"पेशवे"

 

लेखक : श्रीराम साठे 

प्रकाशक : प्रफुल्लता प्रकाशन 

पृष्ठे- ७८९, मूूल्य- ९०० रुपये

ऐतिहासिक क्रांतीची धगधगती गाथा: श्रीराम साठे यांच्या 'पेशवे' या महाग्रंथाचा रसास्वाद

शनिवारवाड्याच्या त्या अवाढव्य, काळवंडलेल्या तटबंदीकडे पाहताना अनेकदा मनात एकच विचार येतो—या दगडांनी काय काय पाहिलं असेल? वैभव, पराक्रम, कीर्ती... की केवळ सत्तेची साठमारी? आपण आजवर इतिहास वाचला तो तुकड्या-तुकड्यांत. कधी पानिपतचा पराभव वाचून डोळे ओलावले, तर कधी अटकेपार झेंडे फडकवणारा राऊचा भाला पाहून छाती अभिमानाने फुगली. पण, या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी असलेलं, एका साध्या भट घराण्यातून कल्पकतेच्या आणि तलवारीच्या जोरावर उगम पावलेलं 'पेशवे' नावाचं वादळ नेमकं कसं होतं?

लेखक श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे पुस्तक नुकतंच हाती आलं, आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, मी ते केवळ वाचलं नाही, मी त्या काळात जगलो! एखाद्या अथांग कादंबरीसारखा प्रवाही आणि एखाद्या अस्सल इतिहासकारासारखा अचूक असलेला हा ग्रंथ म्हणजे मराठी वाङ्मयातला एक सुवर्णक्षण आहे. एक ब्लॉगर आणि इतिहासाचा निस्सीम चाहता म्हणून, या पुस्तकाने माझ्या मनावर केलेली मोहिनी मी आज तुमच्यासमोर उलगडणार आहे.

पुस्तकाची सुरुवात होते तीच मुळी एका कमालीच्या नाट्यमय वातावरणात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पेरलेलं स्वराज्याचं बीज संभाजी महाराजांच्या बलिदानाने आणि राजाराम-ताराराणीच्या संघर्षाने कसं टिकून राहिलं, इथून लेखकाची लेखणी धावू लागते. मोगलाईचा अस्ताचल आणि शाहू महाराजांचे महाराष्ट्रात झालेले पुनरागमन... हा काळच मोठा संभ्रमाचा होता. अशा काळात साताऱ्याच्या गादीला एका खंबीर हाताची गरज होती. श्रीराम साठे यांनी कोकणातून आलेल्या एका सामान्य, पण विलक्षण महत्त्वाकांक्षी माणसाची—म्हणजेच बाळाजी विश्वनाथ भट यांची एन्ट्री ज्या पद्धतीने करून दिली आहे, त्याला तोड नाही. वाचाताना असं वाटतं की आपण स्वतः साताऱ्याच्या दरबारात उभे आहोत. मुत्सद्देगिरी आणि थक्क करणारी राजकीय गणितं मांडत बाळाजींनी 'पेशवाई' नावाच्या एका नव्या अध्यायाचा पाया कसा रचला, याचं विश्लेषण साठे यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केलं आहे.

बाळाजींनंतर गादीवर येतो एक विशीतला तरुण. जणू काही आगीचा गोळाच! 'थोरले बाजीराव पेशवे'. पुस्तकाचा हा भाग वाचताना वाचकाचा श्वास रोखला जातो. लेखक इथे केवळ युद्ध वर्णनं करत नाहीत, तर बाजीरावांच्या मनातील रणनीती उघडून दाखवतात. "राघोबा, सत्ता ही मागून मिळत नसते, ती मनगटाच्या जोरावर हिसकावून घ्यावी लागते!"* असे संवाद (जे लेखकाने त्या काळातील पत्रांच्या आधारे जिवंत केले आहेत) वाचताना अंगावर काटा येतो. पालखेडची लढाई असो, मोगल बादशहाला दिल्लीत जाऊन दिलेली धोबीपछाड असो, किंवा बुंदेलखंडात छत्रसाल राजाच्या मदतीला धावून जाणं असो—साठ्यांची भाषाशैली इथे एखाद्या युद्धपटासारखी वेगवान होते. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि बाजीरावांची ती अफाट नजर, हे सगळं आपल्याला डोळ्यांसमोर दिसू लागतं. मस्तानीसोबतचं त्यांचं नातंही लेखकाने कुठेही गबाळ न करता, अत्यंत तरल आणि तितक्याच सन्मानपूर्वक रीतीने मांडलं आहे. बाजीरावांच्या अकाली निधनानंतर पेशवाईची धुरा आली नानासाहेबांकडे. हा काळ म्हणजे पेशवाईच्या वैभवाचा सुवर्णकाळ. पुणे हे एका साध्या गावांमधून 'विद्येचे आणि सत्तेचे माहेरघर' कसे बनले, शनिवारवाड्याची भव्यता कशी वाढली, याचे जिवंत वर्णन पुस्तकात आढळते. पण लेखक इथे फक्त वैभवाचे गोडवे गात नाही. अंतर्गत राजकारण, रघुनाथरावांची (राघोबादादा) सुप्त महत्त्वाकांक्षा, आणि उत्तरेत वाढत चाललेलं मराठ्यांचं वर्चस्व या सगळ्या गोष्टी समांतर चालतात. साठे यांचं कौतुक यासाठी करावं लागेल की, त्यांनी सदाशिवराव भाऊ आणि दत्ताजी शिंदे यांच्या पराक्रमाला योग्य तो न्याय दिला आहे. "बचेंगे तो और भी लढेंगे" हा दत्ताजींचा बाणा पुस्तकात ज्या पद्धतीने चित्रित केला आहे, तो वाचून डोळ्यात पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. या महाग्रंथाचा सर्वात मोठा आणि भावनिकदृष्ट्या हेलावून टाकणारा भाग म्हणजे 'पानिपतचा संग्राम'. अनेक इतिहासकारांनी पानिपतला फक्त एक पराभव म्हणून पाहिलं, पण श्रीराम साठे यांनी या पुस्तकातून पानिपतचं जे विश्लेषण केलं आहे, ते डोळे उघडणारं आहे. अब्दालीविरुद्ध लढताना मराठ्यांनी दाखवलेलं शौर्य, अन्नावाचून तडफडणारे सैनिक, आणि शेवटी झालेला तो महासंहार... लेखकाची भाषा इथे इतकी कारुण्यमय आणि भारदस्त होते की, वाचक स्वतःला त्या रणमैदानात उभा असलेला पाहतो. विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ, इब्राहिमखान गारदी यांच्या बलिदानाची गाथा साठे यांनी एखाद्या महाकाव्यासारखी लिहिली आहे. दोन मोती गळाले, सत्तावीस मोहरा हरवल्या... हा आकडा जेव्हा पुस्तकात येतो, तेव्हा छाती दडपून जाते.

पानिपतच्या धक्क्यातून मराठा साम्राज्य कसं सावरलं? हा इतिहास बऱ्याचदा दुर्लक्षित राहतो. पण साठे यांनी 'थोरले माधवराव पेशवे' यांच्या रूपाने पुन्हा एकदा पेशवाईला मिळालेला सुवर्णस्पर्श अचूक टिपला आहे. केवळ १६ व्या वर्षी पेशवाईची वस्त्रं अंगावर चढवून, अंतर्गत शत्रू (राघोबादादा) आणि बाह्य शत्रू (हैदर अली, निजाम) यांना धूळ चारणारा हा राजा! माधवरावांचे चारित्र्य, त्यांची न्यायप्रियता आणि रामशास्त्री प्रभुणे यांच्यासारख्या न्यायधीशाची त्यांना मिळालेली साथ, याचे विश्लेषण वाचताना थक्क व्हायला होते. माधवरावांचा क्षयरोगाने झालेला अंत हा या पुस्तकातील अत्यंत भावुक क्षण आहे. साठ्यांची लेखणी इथे इतकी हळवी होते की, वाचकाच्या मनाला चटका लागून जातो. माधवरावांनंतर पेशवाईला ग्रहण कसं लागलं, याचं अत्यंत तटस्थ पण तितकंच नाट्यमय चित्रण पुस्तकाच्या उत्तरार्धात येतं. "धापा टाकत धावणारा नारायणराव आणि 'काका मला वाचवा' अशी मारलेली आर्त हाक..." शनिवारवाड्याच्या भिंतींनी ऐकलेला हा सर्वात भयंकर आवाज साठे यांनी अक्षरांच्या माध्यमातून आपल्या कानात घुमवला आहे. त्यानंतर सवाई माधवराव, नाना फडणवीसांची मुत्सद्देगिरी आणि शेवटी 'दुसरा बाजीराव' याच्या काळात झालेला पेशवाईचा अंत, हा सगळा प्रवास अत्यंत वेधक आहे. सत्तेची लालसा, आपापसातील हेवेदावे आणि इंग्रजांचे कपटकारस्थान यांमुळे एका वैभवशाली साम्राज्याचा अस्त कसा झाला, याचं विश्लेषण करताना लेखकाचा सूर गंभीर आणि विचार करायला लावणारा होतो.

पुस्तकात कुठेही कल्पनेचे फुलोरे उडवून इतिहास बदलण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. प्रत्येक घटनेला पुराव्यांचा आधार आहे. इतिहास जड आणि कंटाळवाणा असू शकतो, हा समज या पुस्तकाने पूर्णपणे खोडून काढला आहे. संवाद आणि प्रसंगवर्णन इतकं अचूक आहे की चित्रपट पाहत असल्याचा भास होतो. लेखकाने पेशव्यांना देव बनवलेलं नाही आणि त्यांना खलनायकही ठरवलेलं नाही. त्यांच्या चुका आणि त्यांचे पराक्रम दोन्ही अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडले आहेत.

श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या रक्ताने, घामाने आणि पराक्रमाने लिहिलेला एक दस्तऐवज आहे. जर तुम्हाला महाराष्ट्राचा खरा इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवं. हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर जेव्हा तुम्ही शनिवारवाड्यासमोरून जाल, तेव्हा तुम्हाला तिथे केवळ दगड दिसणार नाहीत; तर तिथल्या हवेत बाजीरावांच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज, माधवरावांची न्यायप्रियता आणि पानिपतच्या वीरांचा हुंकार नक्कीच जाणवेल.

संदीप प्रकाश जाधव