"बांधावरच्या बाभळी"

 

लेखक : ग. दि. माडगूळकर

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन 

                                                                           पृष्ठे- १४२, मूूल्य- १७५ रुपये.

मातीचा गंध, माणसांची सुख-दुःखे आणि गदिमांची जादू: 'बांधावरच्या बाभळी'चा रस स्वाद

एका अजरामर लेखणीच्या गावाकडे जाताना...

मित्रांनो, 'गदिमा' म्हणजे गजानन दिगंबर माडगूळकर हे नाव कानावर पडलं की, आपल्याला लगेच आठवतो तो 'गीतरामायणाचा' सूर, 'जगाच्या पाठीवर'ची गाणी आणि एक अथांग साहित्याचा सागर. पण गदिमा केवळ कवी किंवा गीतकार नव्हते, तर ते मातीशी जोडलेले एक अद्भूत कथाकार होते. अलीकडेच मी त्यांचा अत्यंत प्रसिद्ध आणि मनाला चटका लावून जाणारा कथासंग्रह 'बांधावरच्या बाभळी' वाचून पूर्ण केला.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाचं शेवटचं पान उलटलं, तेव्हा माझ्या डोळ्यांत नकळत पाणी होतं आणि मनात एका अनामिक तृप्ततेची भावना होती. हे पुस्तक म्हणजे केवळ काही पानांचा संग्रह नाही, तर ती जुन्या काळातील ग्रामीण महाराष्ट्राची, तिथल्या माणसांची, त्यांच्या साध्या-सुध्या सुख-दुःखांची आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या अतूट नात्याची एक जिवंत कादंबरीच आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एका वेगळ्या आणि ओघवत्या शैलीत आढावा घेणार आहोत.

शीर्षकामागचं मर्म: बांधावरची ती बाभळी

पुस्तकाचं नावच किती बोलकं आहे ना? 'बांधावरच्या बाभळी'. ग्रामीण भागात शेताच्या बांधावर उगवलेली बाभळी झाडं तुम्ही पाहिली असतील. त्यांना तीक्ष्ण काटे असतात, उन्हातान्हात ती होरपळून निघतात, पण तरीही ती पायवाटेनं जाणाऱ्या-येणाऱ्याला सावली देतात, पक्षांना आश्रय देतात आणि स्वतः मात्र त्याच कडक उन्हात खंबीरपणे उभी राहतात.

गदिमांच्या या संग्रहातील प्रत्येक कथा ही अशाच एखाद्या 'बाभळी'सारखी आहे. या कथेतील माणसं गरिबीचे, परिस्थितीचे काटे टोचत जगत आहेत, उन्हातान्हासारख्या संकटांचा सामना करत आहेत, पण त्यांच्यातील संवेदनशीलता, प्रेम आणि माणुसकी अजूनही जिवंत आहे. लेखकाने ग्रामीण जीवनाचं हे रूप इतकं हुबेहूब रेखाटलं आहे की, वाचताना आपल्याला थेट गावाकडच्या मातीचा सुवास येऊ लागतो.

कथेतील पात्रांचे जिवंत विश्व आणि मानवी नातेसंबंध

गदिमांच्या कथांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची पात्ररचना. या पुस्तकातून प्रवास करताना आपल्याला अनेक अशी पात्रं भेटतात, जी आपल्या मनात कायमचं घर करून राहतात:

• काबाडकष्ट करणारा शेतकरी: स्वतः उपाशी राहून जगाचा पोशिंदा असणारा शेतकरी आणि त्याचं आपल्या बैलांवर, जमिनीवर असणारं पोटच्या पोरासारखं प्रेम गदिमांनी ज्या रसाळपणे मांडलं आहे, त्याला तोड नाही.
• गावाकडच्या स्त्रिया: सोशिक, त्यागी पण वेळप्रसंगी कुटुंबासाठी ढाल बनून उभ्या राहणाऱ्या ग्रामीण स्त्रियांचे पदर लेखकाने अतिशय कौशल्याने उलगडले आहेत.
• नात्यांमधील गुंतागुंत: गरिबीमुळे नात्यांत येणारा दुरावा, पण त्याच वेळी गरजेच्या वेळी धावून जाणारी शेजाऱ्यापाजाऱ्यांची माणुसकी, यातील विरोधाभास गदिमांनी अतिशय हळुवारपणे टिपला आहे.

