"नाझी" भस्मासुराचा उदयास्त

लेखक : वि. ग. कानिटकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन 

पृष्ठे- ५२८, मूूल्य- ५२५ रुपये

 स्वस्तिकाची सावली आणि रक्तरंजित हुकूमशाही: वि. ग. कानिटकर यांच्या 'नाझी' पुस्तकाचा अंगावर काटा आणणारा प्रवास!!!

जर्मनीचा एक नऊ फुटी बुरुज... त्यावर फडफडणारे लाल रंगाचे निशाण... आणि त्या निशाणाच्या मध्यभागी असलेले काळ्या रंगाचे, वक्र नखांसारखे भासणारे 'स्वस्तिक'! हे स्वस्तिक भारतीय संस्कृतीतील मांगल्याचे प्रतीक नव्हते, तर ते होते जगाच्या पाठीवरील सर्वात क्रूर, अमानुष आणि भयंकर अशा हुकूमशाहीचे प्रतीक—'नाझीवाद'.

मराठी साहित्य विश्वातील प्रख्यात लेखक आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे गाढे अभ्यासक वि. ग. कानिटकर** यांचे 'नाझी' हे पुस्तक नुकतेच मी पूर्ण केले. ६०० हून अधिक पानांचा हा ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून पूर्ण करताना अनेकदा माझ्या हातातील पुस्तक थरथरले, रात्रीची झोप उडाली आणि डोळ्यांसमोर एका उन्मत्त हुकूमशहाच्या क्रूरतेचा नंगा नाच उभा राहिला. एक ब्लॉगर म्हणून, पण थेट एखाद्या ऐतिहासिक कादंबरीच्या खिळवून ठेवणाऱ्या, नाट्यमय आणि प्रवाही शैलीत मी तुम्हाला या पुस्तकाची सफर घडवणार आहे. चला, विसाव्या शतकातील त्या गडद, काळवंडलेल्या आणि रक्ताळलेल्या जर्मनीच्या इतिहासात डोकावूया...

कादंबरीच्या प्रवाहासारखीच या पुस्तकाची सुरुवात एका पराभूत, खचलेल्या देशाच्या चित्रणाने होते. पहिल्या महायुद्धात जर्मनीचा दारुण पराभव झाला आहे. 'व्हर्सायच्या तहाने' जर्मनीचा स्वाभिमान, त्यांचा गर्व धुळीला मिळवला आहे. देशात गरिबी, बेरोजगारी आणि महागाईचा आगडोंब उसळला आहे. एका ब्रेडच्या तुकड्यासाठी लोकांना पैशांनी भरलेली पोती घेऊन जावे लागत आहे. अशा या नैराश्याच्या गर्तेत बुडलेल्या जर्मनीला एका 'तारणहाराची' गरज होती. आणि नेमका याच वेळी, म्युनिकच्या रस्त्यांवरून, एका लष्करातील सामान्य कॉर्पोरलचा आवाज घुमतो. तो आवाज इतका प्रभावी, इतका संथ आणि तरीही ज्वालामुखीय होता की, खचलेली जर्मन जनता त्या आवाजाकडे खेचली गेली. तो आवाज होता—अ‍ॅडॉल्फ हिटलरचा!

लेखक वि. ग. कानिटकर यांनी हिटलरचा हा उदय इतक्या नाट्यमय पद्धतीने मांडला आहे की, वाचताना आपल्याला एका अत्यंत चतुर आणि दुष्ट जादूगाराची कथा वाचत असल्याचा भास होतो.

पुस्तकाचा पूर्वार्ध हा नाझी पक्षाच्या (NSDAP) स्थापनेभोवती आणि त्यांच्या प्रचारयंत्रणेभोवती फिरतो. कानिटकर यांची लेखणी इथे एखाद्या कादंबरीकारासारखी पात्रांच्या मनाचा वेध घेते.

