लेखक : ना. सं. इनामदार
प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल पब्लिकेशन
पृष्ठे- ६५०, मूूल्य- ५०० रुपये
सह्याद्रीचा श्वास आणि पेशवाईचा रक्तरंजित इतिहास: ना. सं. इनामदार यांची 'मंत्रावेगळा' कादंबरी**
सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांतून वाहणारा वारा जेव्हा एखाद्या जुन्या, पडक्या वाड्याच्या बुरुजाला स्पर्श करतो, तेव्हा त्यातून इतिहासाचे सुस्कारे ऐकू येतात. इतिहास केवळ तारखा आणि युद्धांच्या नोंदींमध्ये नसतो, तो असतो त्या काळातील माणसांच्या काळजात, त्यांच्या महत्त्वाकांक्षांमध्ये, आणि त्यांनी घेतलेल्या शेवटच्या श्वासांमध्ये! मराठी ऐतिहासिक कादंबरी विश्वाचे अनभिषिक्त सम्राट नाथ संताजी इनामदार म्हणजेच आपल्या लाडक्या ना. सं. इनामदारांची 'मंत्रावेगळा' ही कादंबरी नुकतीच मी पूर्ण केली. पुस्तक संपवून बाजूला ठेवले खरे, पण पेशवाईच्या त्या अस्ताचा काळ, तो रक्तरंजित कालखंड आणि नारायणरावांच्या हत्येची ती काळी रात्र अजूनही माझ्या मनातून बाहेर पडायला तयार नाही.
आज एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून, या कादंबरीच्या पानातून अनुभवलेला तो थरार, तीच नाट्यमय कादंबरीची प्रवाही भाषाशैली वापरून मी तुमच्यासमोर मांडत आहे. चला तर मग, थेट जाऊयात १८ व्या शतकातील शनिवारवाड्याच्या त्या गूढ आणि कारस्थानी जगात...
कादंबरीची सुरुवात होते तिथेच मुळी एक प्रचंड अस्वस्थता आहे. थोरले माधवराव पेशवे—ज्यांनी पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा साम्राज्याला पुन्हा सोन्याचे दिवस दाखवले—त्यांचा क्षयरोगाने अकाली मृत्यू झाला आहे. शनिवारवाड्यावर दुःखाचे सावट आहे, पण त्या दुःखाच्या आड एक भयानक महत्त्वाकांक्षा हळूहळू फणा काढत आहे. ती महत्त्वाकांक्षा आहे रघुनाथराव ऊर्फ राघोबादादांची!
पेशवेपदाची वस्त्रे तरुण, अननुभवी आणि काहीसे चंचल स्वभावाच्या **नारायणराव पेशव्यां**ना मिळतात. आणि इथूनच सुरू होतो मराठी सत्तेच्या अधोगतीचा तो दुर्दैवी प्रवास. "शनिवारवाड्याच्या उंचच उंच भिंती केवळ संरक्षणासाठी नव्हत्या, तर त्या आपल्याच माणसांच्या कपटाची आणि कारस्थानांची साक्ष लपवण्यासाठी उभ्या होत्या की काय, असा प्रश्न ही कादंबरी वाचताना पडतो." राघोबादादांना पेशवेपद हवे आहे, तर दुसरीकडे त्यांच्या पत्नी आनंदीबाई यांच्या मनातील सत्तेची ईर्ष्या एखाद्या ज्वालामुखीसारखी धगधगत आहे. नारायणराव आणि राघोबादादा यांच्यातील विसंवाद, राजकारणातील अंतर्गत हेवेदावे आणि त्यातून निर्माण झालेली कटूता इनामदारांनी इतकी जिवंत उभी केली आहे की, वाचताना आपल्याला त्या पात्रांचा श्वासही ऐकू येतो. इतिहासातील सर्वात चर्चिले गेलेले आणि तितकेच डागाळलेले पान म्हणजे 'ध चा मा' करणे. नारायणरावांना 'धरा' (कैद करा) असे पत्र राघोबादादांनी लिहिले, पण आनंदीबाईंनी कुटिल बुद्धीने त्याचा 'मारा' (ठार करा) केला, हा प्रसंग कादंबरीचा परमोच्च बिंदू आहे.
इनामदारांची लेखणी इथे एखाद्या कॅमेऱ्यासारखी काम करते. ३० ऑगस्ट १७७३, अनंत चतुर्दशीचा तो दिवस. शनिवारवाड्यात सुमेरसिंग गर्दी आणि त्याचे गारदी घुसतात. हातामध्ये उघड्या तलवारी, डोळ्यात क्रूरता आणि ओठांवर नारायणरावांच्या रक्ताची तहान! तरुण नारायणराव जीव वाचवण्यासाठी धावत सुटतात. संपूर्ण वाड्यात त्यांचा आक्रोश घुमतो आहे. ते थेट राघोबादादांच्या खोलीत जातात, त्यांच्या पाया पडतात आणि म्हणतात—"काका, मला वाचवा!" पण नियतीला आणि शनिवारवाड्याच्या भिंतींना काही वेगळेच मंजूर होते. राघोबादादांच्या डोळ्यांदेखत गारदी नारायणरावांचे तुकडे-तुकडे करतात. हा प्रसंग वाचताना अंगावर काटा येतो, डोळ्यात पाणी उभे राहते आणि छातीत धडधड वाढते. इनामदारांनी या प्रसंगात वापरलेले शब्द मनात थेट वार करतात.
