लेखक : विश्वास पाटील
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस
पृष्ठे- ४४२, मूूल्य- ६२५ रुपये
रणधुमाळीचा थरारक अनुभव आणि पानिपतचा अपरिचित इतिहास: विश्वास पाटील यांच्या 'रणखैंदळ'चा महाआस्वाद!!!
काही पुस्तकं अशी असतात, ज्यांची पानं उलटताना कागदाचा स्पर्श जाणवत नाही, तर थेट घोड्यांच्या टापांचा आवाज ऐकू येतो. हवेत उडणारी धूळ डोळ्यांत जाते आणि छातीवर एखाद्या शस्त्राचा वार झाल्यासारखी कळ उमटते. मराठी ऐतिहासिक कादंबरीचे अनभिषिक्त सम्राट विश्वास पाटील यांची 'पानिपत' कादंबरी आपण सर्वांनीच वाचली असेल, ज्या कादंबरीने मराठी वाचकाला रडवलं, शहारून सोडलं. पण, पानिपतच्या त्या भीषण रणसंग्रामापूर्वी नेमकं काय घडलं होतं? तो महासंहार घडण्यामागे कोणती सुप्त वादळं घोंगावत होती? याच प्रश्नांचं उत्तर शोधण्यासाठी विश्वास पाटील यांनी तब्बल तीन दशकांच्या संशोधनानंतर लिहलेली 'रणखैंदळ' ही महाकादंबरी नुकतीच माझ्या हाती आली.
इतिहासाचा वेडा पाईक आणि कादंबरीप्रेमी म्हणून मी हे पुस्तक जेव्हा वाचायला घेतलं, तेव्हा सलग तीन रात्री माझे डोळे मिटले नाहीत. विश्वास पाटलांची लेखणी म्हणजे नुसती शाई नाही, तो धगधगता निखारा आहे. आज मी तुमच्यासाठी याच 'रणखैंदळ' या महाग्रंथाचा रसास्वाद एका अशा शैलीत मांडणार आहे, जो तुम्हाला थेट अठराव्या शतकातील त्या रक्तरंजित कालखंडात घेऊन जाईल.
काय आहे 'रणखैंदळ'?
पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर नजर पडते आणि तिथूनच काळजाची धडधड वाढायला सुरुवात होते. 'रणखैंदळ' हा शब्दच मुळी इतका भारदस्त आहे की तो ऐकताच अंगावर काटा येतो. 'रण' म्हणजे युद्ध आणि 'खैंदळ' म्हणजे अक्षरशः धुमश्चक्री, तुंबळ हाणामारी, किंवा शत्रूला पायाखाली तुडवून काढणं. विश्वास पाटलांनी हे शीर्षक अत्यंत विचारपूर्वक निवडलं आहे. पानिपतच्या मुख्य युद्धापूर्वी उत्तरेत मराठ्यांनी आणि अब्दालीच्या सैन्याने एकमेकांना शह-प्रतिशह देण्यासाठी जे रणांगण गाजवलं, जो रक्ताचा सडा शिंपडला, त्या धुमश्चक्रीची ही गाथा आहे. वाचायला सुरुवात करण्यापूर्वी मला वाटलं होतं की यात 'पानिपत' कादंबरीचीच पुनरावृत्ती असेल की काय? पण पुस्तक जसं जसं पुढे सरकत गेलं, तसा माझा हा भ्रम पूर्णपणे तुटला. हे पुस्तक 'पानिपत'च्या पुढचा किंवा मागचा भाग नाही, तर तो एका विशाल पटाचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि आजवर अंधारात राहिलेला गाभा आहे.
कादंबरीची सुरुवात होते ती दिल्लीच्या मुघल दरबारातील सडलेल्या आणि लाचार वातावरणाने. एकेकाळी ज्या दिल्लीच्या तख्तासमोर संपूर्ण हिंदुस्तान झुकायचा, ते तख्त आता इतकं कमकुवत झालं आहे की, कोणीही यावं आणि त्याला लाथ मारून जावं. नजीबखान रोहिला हा कपटी, धूर्त आणि मराठ्यांचा कट्टर द्वेष्टा या दरबारात आपली पाळंमुळं घट्ट करतो आहे. विश्वास पाटील यांनी नजीबखानाचं जे व्यक्तिचित्रण रेखाटलं आहे, त्याला तोड नाही. वाचताना आपल्याला त्या नजीबखानाचा प्रचंड राग येतो, पण त्याच्या बुद्धीची आणि कपटनाट्याची कमालही वाटते. नजीबखान हा कसा मराठ्यांच्या विनाशाचे सुप्त मनसुबे रचत होता आणि त्यासाठी त्याने अहमदशाह अब्दालीला हिंदुस्तानावर आक्रमण करण्यासाठी कसं आमंत्रण दिलं, इथून कादंबरीचा वेग वाढायला लागतो. साऱ्या घटना इतक्या ओघवत्या भाषेत समोर येतात की, आपण इतिहास वाचत नसून एखाद्या थरारक चित्रपटाचा 'स्क्रीनप्ले' पाहत आहोत असं वाटतं. 'रणखैंदळ' या कादंबरीचे खरे महानायक कोण असतील, तर ते आहेत—**'दत्ताजी शिंदे'**. आजवर इतिहासाच्या पुस्तकात आपण दत्ताजींबद्दल फक्त दोन ओळी वाचल्या आहेत, पण विश्वास पाटलांनी या पुस्तकातून दत्ताजी नावाचं जे वादळ उभं केलं आहे, त्याला तोड नाही. दत्ताजी म्हणजे अस्सल मराठा बाणा! कपाळावर चंद्रकोर, अंगात बिजलीची ताकद आणि डोळ्यांत अंगार. जेव्हा उत्तरेतून साऱ्या बित्तम बातम्या पुण्यात नानासाहेब पेशव्यांकडे पोहोचतात, तेव्हा उत्तरेचा बंदोबस्त करण्यासाठी दत्ताजी शिंद्यांची निवड होते. दत्ताजींनी उत्तर भारतात केलेली घोडदौड, गंगेच्या पात्रातून घोड्यांसह मारलेली उडी आणि रोहिल्यांना दिलेली झुंज, हे सगळं वर्णन वाचताना अंगातलं रक्त सळसळू लागतं. "आम्ही शिंदे आहोत! मरायचे कसे हे आम्हाला चांगलेच ठाऊक आहे, पण शत्रूला मारल्याशिवाय मरायचे नाही, हा आमचा नियम आहे!" दत्ताजींचे हे आणि असे अनेक संवाद कादंबरीला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातात. विश्वास पाटलांची भाषाशैली इथे इतकी नादमय आणि धारदार होते की, प्रत्येक वाक्यागणिक वाचकाची छाती अभिमानाने फुगते.
कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत नाट्यमय आहे. दत्ताजी शिंदे यांनी नजीबखानाला शुकनतालच्या वेढ्यात कसं अडकवून ठेवलं होतं, याचं जिवंत वर्णन पुस्तकात आलं आहे. तो पावसाळ्याचा काळ, गंगेला आलेला पूर, चिखलात अडकलेली तोफखाना आणि दोन्ही बाजूंनी लागलेली भुकेची आग... हे सगळं पाटलांनी इतकं हुबेहूब लिहिलं आहे की, वाचक म्हणून आपल्यालाही त्या चिखलाचा आणि पावसाचा वास यायला लागतो. पण नजीबखान हा केवळ तलवारीने लढणारा नव्हता, तो 'जिहाद'च्या नावावर मुस्लीम सत्तांना एकत्र आणणारा धूर्त राजकारणी होता. तो एका बाजूला दत्ताजींशी तहाची बोलणी करून त्यांना गुंडाळत ठेवतो आणि दुसऱ्या बाजूला अंतरावेतून अब्दालीला वेगाने बोलावून घेतो. मराठ्यांची सर्वात मोठी चूक इथेच झाली, ती म्हणजे त्यांनी नजीबच्या शब्दांवर विश्वास ठेवला. हा वैचारिक संघर्ष आणि रणनीतीमधील चुका विश्वास पाटलांनी अत्यंत तटस्थपणे मांडल्या आहेत.
कादंबरीच्या उत्तरार्धात आपण जेव्हा पोहोचतो, तेव्हा मनावर एक अनामिक दडपण यायला लागतं. आपल्याला ठाऊक असतं की पुढे काय घडणार आहे, पण तरीही लेखकाची पकड इतकी घट्ट असते की आपण ते वाचल्याशिवाय राहू शकत नाही. बुराडी घाटावर, यमुना नदीच्या पात्रात मराठे आणि अब्दालीचे सैन्य समोरासमोर येतात. तो दिवस होता १० जानेवारी १७६० चा. यमुनेच्या पात्रात दाट धुकं पसरलेलं असतं. मराठ्यांची संख्या कमी असते आणि अब्दालीची अफाट फौज अचानक चालून येते. अशा परिस्थितीतही दत्ताजी मागे हटत नाहीत. ते अत्यंत निकराने लढतात. त्यांचा घोडा रक्ताने माखतो, दत्ताजी स्वतः जखमी होऊन जमिनीवर कोसळतात. आणि मग येतो तो मराठी इतिहासातील सर्वात मोठा, सर्वात गौरवशाली आणि तितकाच वेदनादायी क्षण! नजीबखानाचा उजवा हात कुतुबशाह जखमी दत्ताजींच्या जवळ येतो. त्यांच्या छातीवर पाय देतो आणि अत्यंत उपरोधाने विचारतो—"क्यूं पटेल! हमारे साथ और भी लढेंगे?" (काय पाटील, आमच्याशी आणखी लढणार का?) त्या मरणासन्न अवस्थेतही, तोंडातून रक्ताच्या गुळण्या येत असताना, दत्ताजी आपले डोळे उघडतात, कुतुबशहाच्या डोळ्यात डोळे घालतात आणि डरकाळी फोडतात—"होय! बचेंगे तो और भी लढेंगे!" हा प्रसंग वाचताना माझ्या डोळ्यांतून घळघळा पाणी वाहू लागलं. विश्वास पाटलांनी हा प्रसंग ज्या भाषेत आणि ज्या ताकदीने लिहिला आहे, त्याला तोड नाही. ती केवळ अक्षरे नाहीत, तो मराठ्यांच्या अस्मितेचा महामंत्र आहे, जो पाटलांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून अजरामर केला आहे.