"एक खोटं शंभर वेळा सांगा, म्हणजे ते खरं वाटू लागतं," हा सिद्धांत मांडणारा गोबेल्स हा हिटलरचा उजवा हात होता. गोबेल्सने जर्मन जनतेच्या मनावर असे काही गारुड केले की, लोकांना हिटलर हा देवाचा अवतार वाटू लागला. हिटलरच्या वैयक्तिक सुरक्षेसाठी उभारलेली 'एसएस' (SS) ही संघटना आणि गुप्त पोलीस यंत्रणा 'गेस्टापो' (Gestapo) यांचा अमानुष चेहरा लेखकाने अत्यंत बारकाईने उभा केला आहे. रात्रीच्या अंधारात मशाली हातात घेऊन संचलन करणारे नाझी सैनिक, त्यांच्या बुटांचा तो तालावर पडणारा आवाज आणि "हाईल हिटलर!"च्या घोषणांनी थरथरणारे सभागृह... हे सगळं वाचताना वाचकाच्या मनात भीतीची एक लहर उमटून जाते.

कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत क्लेशदायक, क्रूर आणि अंगावर शहारे आणणारा आहे. हिटलरच्या मनात ज्यू (यहुदी) समाजाबद्दल असलेला आंधळा द्वेष हा या पुस्तकाचा सर्वात काळा कप्पा आहे. कानिटकर यांनी जेव्हा 'कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स'चे (छळछावण्या) वर्णन केले आहे, तेव्हा लेखकाचे शब्द जणू रक्ताने माखलेले वाटतात. ऑश्विट्झ (Auschwitz), ट्रेब्लिंका यांसारख्या छावण्यांमध्ये लाखो निष्पाप ज्यू स्त्री-पुरुष आणि लहान मुलांना केवळ ते ज्यू आहेत म्हणून गॅस चेंबरमध्ये कोंडून मारले गेले. "त्या गॅस चेंबरच्या भिंतींवर मरताना लहान मुलांच्या नखांचे उमटलेले ओरखडे... आणि तिथल्या चिमण्यांमधून २४ तास निघणारा मानवी मांसाचा जळणारा धूर... हा प्रसंग वाचताना माणसाचा मानवतेवरचा विश्वास उडून जातो."लेखकाने या क्रूरतेचे उदात्तीकरण न करता, अत्यंत तटस्थपणे पण तितक्याच प्रभावीपणे हे वास्तव मांडले आहे, ज्यामुळे हे पुस्तक एकाच वेळी थरारक आणि डोळ्यात अश्रू आणणारे बनते.

पुस्तकाचा उत्तरार्ध म्हणजे हिटलरच्या अमर्याद महत्त्वाकांक्षेपोटी पुकारले गेलेले दुसरे महायुद्ध! पोलंडवर झालेले आक्रमण, फ्रान्सचे काही दिवसांत झालेले पतन आणि रशियाच्या बर्फाळ मैदानात अडकलेली नाझी फौज... हा संपूर्ण इतिहास कानिटकर यांनी एखाद्या युद्धपट सारखा रंगवला आहे. इथे आपल्याला हिटलरची लष्करी रणनीती, त्याचे चुकलेले अंदाज आणि त्याच्या अहंकारामुळे स्वतःच्याच सैन्याला मृत्यूच्या खाईत लोटण्याची त्याची वृत्ती पाहायला मिळते. युद्धाच्या मैदानावरील तोफांचा गडगडाट, विमानांचा घोंघाव आणि पडत जाणारे बॉम्ब यांच्या वर्णनात लेखकाची भाषा अतिशय वेगवान आणि धारदार होते.

कादंबरीचा शेवटचा अंक येतो तो बर्लिनमधील एका जमिनीखालच्या अंधाऱ्या 'बंकर'मध्ये. शत्रूचे (रशियन) सैन्य बर्लिनच्या वेशीवर येऊन ठेपले आहे. एकेकाळी जगाला थरकाप उडवणारा हिटलर आता एका खचलेल्या, वेड्या म्हाताऱ्यासारखा त्या बंकरमध्ये वावरत आहे. त्याच्या हाताला कंप सुटला आहे. त्याचे सगळे विश्वासू साथीदार त्याला सोडून पळून चालले आहेत.

३० एप्रिल १९४५ चा तो दिवस. आपली नूतन पत्नी इव्हा ब्रॉन हिच्यासह हिटलर स्वतःवर गोळी झाडून घेतो आणि सायनाईड खाऊन आपले आयुष्य संपवतो. ज्या एका माणसाने जगाला रक्ताच्या समुद्रात बुडवले, त्याचा अंत त्या अंधाऱ्या बंकरमध्ये अत्यंत लाजीरवाण्या पद्धतीने होतो. नाझी साम्राज्याचा हा अस्ताचा प्रसंग वाचताना मनात एक खोल शांतता पसरते.

