"झुंज"

 

लेखक : ना. सं. इनामदार

प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल पब्लिकेशन

पृष्ठे- ५६८, मूूल्य- ५०० रुपये  

# सह्याद्रीच्या छातीवर कोरलेली एक स्वाभिमानी लढाई: ना. सं. इनामदार यांच्या ‘झुंज’ कादंबरीचा रसास्वाद

नमस्कार पुस्तकप्रेमी मित्रांनो!

इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यांसमोर येतात तलवारींचे खणखणाट, आक्रमक चढाया आणि विजयाचे जयघोष. पण इतिहास केवळ पराक्रमाचा नसतो; तो असतो माणसांच्या मनातील संघर्षाचा, मूल्यांच्या जपणुकीचा आणि स्वाभिमानासाठी दिलेल्या लढ्याचा. मराठी ऐतिहासिक कादंबरी जगतात ज्या लेखकाने आपल्या लेखणीने इतिहासातील पात्रांना जिवंत केले, ते नाव म्हणजे आदरणीय ना. सं. इनामदार. नुकतीच मी त्यांची ‘झुंज’ ही अजरामर कादंबरी पुन्हा एकदा एका दमात वाचून पूर्ण केली. पुस्तक संपवून बाजूला ठेवल्यावरही मनात एकच विचार चक्रावत राहिला—"स्वाभिमानाची किंमत काय असते?" आजच्या या ब्लॉगमध्ये मी तुम्हाला याच वादळी कादंबरीच्या विश्वात घेऊन जाणार आहे.

## ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि कथेचे नायक: यशवंतराव होळकर

कादंबरीचे शीर्षक ‘झुंज’ अत्यंत सूचक आणि प्रभावी आहे. ही झुंज केवळ दोन सैन्यांमधली नाही, तर ही झुंज आहे एका एकाकी योद्ध्याची परकीय आक्रमकांविरुद्ध आणि स्वतःच्याच माणसांच्या गद्दारीविरुद्ध. या कादंबरीचे नायक आहेत—**'मराठशाहीचा शेवटचा दिमाखदार सूर्य' म्हणजेच श्रीमंत यशवंतराव होळकर!**

जेव्हा मराठा साम्राज्य अंतर्गत कलहाने, पेशव्यांच्या कमकुवत धोरणांमुळे आणि इंग्रजांच्या ‘फोडा आणि राज्य करा’ या कुटील नीतीमुळे पतनाच्या उंबरठ्यावर होते, अशा अत्यंत कठीण काळात यशवंतराव होळकर नावाचे वादळ सह्याद्रीच्या आणि उत्तर भारताच्या भूमीवर घोंघावत होते. ना. सं. इनामदार सरांनी या कादंबरीची सुरुवातच इतकी नाट्यमय केली आहे की, वाचक पहिल्या पानापासूनच अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात चालला जातो. लेखकाची भाषाशैली ही एखाद्या कादंबरीसारखीच ओघवती, प्रासादिक आणि नादमाधुर्याने नटलेली आहे.

## कथानकाचा ताणाबाणा आणि संघर्षाची परिसीमा

कादंबरीचा पट अत्यंत विशाल आहे. यात एका बाजूला इंग्रजांचा वाढता प्रभाव, दुसरीकडे दौलतराव शिंदे आणि पेशवे बाजीराव दुसरे यांच्यातील छुपी युती, आणि या सगळ्यात स्वतःचे अस्तित्व आणि मराठशाहीचे वैभव टिकवण्यासाठी धडपडणारे होळकर घराणे आहे. यशवंतरावांचे वैयक्तिक आयुष्य हे दुःखाच्या आणि संघर्षाच्या अग्नीतून तावून सुलाखून निघालेले होते. त्यांचे बंधू मल्हाररावांची झालेली हत्या आणि त्यानंतर विखुरलेल्या होळकर फौजेला एकत्र करून त्यांनी उभारलेला लढा, हा थरार इनामदार सरांनी अत्यंत ताकदीने मांडला आहे.

लेखकाने यशवंतराव होळकरांचे जे व्यक्तिमत्त्व रेखाटले आहे, ते वाचताना अंगावर शहारे येतात. ते केवळ एक पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर ते एक कुशल रणनीतीकार होते. इंग्रजांच्या आधुनिक तोफखान्याला आणि शिस्तीला कसे तोंड द्यायचे, याच अचूक गणित त्यांच्याकडे होते. कादंबरीतील प्रत्येक युद्धप्रसंग, मग तो हडपसरची लढाई असो वा भरतपूरच्या किल्ल्याला दिलेला वेढा, लेखक शब्दांच्या माध्यमातून आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत करतो. तोफांचा गडगडाट, घोड्यांच्या टापांचा आवाज आणि सैनिकांच्या किंकाळ्या आपल्याला प्रत्यक्ष ऐकू येतात, इतके प्रसंगलेखन ओघवते आहे.

