लेखक : रवींद्र पांढरे
प्रकाशक : रोहन प्रकाशन
पृष्ठे- १३९, मूूल्य- २०० रुपये
मातीच्या गर्भातून उमटलेला आर्त हुंकार: रवींद्र पांढरे यांच्या 'सायड' या कादंबरीचा परिचय!!!
काही पुस्तकं ही केवळ करमणुकीसाठी नसतात, ती तुमच्या सुखवस्तू जगाच्या सुस्त मानसिकतेला एक सणसणीत चपराक मारण्यासाठी असतात. ती तुम्हाला एसी खोलीत बसून वाचनाचा आल्हाददायक आनंद देत नाहीत, तर थेट उन्हातान्हात राबणाऱ्या, घामाच्या धारा गाळणाऱ्या माणसांच्या शेताच्या बांधावर नेऊन उभी करतात. लेखक रवींद्र पांढरे यांची 'सायड' ही कादंबरी अगदी याच ताकदीची आहे. 'सायड' म्हणजे नेमके काय, इथपासून ते थेट या मातीशी जोडलेल्या माणसांच्या सुख-दुःखाचा वेध घेणारा हा एक असा महाग्रंथ आहे, जो वाचताना तुमचे डोळे केवळ ओलावणार नाहीत, तर मानवी नात्यांच्या आणि व्यवस्थेच्या क्रूरतेची जाणीव होऊन तुमचं काळीज हेलावून जाईल. नुकतीच ही कादंबरी मी पूर्ण केली, आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, हे पुस्तक वाचून बाजूला ठेवल्यानंतरही कित्येक तास माझ्या डोळ्यांसमोरून ती शेतं, तो उन्हाचा चटका आणि त्या माणसांची हाडं गोठवणारी गरिबी जात नव्हती. एक ब्लॉगर आणि मराठी मातीतील अस्सल साहित्याचा चाहता म्हणून, आज मी तुमच्यासाठी या अद्भूत आणि तितक्याच विदारक कादंबरीचे सविस्तर, ओघवते आणि कादंबरीमय विश्लेषण घेऊन आलो आहे.
पुस्तकाचं नाव आहे 'सायड'. पहिल्यांदा जेव्हा हे पुस्तक हातात घेतलं, तेव्हा मनात विचार आला की हा शब्द नक्की कोणत्या बोलीभाषेतला आहे आणि याचा अर्थ काय? 'सायड' म्हणजे साखरेच्या कारखान्यांच्या परिसरात, ऊसतोड कामगारांनी किंवा मजुरांनी तात्पुरत्या स्वरूपात उभारलेली झोपडी किंवा पाल! एका बाजूला हजारो टन उसाचे गाळप करून लाखो रुपयांचा नफा कमावणारे साखरेचे कारखाने, आणि त्यांच्याच उजेडात, पण स्वतः अंधारात जगणारी ही 'सायड'वरची माणसं! रवींद्र पांढरे यांनी कादंबरीची सुरुवात ज्या कौशल्याने केली आहे, ते वाचताना आपण थेट त्या ऊसतोड कामगारांच्या तांड्यात पोहोचतो. पहाटेची ती बोचरी थंडी, कोयत्याचा उसावर पडणारा सपासप आवाज, बैलगाड्यांची खणखण आणि बैलगाडीच्या चाकाखालून उडणारी धूळ... हे सगळं वातावरण लेखकाने इतकं जिवंत केलं आहे की, वाचकाला त्या हवेतील उसाचा गोड आणि मजुरांच्या घामाचा कडू वास एकाच वेळी यायला लागतो. 'सायड' ही केवळ एका व्यक्तीची कथा नाही, तर तो एका संपूर्ण समूहाचा collective संघर्ष आहे. कादंबरीतील पात्रांची जडणघडण करताना लेखकाने ग्रामीण भागातील दारिद्र्य, सावकारी पाश आणि कारखानदारांची शोषणव्यवस्था या तिन्हींचा त्रिवेणी संगम घडवला आहे.
कादंबरीतील प्रमुख पात्रं जेव्हा आपल्या घरादारावर तुळशीपत्र ठेवून, हाताशी काही रुपयांची उचल (ॲडव्हान्स) घेऊन कारखान्याच्या 'सायड'वर येतात, तेव्हा त्यांच्या आशा-आकांक्षा कशा असतात आणि तिथे आल्यावर वास्तवाचे चटके कसे बसतात, याच अतिशय प्रवाही चित्रण पुस्तकात आढळतं. लेखक पात्रांच्या तोंडी असलेली अस्सल गावरान आणि ऊसतोड कामगारांची बोलीभाषा कुठेही बदलत नाही, त्यामुळे संवाद थेट काळजाला भिडतात. "अहो साहेब, आमी काय माणूस न्हाईत का रे? उसाच्या रसातनं साखर निघती, पण आमच्या रक्ताचं पाणी करून आम्ही ही शेतं उभी करतो, आमच्या वाट्याला मात्र हा चिखल अन सायडचं अंधारंच का?" असे संवाद जेव्हा कादंबरीत येतात, तेव्हा व्यवस्थेची क्रूरता टोचायला लागते. कारखान्याचा गळीत हंगाम सुरू झाला की, या माणसांचं आयुष्य त्या उसाच्या कांड्यांसारखंच मशीनमध्ये भरडलं जाऊ लागतं. रात्री दोन वाजता उठून उसाच्या फडावर जाणं, अंधारात साप-विंचवांची भीती बाळगत ऊस तोडणं, आणि तो अवाढव्य भार डोक्यावर वाहून गाड्या भरणी करणं... हा रोजचा दिनक्रम लेखक एखाद्या महाकाव्यासारखा संथ पण प्रभावीपणे मांडत जातो. पण या खडतर जगण्यातही लेखक माणुसकीचे कप्पे शोधायला विसरत नाही. शेजारच्या पालावर राहणाऱ्या कुटुंबाशी निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे संबंध, सुख-दुःखाची देवाणघेवाण, आणि रात्रीच्या वेळी शेकोटीभोवती बसून गायली जाणारी गाणी किंवा मारलेल्या गप्पा... हे सगळं वर्णन कादंबरीला एका अत्यंत संवेदनशील पातळीवर घेऊन जातं. वाचताना आपल्याला जाणवतं की, या माणसांकडे पैसा नसेल, पण एकमेकांसाठी वाहणारं काळजाचं रक्त खूप शुद्ध आहे.