हे पुस्तक वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण इतिहासाचे गाईड वाचत आहोत. कानिटकर यांची भाषा अत्यंत नाट्यमय, प्रवाही, आणि प्रगल्भ आहे. ते पात्रांचे संवाद अशा पद्धतीने गुंफतात की, जणू काही त्या ऐतिहासिक व्यक्ती आपल्यासमोरच बोलत आहेत.

जर्मन शब्दांचा, लष्करी पदांचा आणि तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीचा त्यांनी केलेला वापर मराठी वाचकांसाठी अत्यंत सुलभ आणि समजायला सोपा आहे. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी ते वाचकाला असा काही प्रश्न विचारून जातात की, विचार करत पुढील पान उघडावेच लागते.

'नाझी' हे पुस्तक वाचून पूर्ण केल्यावर मला जाणवलेल्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

१. लोकशाहीचा गळा घोटणे: लोकशाहीच्या मार्गानेच निवडून आलेला एक माणूस कसा हळूहळू संपूर्ण लोकशाही नष्ट करतो आणि देशाचा हुकूमशहा बनतो, याचे हे एक उत्तम आणि भीतीदायक उदाहरण आहे.

२. अंध भक्तीचा परिणाम: जेव्हा एखादा समाज विचार करणे सोडून देतो आणि एका व्यक्तीला सर्वोपरी मानू लागतो, तेव्हा देशाचा विनाश अटळ असतो, हा धडा हे पुस्तक देते.

3. ऐतिहासिक अचूकता: लेखकाने कुठेही स्वतःचे काल्पनिक रंग न भरता, पुराव्यांच्या आणि जागतिक इतिहासाच्या आधारे ही मांडणी केली आहे.

वि. ग. कानिटकर यांचे 'नाझी' हे पुस्तक केवळ जर्मनीचा इतिहास सांगत नाही, तर ते मानवी स्वभावाच्या अत्यंत क्रूर आणि अंधाऱ्या बाजूचे दर्शन घडवते. हे पुस्तक आपल्याला बजावून सांगते की, इतिहासातील चुका जर आपण विसरलो, तर इतिहास स्वतःची पुनरावृत्ती अत्यंत भयंकर पद्धतीने करतो.

जर तुम्हाला जागतिक इतिहास, युद्धशास्त्र आणि मानवी मानसशास्त्र समजून घ्यायचे असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. हे पुस्तक तुम्हाला खिळवून ठेवील, घाबरवील आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अंतर्मुख करील!

संदीप प्रकाश जाधव

"पेशवे"

 

लेखक : श्रीराम साठे 

प्रकाशक : प्रफुल्लता प्रकाशन 

पृष्ठे- ७८९, मूूल्य- ९०० रुपये

ऐतिहासिक क्रांतीची धगधगती गाथा: श्रीराम साठे यांच्या 'पेशवे' या महाग्रंथाचा रसास्वाद

शनिवारवाड्याच्या त्या अवाढव्य, काळवंडलेल्या तटबंदीकडे पाहताना अनेकदा मनात एकच विचार येतो—या दगडांनी काय काय पाहिलं असेल? वैभव, पराक्रम, कीर्ती... की केवळ सत्तेची साठमारी? आपण आजवर इतिहास वाचला तो तुकड्या-तुकड्यांत. कधी पानिपतचा पराभव वाचून डोळे ओलावले, तर कधी अटकेपार झेंडे फडकवणारा राऊचा भाला पाहून छाती अभिमानाने फुगली. पण, या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी असलेलं, एका साध्या भट घराण्यातून कल्पकतेच्या आणि तलवारीच्या जोरावर उगम पावलेलं 'पेशवे' नावाचं वादळ नेमकं कसं होतं?

लेखक श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे पुस्तक नुकतंच हाती आलं, आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, मी ते केवळ वाचलं नाही, मी त्या काळात जगलो! एखाद्या अथांग कादंबरीसारखा प्रवाही आणि एखाद्या अस्सल इतिहासकारासारखा अचूक असलेला हा ग्रंथ म्हणजे मराठी वाङ्मयातला एक सुवर्णक्षण आहे. एक ब्लॉगर आणि इतिहासाचा निस्सीम चाहता म्हणून, या पुस्तकाने माझ्या मनावर केलेली मोहिनी मी आज तुमच्यासमोर उलगडणार आहे.