दत्ताजींच्या बलिदानानंतर शिंदे घराण्याची आणि मराठ्यांची अवस्था काय झाली, याचंही चित्रण कादंबरीत पुढे येतं. तरुण जनकोजी शिंदे यांचं आपल्या काकांवरील प्रेम, त्यांचा आक्रोश आणि त्यानंतर त्यांनी स्वीकारलेलं नेतृत्व मनाला स्पर्शून जातं. याच युद्धात तरुण महादजी शिंदे (जे पुढे जाऊन 'कारभारी' महादजी शिंदे बनले आणि ज्यांनी पुन्हा एकदा दिल्लीवर मराठ्यांचा जरब बसवला) यांच्या पायाला झालेली जखम आणि त्यांचा संघर्षही लेखकाने सुंदर पद्धतीने टिपला आहे. कादंबरी केवळ युद्धापुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती मराठा छावणीतील कौटुंबिक नातेसंबंध, महिलांचे धाडस आणि सैनिकांची निष्ठा या सगळ्या पदरांना स्पर्श करते.
विश्वास पाटील यांच्या लेखणीचे काही विशेष पैलू मला या पुस्तकात प्रकर्षाने जाणवले, जे मी खालील मुद्द्यांच्या आधारे मांडतो:
अथक आणि अचूक संशोधन: विश्वास पाटलांनी केवळ मराठीच नाही, तर मोडी, फारसी आणि इंग्रज कालीन कागदपत्रांचा प्रचंड अभ्यास केला आहे. त्यामुळे कादंबरीतील भौगोलिक वर्णनं (उदा. यमुनेचे घाट, अंतर्वेद, दिल्लीचा भूगोल) अत्यंत अचूक वाटतात.
पात्रांची जिवंतपणा: कादंबरीतील प्रत्येक पात्र, मग तो पेशवा असो, शिंदे असो वा शत्रुपक्षातील अब्दाली आणि नजीब असो, कोणीही सपाट वाटत नाही. प्रत्येकाची एक मानसिक बाजू, त्यांची भीती, त्यांची महत्त्वाकांक्षा लेखकाने अचूक पकडली आहे.
नाट्यमय आणि प्रवाही भाषा: पाटलांची भाषा ही साधी, सरळ नाही; ती नादमय आहे. त्यात जुन्या मराठी शब्दांचा, म्हणींचा आणि युद्धाच्या परिभाषेचा असा काही अचूक वापर केला आहे की, वाचनाचा आनंद द्विगुणित होतो.
आपण बऱ्याचदा फक्त 'पानिपत'च्या १४ जानेवारी १७६१ च्या पराभवावर बोलतो. पण त्या पराभवाच्या मागे नजीबाने रचलेलं कारस्थान किती भयंकर होतं आणि दत्ताजी शिंद्यांसारख्या वीराने आपल्या रक्ताने दिल्लीची सीमा कशी राखली होती, हे समजून घेतल्याशिवाय पानिपतचा इतिहास पूर्ण होऊच शकत नाही. 'रणखैंदळ' ही कादंबरी आपल्याला तो अपरिचित आणि देदीप्यमान इतिहास सांगते.
हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्ही फक्त एक कादंबरी वाचून बाजूला ठेवत नाही, तर तुमच्या मनात एक प्रकारची ऊर्जा निर्माण होते. संकटाच्या छातीवर पाय देऊन "बचेंगे तो और भी लढेंगे" म्हणण्याची ताकद हे पुस्तक आपल्याला देतं.
इतिहासाची आवड असणाऱ्या प्रत्येकाने, आणि विशेषतः आजच्या तरुण पिढीने हे पुस्तक एकदा तरी वाचायलाच हवे. अप्रतिम, अंगावर काटा आणि डोळ्यांत पाणी आणणारी ही महाकादंबरी आजच आणा आणि अठराव्या शतकातील त्या रणधुमाळीचा थरारक अनुभव स्वतः घ्या!
संदीप प्रकाश जाधव
