"महा सम्राट"

 

लेखक : विश्वास पाटील

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ४४२, मूूल्य- ५७५ रुपये

## प्रस्तावना: एका महान युगाचा पडद्याआडचा इतिहास

मराठी ऐतिहासिक कादंबरी विश्वात विश्वास पाटील हे नाव आदराने आणि अपेक्षेने घेतले जाते. 'पानिपत', 'संभाजी', 'महानायक' अशा अजरामर कलाकृतींनंतर त्यांनी मराठी वाचकांच्या हातावर ठेवलेलं एक लखलखतं रत्न म्हणजे **"महासम्राट"**. हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो एका पराक्रमी कालखंडाचा, छत्रपती शाहू महाराजांच्या साम्राज्याचा आणि पेशवा बाजीराव बल्लाळ यांच्या अफाट पराक्रमाचा एक चालता-बोलता दस्तावेज आहे. एक ब्लॉगर आणि इतिहासाचा निस्सीम चाहता म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक हातात घेतले, तेव्हा मला वाटले नव्हते की मी पुढील काही दिवस थेट अठराव्या शतकात जगणार आहे. विश्वास पाटील यांच्या सिद्धहस्त लेखणीने इतिहास पुस्तकातून बाहेर पडून थेट माझ्या डोळ्यांसमोर उभा राहिला. ही कादंबरी वाचताना आलेला अनुभव, त्यातले बारकावे आणि या ग्रंथाची थोरवी शब्दांत मांडण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न.

कादंबरीची भाषाशैली इतकी ओघवती आहे की, पहिल्या पानापासूनच वाचक त्या प्रवाहात वाहत जातो. विश्वास पाटील यांनी इतिहासाच्या कोरड्या पानांना आपल्या कल्पकतेने आणि कसदार भाषेने जिवंत केले आहे. चला तर मग, या 'महासम्राट' या महाकादंबरीच्या अंतरंगात डोकावूया आणि अनुभवूया मराठेशाहीचा तो सुवर्णकाळ!

---

## कादंबरीचे कथानक आणि पार्श्वभूमी

"महासम्राट" या कादंबरीचा आवाका प्रचंड मोठा आहे. ही कथा सुरू होते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर, संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर आणि शाहू महाराजांच्या मुघल कैदेतील वास्तव्यापासून. औरंगजेबाच्या छावणीत घालवलेली बालपण आणि तारुण्याची वर्षे, तिथून झालेली सुटका आणि त्यानंतर महाराष्ट्राच्या गादीवर बसण्यासाठी करावा लागलेला संघर्ष, इथून या महानाट्याची सुरुवात होते. विश्वास पाटील यांनी शाहू महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अत्यंत संवेदनशील चित्रण केले आहे. त्यांना केवळ एक राजा म्हणून नाही, तर एक माणूस म्हणून, एक मुत्सद्दी म्हणून वाचकांसमोर आणले आहे.

कादंबरीचा दुसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे 'राऊ' म्हणजेच पेशवे बाजीराव बल्लाळ यांचा उदय. बाळाजी विश्वनाथ यांच्या निधनानंतर अवघ्या विशीत असलेल्या बाजीरावाच्या खांद्यावर पेशवाईची वस्त्रे येतात. तिथून पुढे मराठा साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेकडे कसा झाला, अटकेपार झेंडा रोवण्याचे स्वप्न कसे आकारास आले, याची थरारक गाथा म्हणजे ही कादंबरी.

### १. शाहू महाराज: साम्राज्याचे आधारस्तंभ

कैदेतून सुटून आल्यानंतर शाहू महाराजांना स्वतःच्याच लोकांकडून झालेल्या विरोधाचा सामना करावा लागला. महारानी ताराबाई सोबतीचा संघर्ष आणि गादीची अस्मिता टिकवणे हे मोठे आव्हान होते. विश्वास पाटील यांनी शाहू महाराजांचे कौटुंबिक आणि राजकीय जीवन अत्यंत बारकाईने रेखाटले आहे. मुघल दरबारातील राजकारण जवळून पाहिल्यामुळे त्यांच्याकडे जी एक वेगळी दृष्टी आली होती, त्याचा वापर त्यांनी मराठा सत्तेला स्थैर्य देण्यासाठी कसा केला, हे वाचताना आपण थक्क होतो.