कादंबरीचा मध्यभाग हा या संपूर्ण व्यवस्थेवर प्रहार करणारा आहे. ऊसतोड कामगारांचे शोषण कसं होतं, हे पांढरे यांनी अतिशय तटस्थपणे पण टोकदारपणे मांडलं आहे. मुकादमाने दिलेली उचल आणि त्या बदल्यात मोजावा लागणारा पै-पैचा हिशोब यात मजुराचे आयुष्य कसं संपून जातं, हे यात दिसतं. स्त्री मजुरांचे होणारे शोषण, त्यांच्या आरोग्याचे प्रश्न, आणि बाळंतपणसुद्धा उसाच्या फडात किंवा पालावर कसं होतं, हे प्रसंग वाचताना अंगावर काटा येतो. ज्या साखरेने महाराष्ट्राचे राजकारण आणि अर्थकारण समृद्ध केले, त्या साखरेच्या गोडव्यामागे या मजुरांच्या डोळ्यांतील अश्रूंचे किती मोठे खारे पाणी मिसळलेले आहे, याचे डोळे उघडणारे विश्लेषण लेखकाने केले आहे. भाषाशैली इथे एखाद्या थरारक आणि गंभीर कादंबरीसारखी टोकदार होते.
कादंबरीतील सर्वात वेदनादायी भाग कोणता असेल, तर तो म्हणजे या ऊसतोड कामगारांच्या मुलांचे शिक्षण! आई-वडील उसाच्या फडावर गेल्यावर पालावर लहान भावंडांना सांभाळणारी, शाळेचे तोंडही न पाहिलेली कोवळी मुले जेव्हा आपण कादंबरीत पाहतो, तेव्हा आपल्या शिक्षण व्यवस्थेच्या चिंध्या उडाल्यासारख्या वाटतात. ऋतू बदलतो, हंगाम संपतो, मजूर पुन्हा आपल्या रिकाम्या हातांनी आणि उध्वस्त शरीराने आपल्या गावाकडे परतायला निघतात. पण गावाकडे गेल्यावरही त्यांच्या नशिबी तोच कोरडा दुष्काळ आणि तीच सावकारी कर्जाची टांगती तलवार असते. जगण्याचं हे असं दुष्टचक्र लेखकाने इतक्या ताकदीने रेखाटले आहे की, कादंबरी संपताना वाचक सुन्न होतो.
रवींद्र पांढरे यांनी हे पुस्तक केवळ कल्पनेच्या जोरावर लिहिलेले नाही. त्यांनी या मजुरांचे जीवन अत्यंत जवळून पाहिले आहे, कदाचित ते स्वतः जगले आहेत. म्हणूनच कादंबरीतील प्रत्येक प्रसंग शंभर टक्के सत्य वाटतो. विषयाचे गांभीर्य मोठे असूनही लेखकाने कुठेही भाषा जड किंवा कंटाळवाणी होऊ दिलेली नाही. कथेचा ओघ इतका सुंदर आहे की, वाचक एका पानातून दुसऱ्या पानात सहज वाहत जातो. हे पुस्तक केवळ एक कलाकृती नाही, तर तो या शोषित वर्गाचा एक सामाजिक जाहीरनामा आहे, जो वाचल्यानंतर आपण साखरेचा प्रत्येक खडा खाताना या मजुरांचा विचार नक्कीच करू.
आज आपण महानगरांमध्ये राहून, मॉलमध्ये फिरून आणि चकाचक दुनियेत जगून भारताचा जो विकास पाहत आहोत, तो अत्यंत आभासी आहे. जर तुम्हाला या देशाचे, या महाराष्ट्राचे खरे आणि विदारक वास्तव पाहायचे असेल, तर 'सायड' वाचायलाच हवी. हे पुस्तक तुम्हाला केवळ एका मजुराची कहाणी सांगत नाही, तर ते तुमच्यातील माणसाला जागे करते. संकटांशी, भुकेशी आणि निसर्गाशी लढतानाही माणूस आपली माणुसकी कशी टिकवून ठेवतो, हे शिकवणारी ही एक धगधगती आत्मकथा आहे.
संदीप प्रकाश जाधव
