"एक झाड आणि दोन पक्षी"

 

लेखक : विश्राम बेडेकर 

प्रकाशक : पॉप्युलर प्रकाशन 

पृष्ठे- ३१५, मूूल्य- ४७५ रुपये

मनाचा तळ ढवळून काढणारं एक अथांग आत्मचिंतन: विश्राम बेडेकर यांच्या 'एक झाड आणि दोन पक्षी' या पुस्तकाचा थोडक्यात परिचय!!!

काही पुस्तकं अशी असतात, जी वाचून संपली तरी तुमच्या डोक्यात त्यांचा प्रवास सुरूच राहतो. ती तुमच्या सुप्त मनाच्या गाभाऱ्यात कुठेतरी जाऊन बसतात आणि संथपणे तुमच्या विचारांची दिशा बदलून टाकतात. मराठी साहित्यातील दिग्गज लेखक आणि नाटककार विश्राम बेडेकर यांचं 'एक झाड आणि दोन पक्षी' हे पुस्तक अगदी याच पठडीतलं आहे. हे केवळ एक आत्मचरित्र नाही, तर ते एका संवेदनशील कलावंताने स्वतःच्याच अस्तित्वाचा घेतलेला एक थरारक आणि प्रामाणिक शोध आहे. नुकतंच हे पुस्तक मी पूर्ण केलं, आणि एका ब्लॉगरच्या नजरेतून या पुस्तकाने माझ्या मनावर जे गारुड केलंय, तेच आज मी तुमच्यासमोर एका कादंबरीसारख्या ओघवत्या शैलीत मांडणार आहे.

पुस्तकाचं शीर्षकच मुळी एका मोठ्या पाशामध्ये बांधणारं आहे—'एक झाड आणि दोन पक्षी'. हे शीर्षक उपनिषदांमधील एका रूपकावर आधारित आहे. एक झाड म्हणजे आपला हा मानवी देह, आणि त्यावर बसलेले दोन पक्षी म्हणजे आपल्याच आत असणारे दोन वेगवेगळे पैलू. एक पक्षी जो संसाराचे, जगण्याचे भोग भोगतोय, सुख-दुःखाचे फळ चाखतोय; आणि दुसरा पक्षी जो बाजूला बसून या पहिल्या पक्षाकडे, म्हणजेच स्वतःच्याच जगण्याकडे अत्यंत तटस्थपणे, एक साक्षीदार म्हणून पाहतोय. बेडेकरांनी संपूर्ण पुस्तकात स्वतःच्या आयुष्यातील घटनांकडे याच तटस्थ नजरेने पाहिलं आहे. स्वतःबद्दल इतकं निर्भीड, कुठलाही मुखवटा न चढवता लिहायला खूप मोठं काळीज लागतं, जे बेडेकरांकडे होतं.

"माणूस आयुष्यभर स्वतःपासूनच पळत असतो, पण कधीतरी असा एक क्षण येतो जेव्हा त्याला आरशासमोर उभं राहावंच लागतं. हा ग्रंथ म्हणजे मी माझ्याच आरशाशी साधलेला संवाद आहे."

पुस्तकाची भाषाशैली एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नदीसारखी आहे, ज्याच्या पात्रात अनुभवांचे अनेक खडक आणि वळणं आहेत. बेडेकरांचा बालपणाचा काळ, त्यांचे कौटुंबिक संघर्ष, चित्रपट आणि नाट्यसृष्टीतील त्यांचे सुवर्णक्षण आणि तितकेच भीषण पराभव, या सगळ्या प्रवासातून लेखक आपल्याला हाताला धरून घेऊन जातो. वाचताना असं वाटतं की आपण एका अंधाऱ्या खोलीत बसलोय आणि समोर एकामागून एक त्यांच्या आयुष्यातील प्रसंग एखाद्या कृष्णधवल चित्रपटासारखे सरकत आहेत. त्यांच्या लेखनशैलीत एक अजब जादू आहे—तिथे कारुण्य आहे, पण त्याचा बाजार नाही; तिथे यश आहे, पण त्याचा अहंकार नाही.

या पुस्तकाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे बेडेकरांची 'प्रामाणिकता'. बऱ्याचदा आत्मचरित्रांमध्ये लोक स्वतःच्या चुकांवर पांघूर घालतात किंवा स्वतःला नायक ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. पण बेडेकरांनी स्वतःच्या अपयशाचे, असूयेचे, मत्सराचे आणि नात्यांमधील गुंतागुंतीचे पदर ज्या हुशारीने आणि प्रामाणिकपणे उलगडले आहेत, ते वाचून अंगावर काटा येतो. कलाक्षेत्रात काम करताना आलेले नैराश्याचे क्षण आणि मानवी स्वभावाचे विदारक पैलू त्यांनी अत्यंत टोकदारपणे मांडले आहेत. हे वाचताना आपण केवळ बेडेकरांना वाचत नाही, तर नकळत आपण स्वतःच्याच आत डोकावून पाहायला लागतो.

एक ब्लॉगर म्हणून जर मला या पुस्तकाचं अंतिम विश्लेषण करायचं असेल, तर मी म्हणेन की हे पुस्तक म्हणजे माणसाच्या आत्म्याचा X-ray आहे. हे पुस्तक तुम्हाला हसवणार नाही, कदाचित ते तुम्हाला काही क्षणासाठी अस्वस्थ करेल, अंतर्मुख करेल. पण, एक सकस आणि समृद्ध वाचनाचा अनुभव तुम्हाला नक्कीच देऊन जाईल. जर तुम्हाला मानवी मनाचे खेळ, नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत आणि एका कलावंताचा जगण्याचा संघर्ष जवळून अनुभवायचा असेल, तर 'एक झाड आणि दोन पक्षी' हे झाड तुम्ही तुमच्या वैचारिक अंगणात नक्कीच लावायला हवं. माझ्या संदर्भातून, हे मराठी साहित्यातलं एक अजरामर पान आहे, जे प्रत्येकाने आयुष्यात एकदातरी वाचायलाच हवे!

संदीप प्रकाश जाधव