### २. बाजीराव पेशवे: वादळाचा वेग

बाजीराव म्हणजे केवळ युद्ध जिंकणारा सेनापती नव्हता, तर तो एक रणनीतीकार होता. कादंबरीमध्ये बाजीरावाच्या युद्धांचे, त्याच्या आक्रमकतेचे आणि घोडदौडीचे जे वर्णन आले आहे, ते वाचताना अंगावर काटा येतो. पालखेडची लढाई असो, वा माळव्यावरील स्वारी, बाजीरावाच्या बुद्धीची आणि तलवारीची धार लेखकाने शब्दाशब्दांत उतरवली आहे. बाजीराव आणि शाहू महाराज यांच्यातील नातेसंबंध हा या कादंबरीचा आत्मा आहे. एका बाजूला शाहू महाराजांचा संयम आणि दुसरीकडे बाजीरावाचा उतावळा पराक्रम, या दोन्हींचा संगम म्हणजेच 'महासम्राट'.

---

## पात्रचित्रण: रक्तात मांस भरलेली जिवंत माणसे

विश्वास पाटील यांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पात्रे कधीही कागदी वाटत नाहीत. ती आपल्यासारखीच सुख-दुःखे असणारी, चुका करणारी आणि तरीही ध्येयासाठी पेटून उठणारी जिवंत माणसे वाटतात.

* **बाळाजी विश्वनाथ:** मराठा साम्राज्याला आर्थिक आणि राजकीय घडी बसवून देणारा एक धुरंधर मुत्सद्दी. त्यांचे आजारपण आणि साम्राज्यासाठी घेतलेले कष्ट डोळ्यात पाणी आणतात.

* **राधाबाई:** पेशवे घराण्याचा मुख्य कणा. बाजीराव आणि चिमाजी अप्पा यांच्यावर संस्कार करणारी आणि संकटाच्या काळात खंबीरपणे उभी राहणारी एक करारी माता.

* **चिमाजी अप्पा:** बाजीरावाचा उजवा हात. बाजीराव जेव्हा उत्तरेत घोडदौड करत असे, तेव्हा दक्षिणेची आणि पुण्याची धुरा सांभाळणारा हा संयमी आणि शूर भाऊ. वसईच्या मोहिमेतील त्यांचा पराक्रम कादंबरीला एका वेगळ्या उंचीवर नेतो.

* **निजाम-उल-मुल्क:** मराठ्यांचा सर्वात मोठा आणि कपटी शत्रू. कादंबरीतील निजाम आणि बाजीराव यांच्यातील शह-काटशहाचे राजकारण एखाद्या आधुनिक थ्रिलर चित्रपटासारखे वाटते.

---

## भाषाशैली आणि संवाद: कादंबरीचा सुवर्णकाळ

या पुस्तकाची भाषा ही केवळ संवाद साधणारी नाही, तर ती एक नाद निर्माण करणारी आहे. विश्वास पाटील यांनी ऐतिहासिक लहेजा, तत्कालीन शब्द आणि मराठमोळी मातीचा सुवास यांचा अत्यंत सुंदर मिलाफ साधला आहे. युद्धाच्या वर्णनात भाषेला एक वेगळाच वेग येतो. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि सैनिकांच्या गर्जना वाचकाला थेट रणभूमीवर घेऊन जातात.

> "जेव्हा बाजीरावाचा घोडा हवेत झेपावतो, तेव्हा सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांतून पराक्रमाची एकच ललकारी उमटते. दिल्लीचे तख्तही त्या टापांच्या आवाजाने थरथरू लागते."