या कथा वाचताना असं वाटत नाही की आपण काही काल्पनिक पात्रांबद्दल वाचतोय; असं वाटतं की आपण स्वतः गावातील चावडीवर बसून किंवा शेताच्या बांधावर उभे राहून हा सगळा खेळ उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहोत.

कादंबरीसारखी ओघवती आणि रसाळ भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला गदिमांच्या लेखनशैलीचे विशेष कौतुक करावेसे वाटते. त्यांची भाषा एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नदीसारखी ओघवती आहे, जिच्या पात्रात आपण कधी वाहत जातो, हे आपले आपल्यालाच कळत नाही. त्यात कुठेही जडजंबाल शब्दांचा भडिमार नाही की क्लिष्टता नाही.

गावाकडची अस्सल बोलीभाषा, म्हणी आणि वाक्प्रचार यांचा वापर त्यांनी इतका सहज केला आहे की, संवाद अत्यंत जिवंत वाटतात. कथेमध्ये येणारी निसर्गाची वर्णने—ते पाखरांचे चिवचिवाट, पावसाळ्यापूर्वीची ती आकाशाची स्थिती, आणि उन्हाळ्यात करपून गेलेली ती शेतं—हे सगळं वाचताना मनात एक चित्रपट तयार होतो. गदिमांच्या शब्दांमध्ये एक अशी जादू आहे, जी वाचकाला खिळवून ठेवते आणि एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते.

बदलत्या काळाचा वेध आणि सामाजिक जाणिवा

'बांधावरच्या बाभळी' हा कथासंग्रह केवळ भूतकाळातील गोष्टी सांगत नाही, तर तो बदलत्या काळावरही भाष्य करतो. शहराकडे धाव घेणारी तरुण पिढी, हळूहळू लोप पावत चाललेली गावाची संस्कृती आणि पैशाच्या मागे लागल्यामुळे माणसांमधून आटत चाललेली माया, यावरही गदिमांनी अत्यंत सूचकपणे बोट ठेवले आहे.

या कथा वाचताना जुन्या काळातील संथ, समाधानी जीवन आणि आजचे धावपळीचे जीवन यातील फरक आपल्याला प्रकर्षाने जाणवतो. गदिमांनी या कथांच्या माध्यमातून आपल्याला आपल्या मुळांची, आपल्या मातीची आठवण करून दिली आहे.

वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: हे पुस्तक का वाचावे?

मित्रांनो, आजच्या या सिमेंटच्या जंगलात आणि मोबाईलच्या आभासी दुनियेत जगताना, जर तुम्हाला थोडी शांतता हवी असेल आणि पुन्हा एकदा आपल्या माणसांच्या कोंडाळ्यात जावंसं वाटत असेल, तर 'बांधावरच्या बाभळी' नक्की वाचा. हे पुस्तक आपल्याला:

• जगण्यात कितीही काटे आले, तरी बाभळीसारखं खंबीरपणे कसं उभं राहायचं, हे शिकवतं.
• नात्यांची किंमत आणि माणुसकीचा खरा अर्थ समजून सांगतं.
• मराठी साहित्यातील एका महान लेखकाच्या प्रतिभेची अनुभूती करून देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनाचा एक कोपरा आता अधिक संवेदनशील झाला आहे. ग्रामीण साहित्याचा हा एक अनमोल ठेवा आहे, जो प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी वाचायलाच हवा.

तर मग, कधी जाताय गदिमांच्या या बांधावरच्या बाभळीच्या सावलीत? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव

  

"तंतू"

 

लेखक : डॉ. एस. एल. भैरप्पा

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. उमा कुलकर्णी

पृष्ठे- ८७६, मूूल्य- ७९५ रुपये.

मानवी मूल्यांचा ऱ्हास, आधुनिकतेचा कोलाहल आणि भैरप्पांची महाकादंबरी: 'तंतू'चा अंतर्वेध

एका महाग्रंथाच्या पानांमधून जाताना...