## पात्रांची गुंफण आणि मानवी भावनांचे पैलू

ना. सं. इनामदार यांच्या लेखणीचे वैशिष्ट्य हे की, ते पात्रांना फक्त ऐतिहासिक चौकटीत ठेवत नाहीत, तर त्यांच्यातील माणसाचा शोध घेतात. यशवंतराव जितके रणमैदानावर कठोर होते, तितकेच ते मनातून हळवे होते. त्यांचे आपल्या कुटुंबावर, फौजेवर असलेले प्रेम आणि विश्वासाने सोबत देणाऱ्या सहकाऱ्यांबद्दलची कृतज्ञता लेखकाने सूक्ष्मतेने टिपली आहे.

कादंबरीमध्ये इतर पात्रांनाही तितकाच न्याय दिला गेला आहे. अमीर खान पिंडारी याच्यासारख्या पात्राची बदलती भूमिका, बाजीराव पेशव्यांची अगतिकता आणि कुटिलता, आणि शिंद्यांचे राजकारण या सगळ्यांमुळे कथेला एक वेगळीच धार मिळते. पात्रांमधील संवाद हे या कादंबरीचे खरे वैभव आहेत. ते भारदस्त आहेत, ऐतिहासिक काळाला साजेसे आहेत आणि मनावर थेट वार करणारे आहेत.

## एका ब्लॉगरच्या नजरेतून

‘झुंज’ ही कादंबरी वाचताना मला जाणवलेली सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, लेखक कुठेही इतिहासाचा विपर्यास करत नाही किंवा पात्रांचे उदात्तीकरण करण्यासाठी सत्य लपवत नाही. यशवंतरावांच्या काही निर्णयांचे पडसाद कसे उमटले, हेही लेखक तटस्थपणे मांडतो. ही कादंबरी आपल्याला शिकवते की, जेव्हा तुमचे स्वतःचे लोक तुमच्या पाठीत खंजीर खुपसतात, तेव्हा परकीय शत्रूशी लढणे किती पटीने कठीण होते.

यशवंतराव होळकरांनी इंग्रज जनरल लेक याला ज्या प्रकारे धूळ चारली, तो इतिहास वाचताना ऊर अभिमानाने भरून येतो. परंतु, देशातील इतर राजकर्त्यांनी त्यांना वेळेवर साथ न दिल्यामुळे या झुंजार योद्ध्याची कशी कोंडी झाली, हे वाचताना डोळ्यात पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. ही कादंबरी केवळ एका राजाची कथा नाही, तर ती एका महानायकाच्या एकाकीपणाची शोकांतिका आहे.

लेखकाची वर्णनशैली इतकी ओघवती आहे की, इतकी मोठी कादंबरी वाचताना कुठेही संथपणा जाणवत नाही. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी निर्माण होणारी उत्सुकता वाचकाला पुढे जाण्यास प्रवृत्त करते. मराठी भाषेचे सौंदर्य कसे असावे, याचा हा एक उत्कृष्ट नमुना आहे.

## ही कादंबरी का वाचावी? (माझा निष्कर्ष)

* **खऱ्या इतिहासाचे दर्शन:** पाठ्यपुस्तकात न शिकवला गेलेला मराठशाहीच्या शेवटच्या कालखंडातील धगधगता इतिहास समजून घेण्यासाठी.

* **अतुलनीय नेतृत्व गुणांचा अभ्यास:** यशवंतराव होळकरांच्या गनिमी काव्याचे आणि संकटसमयी संयम न गमावण्याच्या वृत्तीचे दर्शन घडवणारी कलाकृती.

* **समृद्ध भाषाशैलीचा आनंद:** ना. सं. इनामदार यांच्या सिद्धहस्त लेखणीचा आणि ओघवत्या मराठी भाषेचा आस्वाद घेण्यासाठी.

मित्रांनो, ‘झुंज’ हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो एक अनुभव आहे. हा अनुभव प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी घेतलाच पाहिजे. प्रतिकूल परिस्थितीतही शरणागती न पत्करता, शेवटच्या श्वासापर्यंत स्वाभिमानासाठी कसे लढावे, याचे हे ज्वलंत उदाहरण आहे.

तुम्ही जर अद्याप ही कादंबरी वाचली नसेल, तर नक्की वाचा आणि जर आधीच वाचली असेल, तर यशवंतराव होळकरांच्या या 'झुंजार' प्रवासाने तुमच्या मनावर काय परिणाम केला, हे मला कमेंट करून नक्की सांगा!

चला तर मग, पुन्हा भेटू अशाच एका अप्रतिम पुस्तकाच्या विश्लेषणासह. तोपर्यंत, वाचीत राहा!

संदीप प्रकाश जाधव