"पोटमारा"

 

लेखक : रवींद्र पांढरे

प्रकाशक : लोकवाङ्मय गृह

पृष्ठे- १२८, मूूल्य- १६० रुपये  

## भुकेचा हुंदका आणि जगण्याचा जीवघेणा संघर्ष: रवींद्र पांढरे यांच्या "पोटमारा" कादंबरीचा हृदयस्पर्शी वेध

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

साहित्याच्या विश्वात अशी काही पुस्तके येतात, जी तुम्हाला केवळ एक कथा सांगत नाहीत, तर तुमच्या सुस्त पडलेल्या जाणिवांना सळसळवून जागी करतात. आपल्या रोजच्या सुखी, सुरक्षित आणि वातानुकूलित आयुष्याच्या पलीकडे एक असंही जग अस्तित्वात आहे, जिथे प्रत्येक दिवसाची सुरुवात 'आज पोटात चार घास पडतील की नाही?' या विवंचनेने होते. नुकतीच माझ्या वाचनात आलेली आणि माझ्या मनाचा थरकाप उडवणारी एक अत्यंत ताकदीची कादंबरी म्हणजे **रवींद्र पांढरे** यांची **"पोटमारा"**.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यानंतर मी बराच वेळ सुन्न झालो होतो. 'पोटमारा' म्हणजे केवळ अन्नाची कमतरता नव्हे, तर गरिबीमुळे, परिस्थितीमुळे स्वतःच्या इच्छा, आकांक्षा, स्वप्न आणि अगदी स्वाभिमानाचा रोज करावा लागणारा गळाघोट! एका संवेदनशील ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या पुस्तकाने माझ्या मनावर कोरलेले ओरखडे आणि या कादंबरीचे वास्तववादी विश्लेषण आज मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### कथेचा गाभा: पोटाची खळगी भरण्यासाठी चाललेली फरफट

कादंबरीची पार्श्वभूमी ग्रामीण महाराष्ट्रातील दुष्काळी भागावर आणि तिथून रोजगाराच्या शोधात शहराकडे स्थलांतरित होणाऱ्या कष्टकरी, मजुरांच्या जीवनावर बेतलेली आहे. 'पोटमारा' हे नावच या कादंबरीचा आत्मा स्पष्ट करते.

गावाकडे शेती उजाड झालेली, पाण्याचा थेंब नाही आणि हाताला काम नाही. अशा वेळी जगायचं कसं? हा यक्षप्रश्न घेऊन जेव्हा गरिबांचे तांडे शहराच्या वेशीवर येऊन धडकतात, तेव्हा त्यांच्या नशिबी येतो तो केवळ संघर्ष.

लेखक रवींद्र पांढरे यांनी या स्थलांतरितांचे, बांधकाम मजुरांचे आणि ऊसतोड कामगारांचे जगणे इतके जवळून आणि जिवंतपणे टिपले आहे की, वाचताना आपल्याला त्या मातीचा, घामाचा आणि गरिबीचा उग्र वास जाणवू लागतो.

कथेतील मुख्य पात्रे ही कोणी अलौकिक नायक-नायिका नाहीत. ती आपल्याच आजूबाजूला इमारतींचे दगड वाहताना, रस्त्या कडेला डांबराचे घुटके गिळताना दिसणारी साधी माणसे आहेत. पण लेखकाने त्यांच्या कौटुंबिक जिव्हाळ्याचे, त्यांच्यातील छोट्या-छोट्या आनंदाचे आणि भविष्याविषयीच्या भाबड्या आशांचे जे चित्रण केले आहे, ते मन हेलावून टाकणारे आहे.