पुस्तकाची सुरुवात होते तीच मुळी एका कमालीच्या नाट्यमय वातावरणात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पेरलेलं स्वराज्याचं बीज संभाजी महाराजांच्या बलिदानाने आणि राजाराम-ताराराणीच्या संघर्षाने कसं टिकून राहिलं, इथून लेखकाची लेखणी धावू लागते. मोगलाईचा अस्ताचल आणि शाहू महाराजांचे महाराष्ट्रात झालेले पुनरागमन... हा काळच मोठा संभ्रमाचा होता. अशा काळात साताऱ्याच्या गादीला एका खंबीर हाताची गरज होती. श्रीराम साठे यांनी कोकणातून आलेल्या एका सामान्य, पण विलक्षण महत्त्वाकांक्षी माणसाची—म्हणजेच बाळाजी विश्वनाथ भट यांची एन्ट्री ज्या पद्धतीने करून दिली आहे, त्याला तोड नाही. वाचाताना असं वाटतं की आपण स्वतः साताऱ्याच्या दरबारात उभे आहोत. मुत्सद्देगिरी आणि थक्क करणारी राजकीय गणितं मांडत बाळाजींनी 'पेशवाई' नावाच्या एका नव्या अध्यायाचा पाया कसा रचला, याचं विश्लेषण साठे यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केलं आहे.

बाळाजींनंतर गादीवर येतो एक विशीतला तरुण. जणू काही आगीचा गोळाच! 'थोरले बाजीराव पेशवे'. पुस्तकाचा हा भाग वाचताना वाचकाचा श्वास रोखला जातो. लेखक इथे केवळ युद्ध वर्णनं करत नाहीत, तर बाजीरावांच्या मनातील रणनीती उघडून दाखवतात. "राघोबा, सत्ता ही मागून मिळत नसते, ती मनगटाच्या जोरावर हिसकावून घ्यावी लागते!"* असे संवाद (जे लेखकाने त्या काळातील पत्रांच्या आधारे जिवंत केले आहेत) वाचताना अंगावर काटा येतो. पालखेडची लढाई असो, मोगल बादशहाला दिल्लीत जाऊन दिलेली धोबीपछाड असो, किंवा बुंदेलखंडात छत्रसाल राजाच्या मदतीला धावून जाणं असो—साठ्यांची भाषाशैली इथे एखाद्या युद्धपटासारखी वेगवान होते. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि बाजीरावांची ती अफाट नजर, हे सगळं आपल्याला डोळ्यांसमोर दिसू लागतं. मस्तानीसोबतचं त्यांचं नातंही लेखकाने कुठेही गबाळ न करता, अत्यंत तरल आणि तितक्याच सन्मानपूर्वक रीतीने मांडलं आहे. बाजीरावांच्या अकाली निधनानंतर पेशवाईची धुरा आली नानासाहेबांकडे. हा काळ म्हणजे पेशवाईच्या वैभवाचा सुवर्णकाळ. पुणे हे एका साध्या गावांमधून 'विद्येचे आणि सत्तेचे माहेरघर' कसे बनले, शनिवारवाड्याची भव्यता कशी वाढली, याचे जिवंत वर्णन पुस्तकात आढळते. पण लेखक इथे फक्त वैभवाचे गोडवे गात नाही. अंतर्गत राजकारण, रघुनाथरावांची (राघोबादादा) सुप्त महत्त्वाकांक्षा, आणि उत्तरेत वाढत चाललेलं मराठ्यांचं वर्चस्व या सगळ्या गोष्टी समांतर चालतात. साठे यांचं कौतुक यासाठी करावं लागेल की, त्यांनी सदाशिवराव भाऊ आणि दत्ताजी शिंदे यांच्या पराक्रमाला योग्य तो न्याय दिला आहे. "बचेंगे तो और भी लढेंगे" हा दत्ताजींचा बाणा पुस्तकात ज्या पद्धतीने चित्रित केला आहे, तो वाचून डोळ्यात पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. या महाग्रंथाचा सर्वात मोठा आणि भावनिकदृष्ट्या हेलावून टाकणारा भाग म्हणजे 'पानिपतचा संग्राम'. अनेक इतिहासकारांनी पानिपतला फक्त एक पराभव म्हणून पाहिलं, पण श्रीराम साठे यांनी या पुस्तकातून पानिपतचं जे विश्लेषण केलं आहे, ते डोळे उघडणारं आहे. अब्दालीविरुद्ध लढताना मराठ्यांनी दाखवलेलं शौर्य, अन्नावाचून तडफडणारे सैनिक, आणि शेवटी झालेला तो महासंहार... लेखकाची भाषा इथे इतकी कारुण्यमय आणि भारदस्त होते की, वाचक स्वतःला त्या रणमैदानात उभा असलेला पाहतो. विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ, इब्राहिमखान गारदी यांच्या बलिदानाची गाथा साठे यांनी एखाद्या महाकाव्यासारखी लिहिली आहे. दोन मोती गळाले, सत्तावीस मोहरा हरवल्या... हा आकडा जेव्हा पुस्तकात येतो, तेव्हा छाती दडपून जाते.

पानिपतच्या धक्क्यातून मराठा साम्राज्य कसं सावरलं? हा इतिहास बऱ्याचदा दुर्लक्षित राहतो. पण साठे यांनी 'थोरले माधवराव पेशवे' यांच्या रूपाने पुन्हा एकदा पेशवाईला मिळालेला सुवर्णस्पर्श अचूक टिपला आहे. केवळ १६ व्या वर्षी पेशवाईची वस्त्रं अंगावर चढवून, अंतर्गत शत्रू (राघोबादादा) आणि बाह्य शत्रू (हैदर अली, निजाम) यांना धूळ चारणारा हा राजा! माधवरावांचे चारित्र्य, त्यांची न्यायप्रियता आणि रामशास्त्री प्रभुणे यांच्यासारख्या न्यायधीशाची त्यांना मिळालेली साथ, याचे विश्लेषण वाचताना थक्क व्हायला होते. माधवरावांचा क्षयरोगाने झालेला अंत हा या पुस्तकातील अत्यंत भावुक क्षण आहे. साठ्यांची लेखणी इथे इतकी हळवी होते की, वाचकाच्या मनाला चटका लागून जातो. माधवरावांनंतर पेशवाईला ग्रहण कसं लागलं, याचं अत्यंत तटस्थ पण तितकंच नाट्यमय चित्रण पुस्तकाच्या उत्तरार्धात येतं. "धापा टाकत धावणारा नारायणराव आणि 'काका मला वाचवा' अशी मारलेली आर्त हाक..." शनिवारवाड्याच्या भिंतींनी ऐकलेला हा सर्वात भयंकर आवाज साठे यांनी अक्षरांच्या माध्यमातून आपल्या कानात घुमवला आहे. त्यानंतर सवाई माधवराव, नाना फडणवीसांची मुत्सद्देगिरी आणि शेवटी 'दुसरा बाजीराव' याच्या काळात झालेला पेशवाईचा अंत, हा सगळा प्रवास अत्यंत वेधक आहे. सत्तेची लालसा, आपापसातील हेवेदावे आणि इंग्रजांचे कपटकारस्थान यांमुळे एका वैभवशाली साम्राज्याचा अस्त कसा झाला, याचं विश्लेषण करताना लेखकाचा सूर गंभीर आणि विचार करायला लावणारा होतो.

पुस्तकात कुठेही कल्पनेचे फुलोरे उडवून इतिहास बदलण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. प्रत्येक घटनेला पुराव्यांचा आधार आहे. इतिहास जड आणि कंटाळवाणा असू शकतो, हा समज या पुस्तकाने पूर्णपणे खोडून काढला आहे. संवाद आणि प्रसंगवर्णन इतकं अचूक आहे की चित्रपट पाहत असल्याचा भास होतो. लेखकाने पेशव्यांना देव बनवलेलं नाही आणि त्यांना खलनायकही ठरवलेलं नाही. त्यांच्या चुका आणि त्यांचे पराक्रम दोन्ही अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडले आहेत.

श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या रक्ताने, घामाने आणि पराक्रमाने लिहिलेला एक दस्तऐवज आहे. जर तुम्हाला महाराष्ट्राचा खरा इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवं. हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर जेव्हा तुम्ही शनिवारवाड्यासमोरून जाल, तेव्हा तुम्हाला तिथे केवळ दगड दिसणार नाहीत; तर तिथल्या हवेत बाजीरावांच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज, माधवरावांची न्यायप्रियता आणि पानिपतच्या वीरांचा हुंकार नक्कीच जाणवेल.

संदीप प्रकाश जाधव