविकता आहे. आजही आपल्या समाजात कितीतरी 'एकलव्य' आहेत, जे आपल्या अंगभूत कला आणि कौशल्याच्या जोरावर पुढे जाऊ पाहतात, पण 'गुणवत्तेपेक्षा वशिलेबाजी' किंवा 'आर्थिक-सामाजिक विषमता'रूपी द्रोणाचार्य त्यांच्याकडून त्यांच्या भविष्याचा अंगठा हिरावून घेतात.

हे पुस्तक आपल्याला अनेक अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारते:

* निष्ठा अंध असावी का?

* शिक्षणावर खरोखरच कोणा एका वर्गाची मक्तेदारी असते का?

* गुरुदक्षिणेच्या नावाखाली झालेली ती ऐतिहासिक फसवणूक आपण आजही वेगळ्या स्वरूपात उघड्या डोळ्यांनी का पाहत आहोत?

### माझा वैयक्तिक अनुभव...

पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण वाचताना माझ्या डोळ्यांच्या कडा ओलावल्या होत्या. एकलव्याच्या त्या कापलेल्या अंगठ्यातून वाहणाऱ्या रक्ताचा रंग मला माझ्या आजूबाजूला घडणाऱ्या अनेक अन्यायांमध्ये दिसू लागला. विजय देवडे यांनी या कादंबरीतून केवळ एका पौराणिक पात्राला न्याय दिला नाही, तर त्यांनी त्या पात्राला एक 'विचार' बनवून आपल्यासमोर उभे केले आहे.

जर तुम्ही साहित्यामध्ये केवळ रंजकता शोधत नसाल आणि तुम्हाला विचार करायला लावणारी, अंतर्मुख करणारी, व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उभी करणारी एखादी शक्तिशाली कादंबरी वाचायची असेल, तर **विजय देवडे यांचे 'एकलव्य' तुम्ही आवर्जून वाचायलाच हवे.** हे पुस्तक तुम्हाला रडवेल, तुम्हाला संतापवेल आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे पुस्तक तुम्हाला एक अधिक संवेदनशील माणूस बनवेल.

हे केवळ एका पुस्तकाचे वाचन नाही, तर हा एका प्रदीर्घ आणि वेदनादायी इतिहासाचा घेतलेला एक अत्यंत आवश्यक असा शोध आहे. माझ्या ब्लॉगवरील सर्व वाचकांना माझी ही अत्यंत कळकळीची शिफारस आहे की, वेळ काढा आणि या 'एकलव्या'च्या मूक आक्रोशाला एकदा तरी समजून घेण्याचा प्रयत्न नक्की करा.

संदीप प्रकाश जाधव