"गाठोडं"

 

लेखक : पु. ल. देशपांडे

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन मंदिर 

                                                                           पृष्ठे- २२१, मूूल्य- २५० रुपये.

आठवणींचे सुगंधी गाठोडे आणि भाईंच्या लेखणीची जादू: पु. लं.च्या 'गाठोडं'चा रस स्वाद

'भाईं'च्या साहित्याच्या अंगणात पुन्हा एकदा...

मित्रांनो, 'पु. ल. देशपांडे' म्हणजेच आपले लाडके 'भाई' हे नाव ऐकलं तरी चेहऱ्यावर एक नकळत हसू उमलतं आणि मन प्रसन्न होतं. पु. लं.नी आपल्याला 'बटाट्याची चाळ' दिली, 'व्यक्ती आणि वल्ली' दिले, आणि प्रवासवर्णनांच्या माध्यमातून जगभ्रमंती घडवून आणली. पण काही दिवसांपूर्वीच मी त्यांचं अत्यंत हळवं, अंतर्मुख करणारं आणि तितकंच समृद्ध करणारं पुस्तक वाचून पूर्ण केलं—ते म्हणजे 'गाठोडं'.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला घेतलं, तेव्हा मला वाटलं होतं की हा पु. लं.च्या नेहमीच्या शैलीतील केवळ एक विनोदी लेखसंग्रह असेल. पण पुस्तक संपवून जेव्हा मी ते मिटलं, तेव्हा मला जाणवलं की हे केवळ पुस्तक नाही, तर भाईंनी त्यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात गोळा केलेल्या अनुभवांचं, माणसांचं आणि आठवणींचं एक अनमोल 'गाठोडं' आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एखाद्या कादंबरीसारखा ओघवता आणि थेट मनाला भिडणारा आढावा घेणार आहोत.

'गाठोडं' नावामागची संकल्पना: आठवणींची शिदोरी

पुस्तकाचं नाव 'गाठोडं' का ठेवलं असेल, याचा विचार करतानाच कथेचा खरा गाभा उलगडत जातो. जुन्या काळात लोक प्रवासाला निघताना आपल्या सोबत एक गाठोडं घ्यायचे. त्यात त्यांच्या गरजेच्या वस्तू असायच्या, काही आठवणी असायच्या. पु. लं.नी या पुस्तकात त्यांच्या आयुष्यातील अशाच काही अमूल्य गोष्टी एकत्र बांधल्या आहेत.

यात त्यांचे वैयक्तिक अनुभव आहेत, त्यांनी जवळून पाहिलेली मोठी माणसं आहेत, कलाविश्वातील किस्से आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे बदलत गेलेल्या काळाचं एक सुंदर टिपण आहे. हे पुस्तक वाचताना असं वाटतं की आपण पु. लं.च्या घरात त्यांच्या समोर बसलो आहोत आणि ते आपल्यासमोर एकेक करून त्यांच्या आठवणींच्या गाठोड्यातील वस्तू बाहेर काढून आपल्याला दाखवत आहेत.

माणसांचे जिवंत जगात आणि भाईंची संवेदनशील नजर

पु. लं.ची सर्वात मोठी ताकद कोणती असेल, तर ती म्हणजे माणसांमधील 'माणुसकी' शोधणे. 'गाठोडं' या पुस्तकातही त्यांनी अनेक व्यक्तींची अशी काही चित्रं उभी केली आहेत की ती वाचक म्हणून आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतात.

• कलाकार आणि साहित्यिक: या पुस्तकात भाईंनी त्यांच्या काळातील थोर संगीतकार, गायक, लेखक आणि नाटककार यांच्यासोबत घालवलेले क्षण जिवंत केले आहेत. बालगंधर्वांपासून ते वसंतराव देशपांड्यांपर्यंत अनेकांच्या स्वभावाचे पैलू यात पाहायला मिळतात.
• सामान्य माणसांमधील अद्भूतता: पु. लं.ना केवळ मोठी माणसंच नाही, तर रस्त्यावर भेटणारा सामान्य माणूस, एखादा साधा नोकर किंवा प्रवासात भेटलेला अनोळखी सहप्रवासी यांच्यातही एक अनोखी कादंबरी दिसायची. त्यांच्यातील साधेपणा भाईंनी ज्या आदराने मांडला आहे, तो वाचताना मन भरून येतं.

कादंबरीसारखी ओघवती, तरीही अंतर्मुख करणारी भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला या पुस्तकाची भाषाशैली अत्यंत भावली. पु. लं.चं वैशिष्ट्य असं की, ते आपल्याला हसवता हसवता कधी डोळ्यांत पाणी आणतात, हे कळूही देत नाहीत. त्यांची भाषा एखाद्या डोंगरावरून उगम पावून संथ मैदानावर वाहणाऱ्या प्रवाही नदीसारखी ओघवती आहे.

यात पु. लं.चा सिग्नेचर विनोद (Signature Humour) तर आहेच, पण त्या विनोदाच्या मागे एक कारुण्याची, एक संवेदनशीलतेची झालर आहे. वाक्यरचना इतकी सहज आहे की, वाचक म्हणून आपण कुठेही रेंगाळत नाही. प्रत्येक प्रकरणागणिक आपण अधिकच त्यांच्या लेखनात गुंतत जातो. जुन्या मुंबईचे, पुण्याचे आणि बदलत जाणाऱ्या संस्कृतीचे जे वर्णन भाईंनी केले आहे, ते वाचताना आपण भूतकाळात कधी प्रवास करू लागतो, याचे भान राहत नाही.

काळाचा महिमा आणि बदलत्या संस्कृतीवर भाष्य

'गाठोडं' हे केवळ आठवणींचे पुस्तक नाही, तर ते एका बदलणाऱ्या कालखंडाचे दस्तऐवजीकरण आहे. जुनी मूल्यं कशी हळूहळू लोप पावत चालली आहेत, माणसांमधील जिव्हाळा कसा यांत्रिक होत चालला आहे, यावर पु. लं.नी अत्यंत सूचकपणे आणि हळुवार बोट ठेवले आहे. पण हे करताना कुठेही कडवटपणा नाही; आहे तो फक्त एक ज्येष्ठ आणि समंजस माणसाचा कळावळा!

आपण हे गाठोडं का उघडावे?

मित्रांनो, आजच्या या धावपळीच्या, सोशल मीडियाच्या आणि आभासी दुनियेत जगताना जर आपल्याला खऱ्याखुऱ्या माणसांचा स्पर्श हवा असेल, तर पु. लं.चे 'गाठोडं' वाचणे अनिवार्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला:

• नात्यांची जपणूक कशी करावी, हे शिकवतं.
• आपल्या अवतीभवती असणाऱ्या साध्या साध्या गोष्टींमध्ये आनंद कसा शोधावा, याची दृष्टी देतं.
• मराठी भाषेतील थोरल्या भावासारख्या असणाऱ्या एका लेखकाच्या हृदयात डोकावण्याची संधी देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनातील सात्विकता आणि संवेदनशीलता अधिक समृद्ध झाली आहे. हे गाठोडं प्रत्येक मराठी माणसाने आपल्या हृदयात जपून ठेवावं असंच आहे.

तर मग, कधी उघडताय भाईंच्या आठवणींचं हे सुगंधी गाठोडं? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव