"माझी जन्मठेप"

 

लेखक : वि. दा. सावरकर

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन

पृष्ठे- ४७९, मूूल्य- २५० रुपये

अंदमानच्या काळ्या पाण्याची धग आणि एका क्रांतीसूर्याचा धगधगता इतिहास: 'माझी जन्मठेप'

प्रस्तावना: एका पुस्तकाची नव्हे, तर धगधगत्या ज्वालामुख्याची कथा

त्या भयानक रात्रीची आणि सागराची गाथा

सेल्युलर जेल: नरकाचे दुसरे नाव
कोठडीच्या भिंती: सावरकरांचे ग्रंथालय
केवळ आत्मचरित्र नाही, तर एक राजकीय आणि सामाजिक दस्तऐवज
भाषाशैली: जणू काही एक संथ, पण खोल नदी
वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: आपण हे पुस्तक का वाचावे?

मित्रांनो, आज आपण अशा एका पुस्तकाबद्दल बोलणार आहोत, जे केवळ कागदावर शाईने लिहिलेले शब्द नाहीत, तर ते स्वातंत्र्यलक्ष्मीच्या चरणी वाहिलेले रक्ताचे आणि असीम त्यागाचे अर्घ्य आहे. होय, मी बोलतोय स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर लिखित 'माझी जन्मठेप' या महाग्रंथाबद्दल.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला घेतले, तेव्हा मला वाटले होते की हा सावरकरांच्या तुरुंगवासाचा एक सामान्य वृत्तांत असेल. पण जसजशी मी पाने उलटत गेलो, तसतसा माझ्या अंगावर काटा येत गेला. हे पुस्तक वाचणे म्हणजे अंदमानच्या त्या काळकोठडीत, त्या अमानुष छळातून स्वतः तावून सुलाखून निघण्यासारखे आहे. आजच्या या लेखात आपण सावरकरांच्या या अजरामर साहित्यकृतीचा आणि त्यांच्या संघर्षाचा एक ओघवता, कादंबरीमय आढावा घेणार आहोत.

कादंबरीची सुरुवात व्हावी तशीच या पुस्तकाची सुरुवात एका थरारक आणि तितक्याच कारुणिक प्रसंगाने होते. दोन-दोन जन्मठेपांची, म्हणजेच तब्बल ५० वर्षांच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा ऐकवल्यानंतर सावरकरांना जेव्हा 'मरिया' नावाच्या जहाजातून अंदमानला नेण्यात येत होते, तो प्रसंग सावरकरांनी अत्यंत जिवंतपणे उभा केला आहे.

"सभोवताली पसरलेला तो अथांग, अक्राळविक्राळ काळपट महासागर आणि त्या लाटांवर हेलकावे खाणारे ते जहाज..."

हे वर्णन वाचताना आपणही सावरकरांच्या शेजारी त्या जहाजाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात उभे आहोत असा भास होतो. मागे सुटणारी मातृभूमी, डोळ्यांसमोर असणारे अनिश्चित भविष्य आणि पायात अडकलेल्या जड साखळ्या... या सगळ्याचा विचार करताना सावरकरांचे मन विदीर्ण होत नव्हते, तर ते तिथेही 'कमला' सारखे महाकाव्य रचत होते, हा विचारच थक्क करून सोडणारा आहे.

पुस्तकाचा मध्यभाग हा अंदमानच्या 'सेल्युलर जेल'मधील त्या अमानुष आणि अंगावर शहारे आणणाऱ्या छळाचे चित्रण करतो. सावरकरांनी तिथे जे भोगले, ते वाचताना कोणत्याही संवेदनशील वाचकाचे डोळे पाणावल्याशिवाय राहणार नाहीत.

• बारी आणि इतर अधिकारी: जेलर बारी नावाच्या त्या क्रूर आणि विकृत माणसाचे सावरकरांनी केलेले व्यक्तिचित्रण एखाद्या खलनायकासारखे समोर येते. कैद्यांना माणसासारखे न वागवता जनावरांपेक्षाही हीन वागणूक देणे हा तिथला नियम होता.
• कोलूचे बैल: सावरकरांसारख्या एका थोर देशभक्ताला, बॅरिस्टरला तिथे बैलासारखे कोलूला जुंपले जायचे. दिवसाला ३० पाउंड तेल काढावे लागायचे. ते तेल कमी पडले की मिळणारे फटके, ती अमानुष मारहाण आणि पोटात अन्न नसतानाही करावा लागणारा तो कष्टाचा डोंगर... हे सगळे सावरकरांनी अत्यंत ओघवत्या भाषेत मांडले आहे.
• नारळाचा काथ्या कुटणे: हाताला फोड येऊन त्यातून रक्त ठिबकेपर्यंत काथ्या कुटावा लागे. पण सावरकर लिहितात, त्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून त्यांना मातृभूमीच्या मुक्तीची स्वप्ने दिसत होती.

