लेखक : ना. सं. इनामदार
प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल पब्लिकेशन
पृष्ठे- ७०७, मूूल्य- ५०० रुपये
## रणांगणातील धूळ, रक्ताचा सडा आणि एका महानायकाची शोकांतिका: ना. सं. इनामदार यांच्या 'शिकस्त' कादंबरीचा महाप्रवास
नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,
इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यांसमोर येतात ते युद्धांचे सनई-चौघडे, फडकते भगवे ध्वज, विजयाच्या घोषणा आणि सिंहासनावर आरूढ झालेले राजे-महाराजे. पण या झगमगत्या इतिहासाच्या मागे, पराभवाच्या छायेत धुमसत राहिलेली काही अशी पानं असतात, ज्यांच्यावर विजयाचा गुलाल नसतो, तर रक्ताचा आणि अश्रूंचा सडा असतो. असाच एक दुर्लक्षित, वादळी आणि काळजाचा थरकाप उडवणारा इतिहास अत्यंत ताकदीने आणि ओघवत्या शैलीत मांडणारी कादंबरी म्हणजे ऐतिहासिक कादंबरीचे अनभिषिक्त सम्राट **ना. सं. इनामदार** यांची **'शिकस्त'**!
नुकतीच ही अजरामर कादंबरी मी पूर्ण वाचली. खरं सांगू तर, शेवटचं पान मिटताना माझे हात थरथरत होते आणि डोळे ओलावलेले होते. आपण अनेकदा शिवाजी महाराज, बाजीराव पेशवे किंवा संभाजी महाराजांच्या शौर्याचा इतिहास वाचतो. पण पानीपतच्या रणसंग्रामानंतर मरणासन्न झालेल्या मराठा साम्राज्याला पुन्हा एकदा आपल्या खांद्यावर पेलून धरणाऱ्या आणि शेवटी नियतीच्या क्रूर डावापुढे 'शिकस्त' (पराभव) पत्करावा लागणाऱ्या एका वादळी महानायकाची ही शोकांतिका आहे. आज एका मनस्वी ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या पुस्तकाचा आणि त्यातील पात्रांचा हा अंगावर काटा आणणारा प्रवास मी तुमच्यासमोर उलगडणार आहे.
---
### कथेचा नायक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: महादजी शिंदे नावाचा धगधगता निखारा
कादंबरीचा केंद्रबिंदू आहे—**जंगबहादूर जलोद्गार श्रीमंत महाराज महादजी शिंदे** (पाटीलबाबा).
१७६१ च्या पानिपतच्या महाभयंकर युद्धात मराठ्यांची संपूर्ण एक पिढी कापली गेली. सदाशिवराव भाऊ, विश्वासराव, जनकोजी शिंदे यांच्यासारखे दिग्गज धारातीर्थी पडले. अब्दालीच्या हल्ल्याने पुण्याचे सिंहासन डळमळीत झाले होते. अशा वेळी, पानिपतच्या रणांगणातून पाय जायबंदी झालेल्या अवस्थेत कसाबसा वाचलेला एक तरुण मराठा सरदार उत्तर भारताची सूत्रे हातात घेतो. तो तरुण म्हणजेच महादजी शिंदे.
'शिकस्त' ही कादंबरी महादजींच्या आयुष्यातील उत्तरार्धावर, विशेषतः त्यांनी दिल्लीच्या बादशाहीवर मिळवलेले नियंत्रण, फ्रेंच सैनिकांच्या मदतीने उभी केलेली आधुनिक फौज, आणि त्यानंतर त्यांच्याच स्वराज्यात (पुण्यात) त्यांच्याविरुद्ध शिजलेले कुभांड यावर प्रकाश टाकते.
इनामदार यांनी कादंबरीची सुरुवातच इतकी नाट्यमय केली आहे की, वाचक थेट अठराव्या शतकातील सैनिकी छावण्यांमध्ये पोहोचतो. तंबूंवर पडणारा पावसाचा टपटप आवाज, घोड्यांचे खिंकाळणे, मशालींचा अंधुक प्रकाश आणि अशा वातावरणात नकाशावर बोट ठेवून दिल्ली जिंकण्याची व्यूहरचना आखणारे चाणाक्ष पाटीलबाबा आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतात.
---
### राजकारणाची धूळ आणि नात्यांमधील विष: पुण्याचे कारस्थान
कादंबरी केवळ युद्धांचे वर्णन करत नाही, तर ती राजकारणाच्या बंद खोलीत चालणाऱ्या गुप्त खलबतांचे विदारक रूप दाखवते. महादजी शिंदे यांनी उत्तरेत स्वतःच्या हिंमतीवर आणि रक्ताचे पाणी करून मराठ्यांचे वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित केले होते. खुद्द दिल्लीचा बादशाह शहाआलम त्यांच्या मुठीत होता. पण, हीच गोष्ट पुण्याच्या शनिवारवाड्यात बसलेल्या काही कारभाऱ्यांना सहन होत नव्हती.
इथे प्रवेश होतो मराठी साम्राज्याचे चाणक्य मानल्या गेलेल्या **नाना फडणवीसांचा**.
कादंबरीमध्ये महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्यातील छुपा संघर्ष, एकमेकांबद्दलचा आदर आणि त्याच वेळी असणारी राजकीय असूया लेखकाने अत्यंत सूक्ष्मपणे रेखाटली आहे. नानांना वाटत होते की महादजी हे पुण्याच्या दरबाराचे केवळ एक नोकर आहेत, तर महादजींना पुण्याच्या या 'लेखणीबहाद्दर' कारभाऱ्यांचे प्रत्यक्ष रणांगणावरील शून्य कर्तृत्व ठाऊक होते.
जेव्हा महादजी उत्तरेत मोहिमा काढत होते, तेव्हा त्यांना पुण्यातून रसद (पैसा आणि सैन्य) पाठवण्याऐवजी नानांनी त्यांची कशी कोंडी केली, याचे चित्रण वाचताना वाचकाचे रक्त उसळल्याशिवाय राहत नाही. ज्या इंग्रजांशी आणि रोहिल्यांशी पाटीलबाबा एकटे लढत होते, त्यांच्यापेक्षाही स्वतःचेच पेशवाई दरबारचे लोक त्यांच्या पाठीत खंजीर खुपसत होते. हीच या कादंबरीची खरी 'शिकस्त' आहे.
---
### भाषेचे ऐश्वर्य आणि कादंबरीमय शैली
ना. सं. इनामदार यांच्या लेखणीत एक जादू आहे. त्यांची भाषा पाल्हाळिक नाही, तर ती अत्यंत धारदार आणि नादमयी आहे. ऐतिहासिक कागदपत्रांचा अचूक अभ्यास करून त्यांनी त्या काळातील मराठी आणि फार्सी शब्दांचा जो मिलाफ साधला आहे, तो थक्क करणारा आहे. 'जंगबहाद्दर', 'दगदगा', 'कारभारी', 'छावणी', 'खलिते' या शब्दांच्या वापराने कादंबरीला एक वेगळाच दरबारी खानदानीपणा येतो.
त्यांची वर्णनशैली इतकी प्रभावी आहे की, जेव्हा महादजी शिंदेंच्या फौजा आणि इस्माईल बेग किंवा गुलाम कादर यांच्यात युद्ध जुंपते, तेव्हा तो तोफांचा गडगडाट, तलवारींचा खणखणाट आणि घोड्यांच्या टापांचा आवाज वाचकाच्या कानात घुमू लागतो. प्रत्येक प्रकरणाचा शेवट अशा काही उत्कंठावर्धक वळणावर होतो की, "पुढे काय होणार?" या भीतीने आणि उत्सुकतेने वाचक पुढचे पान उलटत सुटतो.
---
### लालसा आणि सूड: गुलाम कादरचे क्रूर पर्व
कादंबरीतील एक अत्यंत अंगावर येणारं प्रकरण म्हणजे रोहिल्यांचा सरदार **गुलाम कादर** याने दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात माजवलेला हाहाकार. दिल्लीच्या बादशहाचे डोळे काढणारा आणि बेगमांवर अनन्वित अत्याचार करणारा गुलाम कादर जेव्हा महादजींच्या सैन्याला तोंड देतो, तो प्रसंग श्वास रोखून धरण्याजोगा आहे.
इनामदारांनी या प्रसंगात महादजींच्या मनातील संताप आणि त्यांची न्यायप्रियता दोन्ही गोष्टी समोरासमोर आणल्या आहेत. गुलाम कादरला पकडून त्याचे हात-पाय कापून, त्याचे डोळे काढून बादशहा समोर ठेवण्याची महादजींची शिक्षा म्हणजे इतिहासातील एका क्रूर कर्माला मिळालेले त्याचेच फळ होते. हे वाचताना महादजींच्या पराक्रमाचा अभिमान वाटतो, पण हा अभिमान फार काळ टिकत नाही, कारण पुण्याचे राजकारण पुन्हा एकदा या वीराचे पाय ओढायला सज्ज झालेले असते.
---
### एका महानायकाचा दुःखद अंत आणि ब्लॉगर्सचे आत्मपरीक्षण
कादंबरीच्या उत्तरार्धात महादजी जेव्हा पुण्यात येतात, तेव्हा शनिवारवाड्याचे वातावरण त्यांच्या स्वागतासाठी नाही, तर त्यांच्या नाशासाठी सज्ज झालेले दिसते. पेशवे सवाई माधवराव यांच्यावर असलेले नानांचे नियंत्रण आणि महादजींची पेशव्यांशी वाढणारी जवळीक नानांना खटकत राहते.
शेवटी, पुण्याजवळ वानवडी येथे महादजींचे झालेले आकस्मिक निधन (जे आजही एका गूढ मृत्यूचे रहस्य बनून राहिले आहे) आणि त्यानंतर त्यांच्याच सैन्याची झालेली वाताहत पाहून मन विदीर्ण होते. ज्या माणसाने संपूर्ण उत्तर भारत नमवला, ज्याच्या नावाने दिल्ली थरथरत होती, तो महानायक पुण्याच्या घाणेरड्या राजकारणाचा बळी ठरतो.
> **"परक्यांनी दिलेल्या जखमांपेक्षा, आपल्याच लोकांनी पाठीत खुपसलेले खंजीर जास्त खोलवर जातात. महादजींचा पराभव रणांगणावर कधीच झाला नाही, तो शनिवारवाड्याच्या बंद खोल्यांमध्ये झाला."**
हे पुस्तक वाचताना मला प्रकर्षाने जाणवले की, आपण नेहमी आपल्या विजयाचा उदोउदो करतो, पण पराभवाच्या कारणांचा अभ्यास कधीच करत नाही. 'शिकस्त' आपल्याला हाच धडा शिकवते. जर आपण आपल्याच कर्तबगार माणसांचे पाय ओढत राहिलो, तर परकीय सत्तेला देशात यायला वेळ लागत नाही—आणि नेमकं हेच महादजींच्या मृत्यूनंतर घडलं; अवघ्या काही वर्षांतच शनिवारवाड्यावरचा भगवा उतरून तिथे युनियन जॅक फडकला.
---
### ही कादंबरी का वाचायलाच हवी?
१. **इतिहासाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास:** ही कादंबरी केवळ रंजन करत नाही, तर इतिहास किती क्रूर आणि वास्तववादी असतो, याचे भान आणून देते.
२. **पात्रांचे मानसशास्त्र:** महादजी, नाना फडणवीस, हरिपंत फडके, महादजींची पत्नी कुंसाबाई या सर्वांच्या मनातील द्वंद्व लेखकाने अप्रतिमपणे चितारले आहे.
3. **नेमकी शब्दकळा:** मराठी भाषेची ताकद आणि ऐतिहासिक कादंबरी कशी असावी, याचा हा एक वस्तुपाठ आहे.
जर तुम्हाला अस्सल ऐतिहासिक थ्रिलर, डोळ्यात पाणी आणणारी शोकांतिका आणि एका पराक्रमी योद्ध्याची खरी कहाणी अनुभवायची असेल, तर ना. सं. इनामदार यांची 'शिकस्त' आजच विकत घ्या आणि शांतपणे वाचा. ही कादंबरी तुमच्या विचार करण्याच्या पद्धतीला नक्कीच एक नवी दिशा देईल.
---
### रसिकहो, तुमचे काय मत आहे?
तुम्ही ना. सं. इनामदार यांची इतर कोणती पुस्तके वाचली आहेत का? महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्यातील संघर्षाबद्दल तुमचे वैयक्तिक मत काय आहे? मला खाली कमेंट करून नक्की सांगा. चला, पुन्हा भेटूया अशाच एका ऐतिहासिक आणि रोमहर्षक पुस्तकाचा प्रवास घेऊन.
तोपर्यंत, इतिहास वाचत राहा आणि समृद्ध होत राहा!
संदीप प्रकाश जाधव
