"झेंडूची फुलें"

 

लेखक : प्रल्हाद केशव अत्रे

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन

पृष्ठे- २५७, मूूल्य- २५० रुपये 

## साहित्यातील बंडखोरी आणि उपरोधाचा सुगंधी स्फोट: आचार्य अत्र्यांच्या 'झेंडूची फुलें'चा रंजक प्रवास

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

मराठी साहित्याच्या अथांग विश्वात अशी काही पुस्तके असतात, जी केवळ वाचली जात नाहीत, तर ती एका संपूर्ण कालखंडाला बदलून टाकतात. साहित्याचे जुने, साचेबद्ध गड उद्ध्वस्त करून तिथे एक नवा मुक्त प्रवाह सुरू करण्याची ताकद अशा पुस्तकांमध्ये असते. असंच एक क्रांती घडवणारं, मराठी मनाला खळखळवून हसवणारं आणि त्याच वेळी अंतर्मुख करायला लावणारं अजरामर पुस्तक नुकतंच मी पुन्हा एकदा एका बैठकीत पूर्ण वाचलं—ते म्हणजे **प्रल्हाद केशव अत्रे** म्हणजेच आपले लाडके **'आचार्य अत्रे'** यांचं **'झेंडूची फुलें'**!

होय, हे नाव ऐकलं तरी चेहऱ्यावर एक मिश्किल हसू उमटल्याशिवाय राहत नाही. कल्पकतेचा विलास, भाषेचा अचूक वापर आणि दांभिकतेवर ओढलेले आसूड यांचं हे एक अजोड रसायन आहे. एखाद्या सुंदर, प्रवाही कादंबरीसारखा या पुस्तकाचा आणि अत्र्यांच्या त्या बंडखोर काळाचा वेध घेणारा हा माझा वैयक्तिक विश्लेषण प्रवास आज मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### पार्श्वभूमी: जेव्हा साहित्यात 'गुलाब' आणि 'कमळांचा' सुळसुळाट होता!

हे पुस्तक समजून घेण्यासाठी आपल्याला साधारणपणे १९२०-१९३० च्या दशकात मागे जावं लागेल. त्या काळात मराठी कवितेच्या विश्वावर 'रविकिरण मंडळा'चा आणि काही ठराविक रोमँटिक कवींचा प्रचंड पगडा होता. कविता म्हणजे केवळ नाजूक, कोमल, प्रियकर-प्रेयसीचे विरहवेडे संवाद, गुलाबाच्या पाकळ्या, कमळाचे परागकण, चांदणं आणि रडके सुस्कारे... याच चौकटीत कविता फिरत होती. सामान्यांच्या जगण्याशी, समाजातल्या विसंगतीशी या कवितेचा संबंध तुटत चालला होता. कवी लोक अत्यंत कृत्रिम आणि भाबड्या भावनांचा अतिरेक करत होते.

अशा या अति-ळचळच करणाऱ्या, रडक्या आणि कृत्रिम साहित्याच्या बागेत, धोतर नेसलेला, अंगापिंडाने धिप्पाड असलेला एक तरुण लेखक हातात 'झेंडूची फुलें' घेऊन ताडकन घुसला! आचार्य अत्र्यांनी पाहिलं की, या बागेत गुलाबाचा सुवास घेण्यासाठी सामान्यांना जागाच उरलेली नाही. मग त्यांनी साहित्याच्या देवावर वाहण्यासाठी गुलाबाची नाजूक फुलं नाही, तर दसऱ्याला देव्हाऱ्यावर चढवली जाणारी, सर्वसामान्यांच्या दारात सहज उगवणारी, उग्र वासाची पण टवटवीत 'झेंडूची फुलें' निवडली. हा केवळ कवितांचा संग्रह नव्हता, तर तो त्या काळातील साचेबद्ध पांढरपेशा मानसिकतेवर केलेला थेट हल्ला होता.

---

### विडंबन काव्य: मराठी साहित्याला मिळालेली नवसंजीवनी

'झेंडूची फुलें' हे मराठी साहित्यातील **पहिले खऱ्या अर्थाने यशस्वी विडंबन काव्य** मानले जाते. विडंबन म्हणजे केवळ कोणाची तरी नक्कल करून उथळ हसवणे नव्हे. विडंबन ही एक अत्यंत अवघड कला आहे, ज्यामध्ये मूळ रचनेचा बाज तोच ठेवून, त्यातील फोलपणा आणि अतिरेक लोकांसमोर उघडा पाडायचा असतो. अत्र्यांकडे ती विलक्षण दृष्टी होती.

त्या काळातील मोठ्या कवींच्या गाजलेल्या कविता अत्र्यांनी घेतल्या, त्यांच्या चाली त्याच ठेवल्या, पण त्यांमधील शब्द आणि आशय बदलून असा काही विनोद निर्माण केला की, मूळ कविता लिहिणारे कवीही स्वतःचे हसू रोखू शकले नाहीत.

