लेखक : वि. स. खांडेकर
प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस
पृष्ठे- ११०, मूूल्य- १५० रुपये
सुख... सुख म्हणजे नक्की काय असतं? हा प्रश्न अगदी मानवाच्या अस्तित्वापासून ते आजच्या अत्यंत धकाधकीच्या आधुनिक युगापर्यंत प्रत्येकालाच पडलेला आहे. आपण सारेच एका अदृश्य सुखाच्या शोधात, मृगजळामागे धावणाऱ्या हरणासारखे आयुष्यभर धावत असतो. पण खरंच आपल्याला हे 'सुख' कधी गवसतं का? भौतिक यश, पैसा आणि प्रतिष्ठा म्हणजेच सुख का? याच शाश्वत आणि मूलभूत प्रश्नांचा अत्यंत तरल वेध घेणारी ज्ञानपीठ विजेते, शब्दांचे जादूगार **वि. स. खांडेकर** यांची एक अप्रतिम साहित्यकृती म्हणजे **"सुखाचा शोध"** ही कादंबरी.
एक वाचक म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर बोट ठेवलं, तेव्हा मला वाटलं होतं की ही एक सामान्य कौटुंबिक कथा असेल. पण जसजशी पाने उलटत गेली, तसतसा मी खांडेकरांच्या तत्त्वज्ञानाच्या अथांग सागरात बुडत गेलो. हे पुस्तक केवळ वाचून संपत नाही, तर ते मनाच्या एका कोपऱ्यात कायमचं घर करून राहतं. चला तर मग, माझ्या या वाचनप्रवासात मी अनुभवलेल्या 'सुखाच्या शोधा'ची ही सफर एकत्र करूया.
---
## मानवी जीवनाचा त्रिवेणी संगम
खांडेकरांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची रूपककथा आणि रूपकात्मक विचार. या कादंबरीत त्यांनी मानवी जीवनाची तुलना एका 'त्रिवेणी संगमाशी' केली आहे, जी खऱ्या अर्थाने या पुस्तकाचा आत्मा आहे. त्यांच्या मते, माणसाचं जीवन हे तीन नद्यांचा संगम आहे:
1. **स्वतःचे सुख आणि विकास:** ही या संगमातील पहिली नदी आहे. प्रत्येक जीवाला आपला स्वतःचा विकास करण्याची आणि स्वतःच्या सुखाचा शोध घेण्याची ओढ असते.
2. **कुटुंबाचे ऋण फेडणे:** हा दुसरा खळाळणारा प्रवाह आहे, ज्याच्या ओझ्याखाली सर्वसामान्य माणूस अनेकदा स्वतःला पूर्णपणे विसरून जातो.
3. **समाजऋण :** ज्या समाजाचा आपण एक घटक आहोत, त्या समाजाच्या प्रगतीला हातभार लावणे हे आपले कर्तव्य असते, जी या संगमातील गुप्त सरस्वतीप्रमाणे अदृश्य असते.
जेव्हा एखादा माणूस व्यक्तिगत ऋण, कुटुंबऋण आणि समाजऋण या तिन्ही प्रवाहांचा आपल्या जीवनात अविरोधाने संगम साधू शकतो, तेव्हाच त्याचे जीवन खऱ्या अर्थाने 'यशस्वी' झाले असे म्हणता येईल, हा अत्यंत क्रांतिकारी विचार खांडेकर येथे मांडतात. पण वास्तवाच्या धगधगत्या निखाऱ्यावर चालताना हा समन्वय खरोखरच साधता येतो का? याच प्रश्नाभोवती ही कादंबरी एखाद्या चक्रव्यूहाप्रमाणे फिरते.
## एका सामान्य 'कर्त्या पुरुषाची' असामान्य फरफट
कादंबरीचे कथानक मुख्यत्वे फिरते ते **'आनंद'** या पात्राभोवती. आनंद हा केवळ एका कथेचा नायक नाही; तर तो आपल्या प्रत्येकाच्या घरातील तो 'कर्ता पुरुष' आहे, जो कुटुंबाच्या सुखासाठी स्वतःच्या आयुष्याच्या होळ्या करत असतो. तो आपला पिता असू शकतो, भाऊ असू शकतो, किंवा आपण स्वतःही असू शकतो. मध्यमवर्गीय जीवन जगत असताना, कुटुंबाचे ऋण फेडण्याच्या या यज्ञात आनंद नकळतपणे एका विचित्र गुलामगिरीत कसा खितपत पडतो, याचं अतिशय विदारक पण सत्य चित्रण खांडेकरांनी केलं आहे.
कुटुंबाच्या सुखासाठी स्वतःच्या स्वप्नांची राख रांगोळी करणारा आनंद आपल्याला अंतर्मुख करतो. भारतीय समाजात 'त्याग' हा नेहमीच श्रेष्ठ मानला गेला आहे. पण खांडेकर पारंपारिक आदर्शांना आंधळेपणाने कवटाळून बसण्यावर इथे कठोर प्रहार करतात. ते एका वेगळ्याच सत्याची जाणीव करून देतात:
> "मानवी मूल्यांच्या दृष्टीने भोगापेक्षा त्याग नक्कीच श्रेष्ठ आहे; परंतु तो त्याग कधीही कुपात्री होता कामा नये."
हा एकच विचार वाचकाला अक्षरशः मुळापासून हादरवून सोडतो. आपण ज्यांच्यासाठी आयुष्य वेचतोय, ते खरोखरच त्या त्यागास पात्र आहेत का, हा प्रश्न काळजाचा ठाव घेतो.
## पात्रांची गुंतागुंत आणि वास्तवाचे चटके
कथानकात आनंदसोबतच **आप्पा, उषा आणि चंचला** यांसारखी पात्रे येतात. ही सर्व पात्रे म्हणजे मानवी स्वभावाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. जगण्यातल्या विसंगतीवर आणि समाजाच्या दांभिकपणावर प्रहार करताना खांडेकरांची लेखणी अधिकच धारदार होते. समाजाचे वास्तव मांडताना ते लिहितात:
> "जग हा बाजार आहे एक. या बाजारात लबाड माणसाची बोरे द्राक्षांच्या भावाने जातात. पण प्रामाणिक माणसाची द्राक्षे करवंदाच्या दरानेसुद्धा खपत नाहीत!"
ही वाक्ये आजच्या काळातही किती चपखल लागू पडतात, याचा विचार करून अंगावर काटा येतो. माणसाच्या हृदयातील प्रेमाची भूक आणि पोटाची आग यांतील द्वंद्व खांडेकरांनी अतिशय तरलपणे मांडले आहे. प्रेमाविषयीचे त्यांचे विचार वाचताना असं वाटतं जणू आपण एखाद्या तत्त्ववेत्त्याशी थेट संवाद साधत आहोत. ते म्हणतात, *"प्रेम हा एक रबरी फुगा आहे. फुंकता फुंकता तो सुंदर दिसू लागतो... पण तो केव्हा फुटेल याचा मात्र नेम नसतो!"* तसेच, *"त्याग हा प्रीती मंदिराचा पाया आहे, आणि भोग हा त्या मंदिराचा कळस आहे. पायावाचून कुठलेही मंदिर उभे राहू शकत नाही."* यांसारखी वाक्ये कादंबरीची वैचारिक उंची दर्शवतात.
## एक वाचक म्हणून माझा अनुभव
मी जेव्हा हे पुस्तक वाचून पूर्ण केलं आणि पुस्तकाचे मलपृष्ठ बंद केले, तेव्हा माझ्या मनात विचारांचे मोठे काहूर माजले होते. डोळ्यांच्या कडा नकळत ओलावल्या होत्या. आपण ज्याला 'सुख' समजून आयुष्यभर राबराब राबतो, ते सुख खरंच कुठे आहे? कुटुंबासाठी आपण करत असलेला त्याग योग्य दिशेने चालला आहे ना? समाजाच्या आणि परंपरेच्या ओझ्याखाली आपण स्वतःचा मूळ स्वभाव आणि स्वतःचे खरे 'स्व' तर हरवून बसलो नाही ना? असे अनेक प्रश्न माझ्यासमोर उभे राहिले.
१९३९ साली लिहून पूर्ण झालेली ही कादंबरी आजच्या धावपळीच्या, 'मटेरिअलिस्टिक' आणि कॉर्पोरेट जगातही तितकीच जिवंत आणि मार्गदर्शक वाटते. आज जेव्हा मानसिक तणाव आणि डिप्रेशनसारख्या समस्या वाढत आहेत, तेव्हा खांडेकरांचे हे विचार आपल्याला आयुष्याकडे पाहण्याचा एक नवा, समतोल आणि प्रगल्भ दृष्टिकोन देतात.
## अंतिम निष्कर्ष
जर तुम्ही साहित्यामध्ये केवळ मनोरंजन न शोधता, स्वतःला विचारांच्या एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊ इच्छित असाल, तर वि. स. खांडेकरांचे **"सुखाचा शोध"** तुम्ही आवर्जून वाचलेच पाहिजे. माणसांच्या स्वभावाचे, त्यांच्या स्वार्थाचे आणि त्यागाचे खरे रूप समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक म्हणजे एक आरसा आहे. ही कादंबरी केवळ रडवत नाही, तर ती तुमचे डोळे उघडते. हे पुस्तक तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या 'सुखाचा शोध' एका नव्या, अर्थपूर्ण दृष्टीने घेण्यास नक्कीच प्रवृत्त करेल.
संदीप प्रकाश जाधव