ना. सं. इनामदार यांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी पात्रांना 'काळे' किंवा 'पांढरे' (Villain or Hero) अशा चौकटीत न रंगवता, त्यांना रक्तामांसाची 'माणसे' म्हणून उभे केले आहे.
नारायणराव पेशवे: ते केवळ एक बळी ठरलेले पेशवे नव्हते. त्यांच्यातही काही उणिवा होत्या, त्यांचा रागीट स्वभाव, अविचाराने घेतलेले निर्णय इनामदारांनी लपवले नाहीत. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल सहानभूती तर वाटतेच, पण त्यांच्या अपरिपक्वतेची चीडही येते.
राघोबादादा: ते एक शूर सेनापती होते ज्यांनी अटकेपार झेंडे लावले. पण पेशवेपदाच्या हव्यासाने त्यांना कसे आंधळे केले, एका बाजूला पुतण्याचा पुळका आणि दुसऱ्या बाजूला सत्तेची हाव या दुहेरी मनःस्थितीत अडकलेला हा माणूस इनामदारांनी अचूक टिपला आहे.
आनंदीबाई: मराठी इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त स्त्री पात्र! इनामदारांनी आनंदीबाईंच्या महत्त्वाकांक्षेला अतिशय कलात्मकरित्या मांडले आहे. त्या क्रूर होत्या की परिस्थितीने आणि उपेक्षेने त्यांना तसे बनवले? हा प्रश्न कादंबरी वाचकाला विचार करायला लावतो.
नाना फडणवीस आणि सखाराम बापू: पेशवाईचे हे दोन खांब. कारस्थानी गनिमांना शह देण्यासाठी रचली जाणारी 'बारभाईंची कारस्थाने' आणि मुत्सद्देगिरीचे डावपेच वाचताना बुद्धिबळाच्या पटावरील खेळाचा थरार जाणवतो.
'मंत्रावेगळा'ची भाषाशैली ही केवळ ऐतिहासिक माहिती देणारी नाही, ती पूर्णपणे कादंबरीमय, प्रवाही आणि काव्यात्मक आहे. इनामदार जेव्हा शनिवारवाड्याच्या रात्रीचे वर्णन करतात, तेव्हा दिवाणखान्यातील मंद प्रकाशाचे दिवे, पडद्यांची सळसळ आणि पागांमधील घोड्यांचे खिंकाळणे आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. त्या काळातील मराठी भाषेचा डौल, शब्दांची निवड आणि वाक्यांची ठेवण इतकी सुंदर आहे की, आपण स्वतः १८ व्या शतकात वावरत आहोत असा भास होतो. संवादांमधील धार तीव्र आहे. प्रत्येक पात्राच्या तोंडची भाषा त्यांच्या स्वभावानुसार बदलते, हे लेखकाचे फार मोठे यश आहे.
ही कादंबरी वाचून पूर्ण केल्यावर जेव्हा मी विचार केला, तेव्हा मला जाणवले की 'मंत्रावेगळा' हे नाव या पुस्तकाला किती योग्य दिले आहे. 'मंत्र' म्हणजे राज्य चालवण्याचे सूत्र, विचार किंवा सल्ला. पण जेव्हा राज्यामध्ये नीतिनियम बाजूला सारून केवळ स्वार्थ आणि सूडबुद्धीचा 'मंत्र' जपला जातो, तेव्हा तो राज्याचा विनाश करतो. मराठा साम्राज्याला बाहेरील शत्रू जितका नडला नाही, तितका अंतर्गत कलह नडला. भावाभावांमधील वैरे आणि गादीसाठीची हाव कशी घात करते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे. ६०० हून अधिक पानांच्या या कादंबरीत लेखक कुठेही भरकटत नाही. शनिवारवाड्याच्या राजकारणापासून ते थेट नारायणरावांच्या मृत्यूनंतर स्थापन झालेल्या 'बारभाई कारभारा'पर्यंतचा इतिहास त्यांनी अगदी घट्ट विणला आहे. कादंबरी वाचताना मनावर एक अनामिक दडपण आणि उदासी येते. हेच या कादंबरीचे यश आहे, कारण लेखक आपल्याला त्या काळातील शोकांतिका अक्षरशः जगवतो.
जर तुम्हाला केवळ युद्धांच्या कथा ऐकायच्या असतील, तर कदाचित ही कादंबरी तुमच्यासाठी नाही. पण जर तुम्हाला माणसांच्या मनातील अंधारे कोपरे, राजकारणातील डावपेच, सत्तेची नशा आणि एका वैभवशाली साम्राज्याच्या अस्ताची सुरुवात कशी झाली, हे समजून घ्यायचे असेल, तर 'मंत्रावेगळा' वाचणे अनिवार्य आहे.
ना. सं. इनामदार यांनी इतिहास जिवंत केला आहे. नारायणरावांचा तो शेवटचा आक्रोश वाड्याच्या भिंती ओलांडून आजही वाचकांच्या मनात घुमतो. हे पुस्तक वाचताना तुम्ही केवळ वाचक राहत नाही, तर तुम्ही त्या काळाचे साक्षीदार बनता!
संदीप प्रकाश जाधव
