"अर्थाच्या शोधात"

लेखक : व्हिक्टर फ्रँकल

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : डॉ. विजया बापट

पृष्ठे- १२६, मूूल्य- १५० रुपये

 **यातनेच्या अंधारात गवसलेला जगण्याचा धगधगता प्रकाश: व्हिक्टर फ्रँकल यांच्या 'अर्थाच्या शोधात' या पुस्तकाचा एक सखोल वेध**

कधी कधी आयुष्यात अशी एक वेळ येते, जेव्हा चारही बाजूंनी केवळ नैराश्याचा अंधार दाटून येतो. आपण करत असलेल्या संघर्षाला, सहन करत असलेल्या दुःखाला खरोखरच काही अर्थ आहे का, असा भेदक प्रश्न मनाला पोखरू लागतो. अशाच एका भावनिक आणि मानसिक कोंडीत असताना, माझ्या वाचनात एक असं पुस्तक आलं ज्याने माझ्या जगण्याकडे बघण्याचा संपूर्ण दृष्टिकोनच मुळापासून बदलून टाकला. ते पुस्तक म्हणजे डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक 'Man's Search for Meaning' आणि डॉ. विजया बापट यांनी अत्यंत ताकदीने केलेला त्याचा मराठी अनुवाद — **"अर्थाच्या शोधात"**.

एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून मी शेकडो पुस्तके वाचली असतील, पण या पुस्तकाने माझ्या मनावर जो खोलवर ओरखडा उमटवला आहे, तो पुसला जाणं अशक्य आहे. हे केवळ एक पुस्तक नाही; तर मृत्यूच्या दाढेत उभं राहून, मानवी अस्तित्वाची आणि आशेची दिलेली ती एक अविस्मरणीय ललकारी आहे. चला, आज आपण या पुस्तकाच्या पानांतून एका अशा प्रवासाला निघूया, जो तुम्हाला रडवेल, हादरवेल आणि शेवटी जगण्याची एक नवी, प्रबळ उमेद देईल.

---

### मृत्यूच्या छायेतील एक अमानुष जग

कादंबरीची सुरुवात होते ती दुसऱ्या महायुद्धाच्या त्या भयावह आणि अमानुष कालखंडात. नाझी छळछावण्या, विशेषतः 'ऑश्विट्झ' हे नाव ऐकलं तरी आजही अंगावर काटा उभा राहतो. डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल हे स्वतः एक मानसोपचारतज्ज्ञ होते, पण नियतीने त्यांना याच छळछावणीत एक सामान्य कैदी म्हणून ढकलून दिले.

पुस्तकाच्या पहिल्या भागात फ्रँकल यांनी छळछावणीतील जीवनाचे जे विदारक चित्रण केले आहे, ते वाचताना आपल्या काळजाचे पाणी होते. आपली ओळख, आपले नाव, आपले कपडे, आपले कुटुंब, आपली सगळी संपत्ती... सर्व काही एका क्षणात हिरावून घेतले जाते. उरतो तो फक्त हातावर गोंदवलेला एक निर्जीव नंबर आणि मृत्यूची सतत टांगती तलवार. कडाक्याच्या थंडीत, फाटलेले कपडे अंगावर घालून, दिवसभर खडी फोडण्याचे किंवा रेल्वेचे रूळ टाकण्याचे काम करणारे ते सांगाड्यासारखे कैदी आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात. दिवसातून एकदा मिळणारे ते पाण्यासारखे पातळ सूप आणि ब्रेडचा एक छोटा तुकडा, यावर तग धरून राहण्याची ती धडपड लेखकाने इतक्या ओघवती आणि जिवंत भाषेत मांडली आहे की, आपण स्वतः त्या बर्फाळ वाऱ्याचे चटके अनुभवत आहोत असे वाटू लागते.

डॉ. विजया बापट यांनी आपल्या अनुवादात मूळ इंग्रजी पुस्तकातील तो दाह, ती वेदना आणि तो मानसिक कोंडमारा अतिशय अचूकपणे मराठीत उतरवला आहे. वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण अनुवाद वाचत आहोत; ही भाषा थेट हृदयाला भिडते.

### मानवी मनाचे तीन टप्पे आणि अस्तित्वाचा संघर्ष

फ्रँकल यांनी केवळ स्वतःच्या यातनांचे वर्णन केले नाही, तर एका मानसोपचारतज्ज्ञाच्या तटस्थ नजरेतून त्यांनी तिथल्या कैद्यांच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत सूक्ष्म विश्लेषण केले आहे. त्यांनी कैद्यांच्या मानसिकतेचे तीन टप्पे सांगितले आहेत:

1. **धक्का आणि अविश्वास:** जेव्हा कैद्याला पहिल्यांदा छावणीत आणले जाते, तेव्हा त्याला आपण मरणार नाही असा एक खोटा भास असतो. पण लवकरच वास्तवाचा क्रूर चेहरा समोर येतो.

2. **संवेदनशून्यता:** रोजच्या रोज डोळ्यांसमोर होणारे मृत्यू, मारहाण आणि उपासमार यामुळे कैद्यांच्या भावना पूर्णपणे मरून जातात. ते जिवंत प्रेतांसारखे वावरू लागतात.

3. **मुक्तीनंतरचा कडवटपणा:** सुटका झाल्यानंतरही सामान्य जीवनात परतताना येणारी मानसिक पोकळी.

पण या अमानुष परिस्थितीतही काही कैदी असे होते, जे स्वतःच्या भाकरीचा तुकडा दुसऱ्या आजारी कैद्याला देत असत, इतरांचे सांत्वन करत असत. हे कसे शक्य झाले? याच प्रश्नातून फ्रँकल यांच्या तत्त्वज्ञानाचा जन्म होतो.