मित्रांनो, कानडी साहित्याचे महामेरू डॉ. एस. एल. भैरप्पा हे नाव साहित्याच्या जगात किती आदराने घेतले जाते, हे आपल्या सर्वांनाच ठाऊक आहे. त्यांची 'पर्व', 'वंशवृक्ष', 'सार्थ' किंवा 'आवरण' या कादंबऱ्या वाचताना बुद्धी आणि भावनांची जी घुसळण होते, ती केवळ अद्भूत असते. काही दिवसांपूर्वीच मी त्यांचा मराठीत अनुवादित झालेला 'तंतू' हा महाग्रंथ वाचून पूर्ण केला.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे प्रचंड आकाराचे पुस्तक हातात घेतले, तेव्हा मला कल्पना होती की हा प्रवास सोपा नसणार आहे. पण जसजशी पाने उलटत गेली, तसतसा मी एका महाकाव्याच्या प्रवाहात वाहत गेलो. 'तंतू' म्हणजे केवळ एका व्यक्तीची किंवा कुटुंबाची गोष्ट नाही, तर ती स्वातंत्र्योत्तर भारताची, आपल्या बदलत गेलेल्या समाजाची, नैतिक मूल्यांच्या अधःपतनाची आणि मानवी नात्यांमधील विण तुटत जाण्याची एक महाकादंबरी आहे. आज आपण या अजरामर साहित्यकृतीचा एका ओघबत्या, कादंबरीमय शैलीत आढावा घेणार आहोत.

'तंतू' म्हणजे काय?

पुस्तकाच्या नावातच या संपूर्ण कथेचे रहस्य दडलेले आहे. 'तंतू' म्हणजे धागा. समाज, कुटुंब, व्यक्ती आणि संस्कृती यांना एकमेकांशी जोडून ठेवणारे अदृश्य धागे म्हणजे तंतू. नैतिकतेचा धागा, कर्तव्याचा धागा, मानवी मूल्यांचा आणि नात्यांचा धागा. भैरप्पा या कादंबरीतून हेच दाखवून देतात की, आधुनिकतेच्या, पैशाच्या आणि सत्तेच्या हव्यासापोटी हे जीवन जोडणारे नाजूक तंतू एक-एक करून कसे तुटत चालले आहेत. जेव्हा हे तंतू तुटतात, तेव्हा संपूर्ण समाज कसा विस्कळीत होतो, याचे विदारक चित्रण या कादंबरीत आहे.

कथेचा कॅनव्हास आणि प्रमुख पात्रांचे जाळे

या कादंबरीचा पट प्रचंड मोठा आहे. कथा सुरू होते म्हैसूरच्या एका छोट्या गावांमधून आणि ती थेट दिल्लीच्या राजकीय वर्तुळापर्यंत आणि मुंबई-बेंगळुरूसारख्या महानगरांपर्यंत विस्तारत जाते. कादंबरीतील मुख्य पात्र आहे 'जयदेव', जो एक प्रामाणिक, आदर्शवादी पत्रकार आणि प्राध्यापक आहे.

• जयदेवचा आदर्शवाद: जयदेव हा अशा पिढीचे प्रतिनिधित्व करतो, ज्या पिढीला स्वातंत्र्यलढ्यातील मूल्यांचा वारसा मिळाला आहे. तो समाजात बदल घडवू इच्छितो, पण त्याच्या अवतीभवतीची व्यवस्था इतकी सडलेली आहे की, प्रत्येक पावलावर त्याचा संघर्ष होतो.
• प्रा. कारंत आणि जुनी पिढी: कादंबरीत जुन्या पिढीतील गांधीवादी आणि प्रामाणिक विचारांचे लोक आहेत, जे बदलत्या काळातील स्वार्थ पाहून हताश झाले आहेत.
• आधुनिक पिढीचा स्वार्थ: दुसरीकडे अशी पात्रे आहेत, जी शिक्षण, पत्रकारिता, राजकारण आणि समाजकारण या सर्व क्षेत्रांचा वापर केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी, पैशासाठी आणि सत्तेसाठी करत आहेत.

जयदेव जेव्हा या व्यवस्थेशी लढायला जातो, तेव्हा त्याच्या वैयक्तिक आयुष्याची, नात्यांची कशी वाताहत होते, हे वाचताना वाचक म्हणून आपले मन सुन्न होऊन जाते.

स्वातंत्र्योत्तर भारताचा आणि आणीबाणीचा कालखंड

भैरप्पांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते त्यांच्या कादंबऱ्यांमध्ये तत्कालीन राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीचे अत्यंत अचूक दस्तऐवजीकरण करतात. 'तंतू'मध्ये १९७० आणि ८० च्या दशकातील भारताचे हुबेहूब चित्रण आहे.

