"पर्व"

 

लेखक : डॉ. एस. एल. भैरप्पा

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. उमा कुलकर्णी

पृष्ठे- ७७६, मूूल्य- ४८० रुपये.

महाभारताचा मानुषी संकर: डॉ. एस. एल. भैरप्पा यांच्या 'पर्व' या महाकादंबरीचा परिचय!!!

व्यासमुनींनी लिहिलं, "यन्नेहास्ति न तत्क्वचित्" – जे या महाभारतात आहे, तेच जगात आहे; जे इथे नाही, ते कुठेच नाही. पण याच महाभारताकडे जेव्हा डॉ. एस. एल. भैरप्पा नावाचा एक आधुनिक तत्त्वज्ञ आणि महालेखक पाहतो, तेव्हा त्याला तिथले देव, त्यांचे चमत्कार, त्यांची अलौकिक अस्त्रं आणि स्वर्गातून होणारी पुष्पवृष्टी दिसत नाही. त्याला दिसतात हाडामासांची माणसं. त्याला दिसतं माणसांचं आदिम भय, त्यांची ईर्ष्या, सत्तेची हाव, शरीराची भूक आणि नियतीच्या चक्रात भरडली जाणारी त्यांची हतबलता.

'पर्व' ही केवळ एक कादंबरी नाही. तो एक साहित्यिक यज्ञ आहे. कन्नड भाषेत जन्मलेल्या या महाकृतीचा उमा कुलकर्णी यांनी मराठीत आणलेला अनुवाद वाचताना, आपण एका वेगळ्याच युगात प्रवेश करतो. हे युग आपल्या परिचयाचं असूनही पूर्णपणे अपरिचित वाटतं. चला, आज या ब्लॉगच्या माध्यमातून आपण भैरप्पांच्या या 'पर्व' नावाच्या अजरामर पर्वताची चढण अनुभवूया.

लहानपणापासून आपण जे महाभारत ऐकत आलो, त्यात कृष्ण बोटानं गोवर्धन पर्वत उचलतो, द्रौपदीला वस्त्रहरण वेळी अनंत कापड पुरवतो, आणि कुंती सूर्याला बोलावून कर्ण नावाचा पुत्र प्राप्त करते. पण भैरप्पा जेव्हा 'पर्व' लिहायला हातात लेखणी घेतात, तेव्हा ते या सगळ्या चमत्कारांना बाजूला सारतात. ते या संपूर्ण कथेला 'तर्काच्या' आणि 'मानवी मर्यादांच्या' चौकटीत बसवतात.

कादंबरीची सुरुवातच कुंतीच्या स्वगताने होते. एका वृद्ध, अशक्त आणि निपुत्रिक राजासाठी (पांडूसाठी) वेगवेगळ्या पुरुषांशी संबंध ठेवून वंश वाढवण्याची 'नियोग' प्रथा किती भयानक आणि स्त्रीच्या मनाचा संकोच करणारी होती, याचं चित्रण वाचताना अंगावर काटा येतो. इथे धर्म, वायू, इंद्र हे देव नाहीत, तर ते त्या त्या टोळीतले पराक्रमी पुरुष आहेत, ज्यांच्याशी कुंतीला केवळ वंशासाठी शरीरसंबंध ठेवावे लागले. 'पर्व'मधला कृष्ण हा चतुर्भुज नारायण नाही. तो द्वारकेचा एक अत्यंत चतुर, मुत्सद्दी, राजकीय डावपेचांमध्ये माहिर असलेला आणि यादवांच्या अस्तित्वासाठी धडपडणारा एक मुत्सद्दी नेता आहे. त्याला मानवी मर्यादा आहेत, त्याला थकवा येतो, त्याच्याही मनात काही निर्णय घेताना द्वंद्व असतं. भैरप्पांनी प्रत्येक पात्राला त्याच्या पारंपरिक चौकटीतून बाहेर काढलं आहे. इथे कोणी पूर्णपणे पांढरं नाही आणि कोणी पूर्णपणे काळं नाही. सगळेच करड्या छटेतले (Grey) आहेत.

कादंबरीत कुंती ही एक अत्यंत कणखर, पण आतून पूर्णपणे करपून गेलेली स्त्री म्हणून समोर येते. हस्तिनापूरच्या सिंहासनावर आपल्या पुत्रांना बसवण्यासाठी तिने आयुष्यभर घेतलेले कष्ट आणि भोगलेला अपमान थक्क करणारा आहे. पण हे करताना तिच्या मातृत्वाची झालेली कुचंबणा भैरप्पांनी ज्या तीव्रतेने मांडली आहे, ती जुन्या महाभारतात सापडत नाही.

आपण भीष्मांना 'इच्छामरणी' आणि महापराक्रमी मानतो. पण 'पर्व'मध्ये ते एक हतबल आजोबा वाटतात. ज्यांनी तारुण्यात घेतलेली एक प्रतिज्ञा हस्तिनापूरला विनाशाच्या खाईत लोटत आहे, हे उघड्या डोळ्यांनी पाहण्याचं अगतिक दुःख भीष्मांच्या पात्रातून व्यक्त होतं. कौरव आणि पांडवांमधील धुमसणारा विस्तव विझवण्यात ते अपयशी ठरतात, कारण ते स्वतःच त्या राजसत्तेच्या चौकटीत बांधले गेले आहेत.