### "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे..."

या पुस्तकाचा खरा आत्मा, त्याचा गाभा म्हणजेच फ्रँकल यांनी मांडलेला विचार: **"सगळं काही हिरावून घेतलं जाऊ शकतं, पण कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःचा दृष्टिकोन निवडण्याचं माणसाचं स्वातंत्र्य कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही."**

छळछावणीत नाझी सैनिकांनी फ्रँकल यांच्याकडून सर्व काही हिरावून घेतले, पण त्यांच्या मनातील 'आशा' ते हिरावून घेऊ शकले नाहीत. फ्रँकल यांनी अतिशय सुंदर विचार मांडला आहे की, माणसाला जगण्यासाठी केवळ अन्न किंवा पाण्याची गरज नसते, तर त्याला एका 'अर्थाची' गरज असते. थोर तत्त्वज्ञ नित्शे यांचे एक वाक्य ते वारंवार उद्धृत करतात:

> "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे, तो कसाही जगू शकतो."

ज्या कैद्यांकडे भविष्यात पूर्ण करण्यासाठी एखादे ध्येय होते—मग ते आपल्या हरवलेल्या पत्नीला पुन्हा भेटण्याची आस असो, अर्धवट राहिलेले पुस्तक पूर्ण करण्याचे स्वप्न असो, किंवा एखाद्याला मदत करण्याची ओढ असो—ते कैदी त्या भीषण छळछावणीतून जिवंत बाहेर पडू शकले. ज्यांनी जगण्याची उमेद सोडली, ते भराभर मृत्यूमुखी पडले.

### लोगोथेरेपी:अर्थोपचार

पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात फ्रँकल यांनी त्यांच्या 'लोगोथेरेपी' या उपचारपद्धतीची ओळख करून दिली आहे. ही पद्धत माणसाच्या भूतकाळातील चुकांवर किंवा बालपणातील आघातांवर लक्ष केंद्रित न करता, भविष्यातील 'अर्थावर' लक्ष केंद्रित करते. फ्रँकल यांच्या मते, आपण आयुष्यात तीन प्रकारे अर्थ शोधू शकतो:

* **कृतीतून किंवा नवनिर्मितीतून:** एखादे ध्येय साध्य करून किंवा काहीतरी नवीन निर्माण करून.

* **अनुभवातून किंवा प्रेमातून:** निसर्ग, कला यांचा आनंद घेऊन किंवा एखाद्या व्यक्तीवर निरपेक्ष प्रेम करून.

* **दुःखाला सामोरे जाण्याच्या दृष्टिकोनातून:** जेव्हा दुःख टाळणे अशक्य असते (उदा. असाध्य आजार), तेव्हा त्या दुःखाला आपण किती धैर्याने आणि सन्मानाने सामोरे जातो, यातही एक मोठा अर्थ दडलेला असतो.

### एक वाचक म्हणून माझे मनोगत

आजच्या आपल्या या आधुनिक जगात, जिथे भौतिक सुखाची कोणतीही कमतरता नाही, तरीही लोक डिप्रेशन, ताणतणाव आणि आत्महत्येसारख्या टोकाच्या मार्गाकडे का वळत आहेत? या प्रश्नाचे उत्तर या पुस्तकात मिळते. आपण 'कसे जगायचे' हे शोधले आहे, पण 'का जगायचे' हेच आपण विसरून गेलो आहोत. आपल्या जीवनात एक 'अर्थाची पोकळी' निर्माण झाली आहे.

जेव्हा मी रोजच्या जीवनातील छोट्या-छोट्या समस्यांमुळे, ऑफिसमधील तणावामुळे किंवा नात्यांमधील गुंतागुंतीमुळे निराश होतो, तेव्हा मला या पुस्तकातील फ्रँकल यांची आठवण येते. जर तो माणूस त्या बर्फाळ प्रदेशात, उपाशीपोटी, मृत्यूच्या सावटाखाली आपल्या जगण्याचा अर्थ शोधू शकतो, तर आपण आपल्या या सुरक्षित आयुष्यात नक्कीच तो शोधू शकतो.

डॉ. विजया बापट यांनी अनुवादित करताना वापरलेली भाषा इतकी प्रगल्भ आणि संवेदनशील आहे की, अनेक ठिकाणी वाचताना डोळ्यांतून पाणी तरळते. हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका व्यक्तीची आत्मकथा नाही; तर तो मानवी आत्म्याचा, त्याच्या अदम्य इच्छाशक्तीचा आणि आशावादाचा एक महान विजय आहे.

### अंतिम निष्कर्ष

जर तुम्ही तुमच्या आयुष्यात कुठेतरी अडकल्यासारखे वाटत असाल, दुःखाने किंवा नैराश्याने तुम्हाला घेरले असेल, किंवा फक्त मानवी मनाची अफाट ताकद तुम्हाला समजून घ्यायची असेल, तर **"अर्थाच्या शोधात"** हे पुस्तक तुम्ही आवर्जून वाचलेच पाहिजे. हे पुस्तक तुम्हाला केवळ जगण्याची नवी प्रेरणा देणार नाही, तर तुमच्या अस्तित्वाला एक नवीन, सखोल अर्थ प्राप्त करून देईल.

हे एक असे पुस्तक आहे, जे वाचून संपल्यानंतरही वर्षानुवर्षे तुमच्या मनाच्या एका कोपऱ्यात जिवंत राहील आणि कठीण प्रसंगात अंधारातल्या दीपस्तंभासारखे तुम्हाला मार्गदर्शन करत राहील.

संदीप प्रकाश जाधव