"बांधावरच्या बाभळी"

 

लेखक : ग. दि. माडगूळकर

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन 

                                                                           पृष्ठे- १४२, मूूल्य- १७५ रुपये.

मातीचा गंध, माणसांची सुख-दुःखे आणि गदिमांची जादू: 'बांधावरच्या बाभळी'चा रस स्वाद

एका अजरामर लेखणीच्या गावाकडे जाताना...

मित्रांनो, 'गदिमा' म्हणजे गजानन दिगंबर माडगूळकर हे नाव कानावर पडलं की, आपल्याला लगेच आठवतो तो 'गीतरामायणाचा' सूर, 'जगाच्या पाठीवर'ची गाणी आणि एक अथांग साहित्याचा सागर. पण गदिमा केवळ कवी किंवा गीतकार नव्हते, तर ते मातीशी जोडलेले एक अद्भूत कथाकार होते. अलीकडेच मी त्यांचा अत्यंत प्रसिद्ध आणि मनाला चटका लावून जाणारा कथासंग्रह 'बांधावरच्या बाभळी' वाचून पूर्ण केला.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाचं शेवटचं पान उलटलं, तेव्हा माझ्या डोळ्यांत नकळत पाणी होतं आणि मनात एका अनामिक तृप्ततेची भावना होती. हे पुस्तक म्हणजे केवळ काही पानांचा संग्रह नाही, तर ती जुन्या काळातील ग्रामीण महाराष्ट्राची, तिथल्या माणसांची, त्यांच्या साध्या-सुध्या सुख-दुःखांची आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या अतूट नात्याची एक जिवंत कादंबरीच आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एका वेगळ्या आणि ओघवत्या शैलीत आढावा घेणार आहोत.

शीर्षकामागचं मर्म: बांधावरची ती बाभळी

पुस्तकाचं नावच किती बोलकं आहे ना? 'बांधावरच्या बाभळी'. ग्रामीण भागात शेताच्या बांधावर उगवलेली बाभळी झाडं तुम्ही पाहिली असतील. त्यांना तीक्ष्ण काटे असतात, उन्हातान्हात ती होरपळून निघतात, पण तरीही ती पायवाटेनं जाणाऱ्या-येणाऱ्याला सावली देतात, पक्षांना आश्रय देतात आणि स्वतः मात्र त्याच कडक उन्हात खंबीरपणे उभी राहतात.

गदिमांच्या या संग्रहातील प्रत्येक कथा ही अशाच एखाद्या 'बाभळी'सारखी आहे. या कथेतील माणसं गरिबीचे, परिस्थितीचे काटे टोचत जगत आहेत, उन्हातान्हासारख्या संकटांचा सामना करत आहेत, पण त्यांच्यातील संवेदनशीलता, प्रेम आणि माणुसकी अजूनही जिवंत आहे. लेखकाने ग्रामीण जीवनाचं हे रूप इतकं हुबेहूब रेखाटलं आहे की, वाचताना आपल्याला थेट गावाकडच्या मातीचा सुवास येऊ लागतो.

कथेतील पात्रांचे जिवंत विश्व आणि मानवी नातेसंबंध

गदिमांच्या कथांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची पात्ररचना. या पुस्तकातून प्रवास करताना आपल्याला अनेक अशी पात्रं भेटतात, जी आपल्या मनात कायमचं घर करून राहतात:

• काबाडकष्ट करणारा शेतकरी: स्वतः उपाशी राहून जगाचा पोशिंदा असणारा शेतकरी आणि त्याचं आपल्या बैलांवर, जमिनीवर असणारं पोटच्या पोरासारखं प्रेम गदिमांनी ज्या रसाळपणे मांडलं आहे, त्याला तोड नाही.
• गावाकडच्या स्त्रिया: सोशिक, त्यागी पण वेळप्रसंगी कुटुंबासाठी ढाल बनून उभ्या राहणाऱ्या ग्रामीण स्त्रियांचे पदर लेखकाने अतिशय कौशल्याने उलगडले आहेत.
• नात्यांमधील गुंतागुंत: गरिबीमुळे नात्यांत येणारा दुरावा, पण त्याच वेळी गरजेच्या वेळी धावून जाणारी शेजाऱ्यापाजाऱ्यांची माणुसकी, यातील विरोधाभास गदिमांनी अतिशय हळुवारपणे टिपला आहे.