पाच पुरुषांची पत्नी असणं म्हणजे काय, याच मानसिक आणि शारीरिक विश्लेषण भैरप्पांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने केलं आहे. द्रौपदी ही केवळ एक स्वाभिमानी राणी नाही, तर पाच वेगवेगळ्या स्वभावांच्या पुरुषांना सांभाळताना, त्यांच्यात समतोल राखताना तिची होणारी ओढाताण कादंबरी उभी करते. वस्त्रहरणाचा प्रसंग इथे चमत्कार विरहित आहे, जो अधिक भीषण आणि मानवी क्रूरतेचा कळस दाखवणारा वाटतो.

धृतराष्ट्राचे अंधत्व हे केवळ डोळ्यांचे नाही, तर ते त्याच्या मनाचे आहे. गांधारीने डोळ्यांवर बांधलेली पट्टी हे तिचं कौतुक नाही, तर तिने परिस्थितीवर दाखवलेला एक मूक निषेध आहे, हे जेव्हा कादंबरी उलगडते, तेव्हा आपल्याला या पात्रांबद्दल एक वेगळीच सहानुभूती वाटते.

महाभारताचं युद्ध म्हटलं की आपल्याला डोळ्यांसमोर 'रामायण-महाभारत' मालिकांमधील बाणांमधून निघणारे विजेचे लोळ आठवतात. पण 'पर्व'मधील कुरुक्षेत्राचे युद्ध अत्यंत वास्तववादी, हिडीस आणि भयानक आहे. इथे युद्ध म्हणजे वीरमरण नाही, तर ते आहे कुजणाऱ्या शवांचा दुर्गंध, गिधाडांचे ओरडणे, जखमी सैनिकांची आर्त किंचाळी आणि पाण्याच्या एका थेंबासाठी तडफडणारे घोडे व हत्ती.  कादंबरीत 'ब्रह्मास्त्र' म्हणजे पाशवी ताकदीची आणि विनाशाची अशी शस्त्रे आहेत, ज्यांच्या वापरामुळे भूमी कित्येक वर्षांसाठी नापीक होणार आहे. लेखक युद्धाच्या या विनाशाचा संबंध थेट मानवी अस्तित्वाच्या नाशाशी जोडतात. युद्ध जसजसे पुढे जाते, तसतसे युद्धाचे सगळे नियम पायदळी तुडवले जातात. द्रोणाचार्यांचा वध, भीष्मांचे शरपंजरी पडणे, कर्णाचा वध या सगळ्या प्रसंगांमधील राजकारण आणि क्रूरता वाचकाला सुन्न करून सोडते.

कादंबरीची भाषा एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नंदीसारखी आहे. सुरुवातीला ती संथ वाटते, पात्रांची स्वगते आपल्याला त्या काळातील संस्कृतीशी, त्यांच्या खाण्यापिण्याच्या, राहण्याच्या पद्धतीशी जोडतात. भैरप्पांनी या कादंबरीसाठी प्रचंड संशोधन केलं आहे. त्या काळातील टोळ्या (Tribes), आर्यांचे आणि अनार्यांचे संबंध, त्यांच्यातील लग्नपद्धती, नियोग प्रथा या सगळ्यांचे ऐतिहासिक आणि समाजशास्त्रीय संदर्भ कादंबरीत इतके सेंद्रिय पद्धतीने मिसळले आहेत की कुठेही कंटाळा येत नाही. मराठीत उमा कुलकर्णी यांनी ज्या ताकदीने हा अनुवाद केला आहे, त्यामुळे मूळ कन्नड भाषेचा सुवास कुठेही कमी होत नाही. काही शब्द, काही वाक्यरचना थेट काळजाला भिडतात.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर आपण अनेक दिवस एका वेगळ्याच मनःस्थितीत राहतो. 'पर्व' आपल्याला शिकवते की, इतिहास किंवा महाकाव्ये ही केवळ देवांच्या लीला नसतात, तर ती माणसाच्या चुकांची आणि त्याच्या महत्त्वाकांक्षांची किंमत असते. जेव्हा युद्धाच्या शेवटी फक्त वृद्ध, स्त्रिया आणि अनाथ मुले उरतात, तेव्हा विजयाचा उत्सव साजरा करायला कोणीच नसते. युधिष्ठिराला मिळालेले ते राज्य म्हणजे स्मशानावरील सत्ता असते. हाच या कादंबरीचा गाभा आहे.

जर तुम्हाला चमत्कारांवर आधारित, डोळे झाकून भक्ती रस देणारं महाभारत वाचायचं असेल, तर 'पर्व' तुमच्यासाठी नाही. पण, जर तुम्हाला मानवी मनाचा तळ गाठणारं, राजकारणाचे क्रूर डावपेच समजून घेणारं, आणि महाभारतातील पात्रांना तुमच्या-आमच्यासारखीच हाडामासांची माणसं म्हणून अनुभवण्याची तयारी असेल, तर 'पर्व' हे तुमच्या आयुष्यातील सर्वोत्तम वाचन ठरेल.

हे पुस्तक एकदा वाचून संपत नाही, ते आपल्या मनात कायमचं एक 'पर्व' म्हणून राहून जातं. तुम्ही जर अजून हे पुस्तक वाचलं नसेल, नक्की हातात घ्या. तुमच्या वाचनानंदाला एक नवी उंची मिळेल, हे नक्की!

आवर्जून वाचावी अशी कादंबरी "पर्व"!!

संदीप प्रकाश जाधव