1. शिक्षण क्षेत्राचे बाजारीकरण: विद्यापीठे आणि महाविद्यालये ही ज्ञानाची मंदिरे न राहता राजकारणाचे आणि भ्रष्टाचाराचे अड्डे कशी बनली, यावर भैरप्पांनी अत्यंत धारदार भाष्य केले आहे. आज आपण जे अनुभवत आहोत, त्याची मुळे भैरप्पांनी अनेक वर्षांपूर्वीच ओळखली होती.
2. पत्रकारितेचा घसरलेला दर्जा: समाजमनाचा आरसा असणारी पत्रकारिता जेव्हा सत्तेच्या आणि पैशाच्या दलालांच्या हातात जाते, तेव्हा काय होते, हे जयदेवच्या अनुभवातून समोर येते.
3. आणीबाणीचा काळ: कादंबरीत आणीबाणीच्या कालखंडाचे आणि त्या काळातील राजकीय दडपशाहीचे अत्यंत वास्तववादी वर्णन आहे. लोकशाहीचे धागे (तंतू) कसे कमकुवत केले गेले, हे यात दिसते.

कादंबरीसारखी प्रवाही आणि चिंतनशील भाषाशैली

एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून मला या पुस्तकाच्या भाषाशैलीने थक्क केले. भैरप्पांचे लेखन हे उथळ रंजन करणारे नाही, ते कमालीचे चिंतनशील आहे. अनुवाद इतका सुंदर झाला आहे की, कुठेही आपण कन्नड कादंबरी वाचतोय असे वाटत नाही; मराठी भाषेचा ओघ अत्यंत नैसर्गिक वाटतो.

त्यांची वर्णनशैली एखाद्या संथ पण खोल नदीसारखी आहे. ते पात्रांच्या बाह्य कृतींपेक्षा त्यांच्या मानसिक द्वंद्वावर जास्त भर देतात. जेव्हा एखादे पात्र नैतिक संकटात सापडते, तेव्हा त्याच्या मनात चाललेले विचारांचे वादळ भैरप्पा अशा शब्दांत मांडतात की, आपणही त्या पात्राच्या जागी स्वतःला ठेवून विचार करू लागतो. कादंबरीचा वेग संथ असला, तरी त्यातील गूढता आणि नाट्य वाचकाला खिळवून ठेवते.

संस्कृती आणि पाश्चात्त्य विचारांचा संघर्ष

'तंतू'मध्ये आणखी एक महत्त्वाचा संघर्ष दाखवला आहे, तो म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील मूळ मूल्ये आणि पाश्चात्त्य विचारांचे अंधानुकरण. आधुनिकतेच्या नावाखाली आपण आपली जुनी जीवनपद्धती, एकत्र कुटुंबपद्धती आणि निसर्गाशी असलेले नाते कसे तोडून टाकत आहोत, यावर यात प्रकाश टाकला आहे. पण भैरप्पा कुठेही जुनाट विचारांचे समर्थन करत नाहीत; ते केवळ एवढेच सांगतात की, नवे स्वीकारताना जुने जे चांगले आहे, ते जपले पाहिजे.

वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: 'तंतू' आपण का वाचावे?

मित्रांनो, 'तंतू' ही केवळ एक कादंबरी नाही, तर तो आपल्या समाजाचा 'एक्स-रे' आहे. आज आपण ज्या नैतिक संकटातून जात आहोत, त्याची उत्तरे शोधण्यासाठी हे पुस्तक वाचणे गरजेचे आहे. हे पुस्तक आपल्याला:

• स्वतःच्या आत डोकावून पाहायला शिकवते.
• आपण नकळतपणे समाजाचे कोणते नाजूक तंतू तोडत आहोत, याची जाणीव करून देते.
• एका महालेखकाच्या अथांग प्रतिभेचा आणि बुद्धिमत्तेचा अनुभव देते.

तुम्ही जर गंभीर, वैचारिक आणि खिळवून ठेवणारे साहित्य वाचू इच्छित असाल, तर तुमच्या वाचनाच्या कपाटात 'तंतू' असायलाच हवे. हे पुस्तक वाचून संपवायला वेळ लागेल, पण एकदा का ते संपले, की त्याचे विचार कित्येक महिने तुमच्या डोक्यात फिरत राहतील, हे नक्की!

तर मग, मानवी मूल्यांचा हा महाशोध घेण्यासाठी तुम्ही कधी सज्ज होत आहात? मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

संदीप प्रकाश जाधव