* **'आता येतील ते' विरुद्ध 'आता येतील की':** प्रियकराची वाट पाहणाऱ्या प्रेयसीच्या भावुक कवितेचे विडंबन करताना अत्र्यांनी घरात येणाऱ्या प्लेगच्या उंदरांचे आणि म्युनिसिपालटीच्या इन्स्पेक्टरचे जे वर्णन केले आहे, ते वाचताना हसून हसून पोटात पीळ पडतो.

* **बालकवींच्या 'आनंदी आनंद गडे' चे विडंबन:** निसर्गाचे अलौकिक वर्णन करणाऱ्या बालकवींच्या कवितेचा आधार घेऊन अत्र्यांनी त्या काळातील दारूबाजांचे, कोर्ट कचेऱ्यांचे आणि गरिबीचे जे विडंबन केले, ते उथळ नव्हते. त्या हसण्यामागे एक सुप्त रडू आणि सामाजिक वास्तव दडलेले होते.

लेखकाची भाषाशैली इतकी प्रवाही आहे की, तुम्ही कविता वाचत नसून एखाद्या जिवंत नाटकाचे अंक पाहत आहात असा भास होतो. अत्र्यांचे शब्द धारदार शस्त्रासारखे येतात, पण ते जखम करत नाहीत, तर दांभिकतेची सूज उतरवतात.

---

### भाषेची ओघवतं आणि अतरंगी रूप

आचार्य अत्र्यांची भाषा ही मराठी मातीशी जोडलेली भाषा आहे. त्यात संस्कृतप्रचुर शब्दांचा आव नाही की पाश्चात्त्य भाषेचा उथळ अट्टाहास नाही. पुण्याच्या पेठेतल्या संवादांपासून ते ग्रामीण भागातील तडक्यापर्यंत सर्व रंग या पुस्तकात पाहायला मिळतात.

पुस्तकाचे विश्लेषण करताना मला प्रकर्षाने जाणवलेली गोष्ट म्हणजे, अत्र्यांनी केवळ कवींची थट्टा केली नाही, तर तत्कालीन समाजातील बालविवाह, वृद्धविवाह, अंधश्रद्धा, आणि राजकीय नेत्यांची पोकळ भाषणबाजी यांवरही सडकून टीका केली. 'गीत गोमटे' किंवा 'दशपुत्रे' यांसारख्या कवितांमधून त्यांनी समाजातल्या वेगवेगळ्या नमुन्यांचे जे शब्दचित्र उभे केले आहे, ते आजही तितकेच लागू पडते. म्हणूनच, हे पुस्तक शंभर वर्षांनंतरही वाचताना कुठेही जुने किंवा कालबाह्य वाटत नाही.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: या पुस्तकाचे आजचे महत्त्व

> **"विनोद हा माणसाला केवळ हसवत नाही, तर तो माणसाला स्वतःच्याच चुकांवर हसण्याचे आणि सुधारण्याचे धाडस देतो. 'झेंडूची फुलें' हे याच धाडसाचे दुसरे नाव आहे."**

आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात, जिथे आपण रोज 'मीम्स' पाहतो, कोणाची तरी फिरकी घेणारे व्हिडिओ पाहतो—त्या सगळ्याचा उगम, त्या विडंबनाचा पाया अत्र्यांनी शतकापूर्वीच रचून ठेवला होता, हे आपल्याला हे पुस्तक वाचताना समजते. आजच्या तरुणांनी हे पुस्तक आवर्जून वाचायला हवे, जेणेकरून त्यांना समजेल की कोणत्याही अश्लीलतेशिवाय, कोणाचाही विनाकारण अपमान न करता केवळ बौद्धिक पातळीवर कसला दर्जेदार विनोद निर्माण केला जाऊ शकतो.

हे पुस्तक संपवताना आपल्या मनात अत्र्यांबद्दलचा आदर कैक पटीने वाढतो. ज्या काळात सनातनी विचारसरणीचा पगडा मोठा होता, त्या काळात एवढं उघड बंड पुकारणं आणि तेही साहित्याच्या माध्यमातून, हे केवळ आचार्य अत्रेच करू जाणे!

---

### शेवटी एवढेच सांगेन...

रसिकहो, जर तुमच्या आयुष्यात रोजच्या धावपळीमुळे थोडा थकवा आला असेल, जर तुम्हाला मराठी भाषेचा खरा खुरा तडका अनुभवायचा असेल, आणि जर तुम्हाला साहित्यातील एका क्रांतीचा साक्षीदार व्हायचे असेल, तर 'झेंडूची फुलें' हे पुस्तक आजच हातात घ्या. हे पुस्तक तुम्हाला हसवेल, डोलवेल आणि जाता जाता साहित्याकडे पाहण्याचा एक नवा, निकोप दृष्टिकोन देऊन जाईल.

तुम्हाला आचार्य अत्र्यांचे विचार आणि त्यांचे साहित्य कसे वाटते? 'झेंडूची फुलें'मधील तुमची आवडती कविता कोणती? मला खाली कमेंट करून नक्की कळवा. पुन्हा भेटूया अशाच एका अभिजात पुस्तकाचा सुगंधी प्रवास घेऊन. तोपर्यंत, वाचत राहा, हसत राहा!

संदीप प्रकाश जाधव