या पुस्तकातली सर्वात सुंदर आणि कादंबरीमय गोष्ट कोणती असेल, तर ती म्हणजे सावरकरांची त्यांच्या कोठडीच्या भिंतींशी लागलेली माया. जेव्हा सावरकरांना कागद आणि पेन्सिल देण्यास सक्त मनाई होती, तेव्हा त्यांनी काय केले? त्यांनी कोठडीच्या त्या चुनखडीच्या पांढऱ्या भिंतींनाच आपले कागद बनवले!

काटे, खिळे किंवा दगडाच्या तुकड्यांनी सावरकरांनी त्या भिंतींवर हजारो ओळींचे महाकाव्य कोरले. एकीकडे छळ चालू असायचा, आणि दुसरीकडे सावरकरांची प्रतिभा त्या भिंतींवरून क्रांतीचे काव्य प्रसवत होती. जेव्हा भिंती भरून जायच्या, तेव्हा ते तोंडपाठ करायचे आणि मग ती भिंत पुन्हा धुवून त्यावर नवीन काव्य लिहायचे. हा इतिहास वाचताना सावरकरांच्या बुद्धिमत्तेची आणि प्रखर इच्छाशक्तीची कमाल वाटते.

'माझी जन्मठेप' हे केवळ सावरकरांच्या वैयक्तिक दुःखाचे गाणे नाही. ते एका द्रष्ट्या नेत्याचे विचारमंथन आहे. या पुस्तकात सावरकरांनी अनेक महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर प्रकाश टाकला आहे:

1. कैद्यांचे शुद्धीकरण आणि राजकारण: अंदमानमध्ये हिंदू कैद्यांचे होणारे सक्तीचे धर्मांतर आणि त्याला सावरकरांनी दिलेला लढा, तिथल्या पठाण वॉर्डनचा जुलूम आणि त्याला सावरकरांनी शुद्धीकरणाच्या चळवळीद्वारे दिलेले उत्तर, हा भाग अत्यंत विचार करायला लावणारा आहे.
2. राजकीय कैद्यांचे संघटन: सावरकरांनी तिथे केवळ स्वतःचा विचार केला नाही, तर सर्व राजकीय कैद्यांना एकत्र आणून संपाचे हत्यार उपसले. तुरुंगातही ग्रंथालय सुरू केले, निरक्षरांना साक्षर केले.
3. जागतिक राजकारणाचे विश्लेषण: कोठडीत बसूनही सावरकरांचे लक्ष जागतिक घडामोडींवर आणि पहिल्या महायुद्धावर कसे होते, याचे सुंदर विश्लेषण पुस्तकात आढळते.

सावरकरांची भाषा ही या पुस्तकाचा खरा प्राण आहे. ती एखाद्या कादंबरीसारखी प्रवाही आहे. त्यात कुठेही अवाजवी संताप नाही किंवा रडगाणे नाही. अत्यंत संयत, पण तितकीच धारदार भाषा त्यांनी वापरली आहे. सावरकरांचे मराठी भाषेवरील प्रभुत्व इतके अफाट आहे की, दुःखद प्रसंग वाचतानाही त्या शब्दांमधील सौंदर्य आपल्याला खिळवून ठेवते. त्यांच्या वाक्यावाक्यांतून एक संथ, पण खोलवर वाहणारी नदी आपल्याला जाणवते, जी कधी शांत असते तर कधी पुराचे रूप धारण करते.

मित्रांनो, आज आपण ज्या स्वातंत्र्याचा मुक्त श्वास घेत आहोत, त्याची किंमत काय आहे, हे जर जाणून घ्यायचे असेल, तर 'माझी जन्मठेप' वाचणे अनिवार्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला शिकवते की:

• परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी माणसाचे मन आणि त्याचे विचार कधीही गुलाम होऊ शकत नाहीत.
• शरीर साखळदंडांनी जखडता येते, पण आत्म्याला कधीही कैद करता येत नाही.
• देशभक्ती म्हणजे केवळ घोषणा देणे नाही, तर ती असीम सोशिकतेची पराकाष्ठा आहे.

एक ब्लॉगर म्हणून मी एवढंच म्हणेन की, हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्ही तेच माणूस राहत नाही जे तुम्ही वाचण्यापूर्वी होता. तुमच्या विचारांची दिशा बदलते. हे पुस्तक प्रत्येक मराठी माणसाच्या, नव्हे तर प्रत्येक भारतीयाच्या संग्रही असायलाच हवे.

तर मग, कधी वाचताय सावरकरांची ही धगधगती 'माझी जन्मठेप'? मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की सांगा!

 

 

संदीप प्रकाश जाधव