---

### भाषेचा अस्सलपणा आणि कादंबरीमय ओघवतेपण

रवींद्र पांढरे यांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे त्यांची **बोलीभाषा**. त्यांनी पुस्तकात वापरलेली अस्सल मराठवाडी-वऱ्हाडी धाटणीची ग्रामीण भाषा वाचकाला थेट त्या पात्रांच्या सुख-दुःखाशी जोडून घेते. भाषेमध्ये कुठेही कृत्रिमता नाही. पात्रांच्या तोंडी असणारे संवाद इतके नैसर्गिक आहेत की, जणू काही आपण प्रत्यक्ष त्यांच्या शेजारी बसून त्यांचे बोलणे ऐकत आहोत.

लेखकाची वर्णनशैली अत्यंत प्रवाही आणि चित्रदर्शी आहे. जेव्हा कादंबरीत कडक उन्हाचे, हातापायाला पडलेल्या भेगांचे किंवा भुकेने रडणाऱ्या लहान मुलांचे वर्णन येते, तेव्हा वाचकाचे हृदय पिळवटून निघते.

* **भुकेचे मानसशास्त्र:** माणसाला भूक लागते तेव्हा त्याची नैतिक-अनैतिकतेची व्याख्या कशी बदलते, हे लेखकाने अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडले आहे.

* **नात्यांमधील ताणतणाव:** पैशाअभावी नवरा-बायकोमधील होणारे वाद, मुलांच्या शिक्षणाची सुटत चाललेली आशा आणि या सगळ्यातून निर्माण होणारी हतबलता कादंबरीमध्ये अतिशय टोकदारपणे सामोरी येते.

---

### विकासाच्या ढोंगीपणावर ओढलेले आसूड

'पोटमारा' ही केवळ गरिबांची कहाणी नाही, तर ती आजच्या तथाकथित आधुनिक आणि प्रगत समाजाच्या चेहऱ्यावरील मुखवटा फाडणारी कादंबरी आहे. एकीकडे गगनचुंबी इमारती उभ्या राहत आहेत, मॉल संस्कृती फोफावत आहे; पण दुसरीकडे याच इमारतींच्या पायात स्वतःचे रक्त-घाम ओतणारा मजूर मात्र उपेक्षितच राहतो.

लेखकाने अप्रत्यक्षपणे आजच्या भांडवलशाही आणि संवेदनशून्य व्यवस्थेवर कडक शब्दांत बोट ठेवले आहे. ज्यांच्या हाताला काम नाही, त्यांच्या 'पोटमारा'साठी जबाबदार कोण? हा प्रश्न ही कादंबरी वाचकाच्या मनात सातत्याने निर्माण करत राहते.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: हे पुस्तक का वाचावे?

> **"आपल्या ताटातील अन्नाचा प्रत्येक कण हा कोणाच्या तरी रक्ताच्या घामाचा थेंब आहे, याची जाणीव 'पोटमारा' आपल्याला करून देते."**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने अंतर्मुख तर केलेच, पण त्याच सोबत माझ्या मनात कष्टकऱ्यांबद्दलची सहानुभूती आणि आदर अधिक दृढ केला. रवींद्र पांढरे यांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून मराठी साहित्याला एक अत्यंत प्रामाणिक आणि वास्तववादी नजराणा दिला आहे.

या पुस्तकात केवळ नैराश्य नाही, तर एवढ्या प्रतिकूल परिस्थितीतही एकमेकांना साथ देत जगण्याची, लढण्याची एक सुप्त जिद्दही पात्रांच्या माध्यमातून अधोरेखित झाली आहे.

---

### रसिकहो, तुमचे काय मत आहे?

तुम्ही रवींद्र पांढरे यांचे साहित्य यापूर्वी वाचले आहे का? आपल्या अवतीभोवती घडणाऱ्या या स्थलांतराच्या आणि गरिबीच्या समस्येकडे आपण संवेदनशीलतेने पाहतो का? या पुस्तकाबद्दलच्या तुमच्या भावना मला खाली कमेंट करून नक्की कळवा.

चला तर मग, पुन्हा भेटूया अशाच एका काळजाला भिडणाऱ्या पुस्तकाचे विश्लेषण घेऊन. 

तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घेत राहा आणि संवेदनशील राहा!

संदीप प्रकाश जाधव