अशी वाक्ये वाचताना वाचक पुस्तकातून बाहेर येऊच शकत नाही. पात्रांमधील संवाद अतिशय धारदार आणि अर्थपूर्ण आहेत. राजकारणातील गुप्त मसलती, दरबारातील वादविवाद आणि कौटुंबिक जिव्हाळा या सर्वच प्रसंगांत भाषेचा स्तर अत्यंत उच्च राहिला आहे.

---

## एक ब्लॉगर म्हणून माझे विश्लेषण: पुस्तक का वाचावे?

मी आजवर अनेक ऐतिहासिक कादंबऱ्या वाचल्या आहेत, पण "महासम्राट" वाचताना मला जाणवले की, हे पुस्तक केवळ ऐतिहासिक घटनांची यादी नाही. हे पुस्तक आहे मानवी स्वभावाचे, महत्त्वाकांक्षेचे आणि त्यागाचे एक महानाट्य.

### जमेच्या बाजू:

१. **सखोल संशोधन:** विश्वास पाटील यांनी या पुस्तकासाठी प्रचंड संशोधन केले आहे हे प्रत्येक पानावरील संदर्भांवरून आणि वर्णनांवरून जाणवते. त्यांनी केवळ मराठ्यांच्या बाजूने नाही, तर मुघल आणि निजामाच्या बाजूनेही इतिहास समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.

२. **स्त्री पात्रांना न्याय:** ऐतिहासिक कादंबऱ्यांमध्ये बऱ्याचदा स्त्रियांच्या वाट्याला उपेक्षा येते. मात्र, यात राधाबाई, काशिबाई आणि छत्रपती घराण्यातील महिलांचे योगदान अत्यंत सन्मानपूर्वक मांडले आहे.

३. **युद्धकलेचे बारीक वर्णन:** बाजीरावाच्या युद्धाच्या पद्धती, गनिमी कावा आणि तत्कालीन शस्त्रास्त्रांची माहिती अतिशय अभ्यासपूर्ण पद्धतीने दिली आहे.

### थोडेसे खटकणारे मुद्दे:

पुस्तकाचा आवाका खूप मोठा असल्यामुळे काही ठिकाणी पात्रांची संख्या खूप वाढते, ज्यामुळे सामान्य वाचकाचा थोडा गोंधळ होऊ शकतो. तसेच, काही राजकीय खलबतांचे प्रसंग अधिक लांबल्यासारखे वाटतात. परंतु, इतिहासाची सत्यता टिकवून ठेवण्यासाठी ते आवश्यक होते, हेही नाकारता येत नाही.

---

## पुस्तकाचा संदेश आणि समारोप

"महासम्राट" ही कादंबरी आपल्याला शिकवते की, साम्राज्ये केवळ तलवारीच्या जोरावर उभी राहत नाहीत, तर त्यासाठी त्याग, निष्ठा आणि एकमेकांवर असलेला विश्वास आवश्यक असतो. शाहू महाराजांचा बाजीरावावर असलेला अंधविश्वास आणि बाजीरावाने त्या विश्वासा सार्थ ठरवण्यासाठी रक्ताचे पाणी करून मिळवलेला विजय, हाच या कादंबरीचा मुख्य संदेश आहे.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर एक प्रकारची समृद्धता जाणवते. आपल्या पूर्वजांनी या मातीसाठी आणि स्वराज्यासाठी काय भोगले आहे, याची जाणीव तीव्र होते. जर तुम्हाला महाराष्ट्राचा खरा सुवर्णकाळ अनुभवायचा असेल, राजकारणातील डावपेच समजून घ्यायचे असतील आणि एका अद्भूत, ओघवत्या भाषाशैलीचा आनंद घ्यायचा असेल, तर "महासम्राट" हे पुस्तक तुम्ही वाचायलाच हवे.

हे पुस्तक म्हणजे मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड आहे. विश्वास पाटील यांच्या लेखणीला माझा मानाचा मुजरा! तुम्ही जर अजूनही हे पुस्तक वाचले नसेल, तर आजच आणून वाचा. अठराव्या शतकातील ते वादळ तुम्हाला नक्कीच कवेत घेईल, यात शंका नाही!

संदीप प्रकाश जाधव