या कथा वाचताना असं वाटत नाही की आपण काही काल्पनिक पात्रांबद्दल वाचतोय; असं वाटतं की आपण स्वतः गावातील चावडीवर बसून किंवा शेताच्या बांधावर उभे राहून हा सगळा खेळ उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहोत.

कादंबरीसारखी ओघवती आणि रसाळ भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला गदिमांच्या लेखनशैलीचे विशेष कौतुक करावेसे वाटते. त्यांची भाषा एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नदीसारखी ओघवती आहे, जिच्या पात्रात आपण कधी वाहत जातो, हे आपले आपल्यालाच कळत नाही. त्यात कुठेही जडजंबाल शब्दांचा भडिमार नाही की क्लिष्टता नाही.

गावाकडची अस्सल बोलीभाषा, म्हणी आणि वाक्प्रचार यांचा वापर त्यांनी इतका सहज केला आहे की, संवाद अत्यंत जिवंत वाटतात. कथेमध्ये येणारी निसर्गाची वर्णने—ते पाखरांचे चिवचिवाट, पावसाळ्यापूर्वीची ती आकाशाची स्थिती, आणि उन्हाळ्यात करपून गेलेली ती शेतं—हे सगळं वाचताना मनात एक चित्रपट तयार होतो. गदिमांच्या शब्दांमध्ये एक अशी जादू आहे, जी वाचकाला खिळवून ठेवते आणि एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते.

बदलत्या काळाचा वेध आणि सामाजिक जाणिवा

'बांधावरच्या बाभळी' हा कथासंग्रह केवळ भूतकाळातील गोष्टी सांगत नाही, तर तो बदलत्या काळावरही भाष्य करतो. शहराकडे धाव घेणारी तरुण पिढी, हळूहळू लोप पावत चाललेली गावाची संस्कृती आणि पैशाच्या मागे लागल्यामुळे माणसांमधून आटत चाललेली माया, यावरही गदिमांनी अत्यंत सूचकपणे बोट ठेवले आहे.

या कथा वाचताना जुन्या काळातील संथ, समाधानी जीवन आणि आजचे धावपळीचे जीवन यातील फरक आपल्याला प्रकर्षाने जाणवतो. गदिमांनी या कथांच्या माध्यमातून आपल्याला आपल्या मुळांची, आपल्या मातीची आठवण करून दिली आहे.

वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: हे पुस्तक का वाचावे?

मित्रांनो, आजच्या या सिमेंटच्या जंगलात आणि मोबाईलच्या आभासी दुनियेत जगताना, जर तुम्हाला थोडी शांतता हवी असेल आणि पुन्हा एकदा आपल्या माणसांच्या कोंडाळ्यात जावंसं वाटत असेल, तर 'बांधावरच्या बाभळी' नक्की वाचा. हे पुस्तक आपल्याला:

• जगण्यात कितीही काटे आले, तरी बाभळीसारखं खंबीरपणे कसं उभं राहायचं, हे शिकवतं.
• नात्यांची किंमत आणि माणुसकीचा खरा अर्थ समजून सांगतं.
• मराठी साहित्यातील एका महान लेखकाच्या प्रतिभेची अनुभूती करून देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनाचा एक कोपरा आता अधिक संवेदनशील झाला आहे. ग्रामीण साहित्याचा हा एक अनमोल ठेवा आहे, जो प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी वाचायलाच हवा.

तर मग, कधी जाताय गदिमांच्या या बांधावरच्या बाभळीच्या सावलीत? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव