"नाझी" भस्मासुराचा उदयास्त

लेखक : वि. ग. कानिटकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन 

पृष्ठे- ५२८, मूूल्य- ५२५ रुपये

 स्वस्तिकाची सावली आणि रक्तरंजित हुकूमशाही: वि. ग. कानिटकर यांच्या 'नाझी' पुस्तकाचा अंगावर काटा आणणारा प्रवास!!!

जर्मनीचा एक नऊ फुटी बुरुज... त्यावर फडफडणारे लाल रंगाचे निशाण... आणि त्या निशाणाच्या मध्यभागी असलेले काळ्या रंगाचे, वक्र नखांसारखे भासणारे 'स्वस्तिक'! हे स्वस्तिक भारतीय संस्कृतीतील मांगल्याचे प्रतीक नव्हते, तर ते होते जगाच्या पाठीवरील सर्वात क्रूर, अमानुष आणि भयंकर अशा हुकूमशाहीचे प्रतीक—'नाझीवाद'.

मराठी साहित्य विश्वातील प्रख्यात लेखक आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे गाढे अभ्यासक वि. ग. कानिटकर** यांचे 'नाझी' हे पुस्तक नुकतेच मी पूर्ण केले. ६०० हून अधिक पानांचा हा ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून पूर्ण करताना अनेकदा माझ्या हातातील पुस्तक थरथरले, रात्रीची झोप उडाली आणि डोळ्यांसमोर एका उन्मत्त हुकूमशहाच्या क्रूरतेचा नंगा नाच उभा राहिला. एक ब्लॉगर म्हणून, पण थेट एखाद्या ऐतिहासिक कादंबरीच्या खिळवून ठेवणाऱ्या, नाट्यमय आणि प्रवाही शैलीत मी तुम्हाला या पुस्तकाची सफर घडवणार आहे. चला, विसाव्या शतकातील त्या गडद, काळवंडलेल्या आणि रक्ताळलेल्या जर्मनीच्या इतिहासात डोकावूया...

कादंबरीच्या प्रवाहासारखीच या पुस्तकाची सुरुवात एका पराभूत, खचलेल्या देशाच्या चित्रणाने होते. पहिल्या महायुद्धात जर्मनीचा दारुण पराभव झाला आहे. 'व्हर्सायच्या तहाने' जर्मनीचा स्वाभिमान, त्यांचा गर्व धुळीला मिळवला आहे. देशात गरिबी, बेरोजगारी आणि महागाईचा आगडोंब उसळला आहे. एका ब्रेडच्या तुकड्यासाठी लोकांना पैशांनी भरलेली पोती घेऊन जावे लागत आहे. अशा या नैराश्याच्या गर्तेत बुडलेल्या जर्मनीला एका 'तारणहाराची' गरज होती. आणि नेमका याच वेळी, म्युनिकच्या रस्त्यांवरून, एका लष्करातील सामान्य कॉर्पोरलचा आवाज घुमतो. तो आवाज इतका प्रभावी, इतका संथ आणि तरीही ज्वालामुखीय होता की, खचलेली जर्मन जनता त्या आवाजाकडे खेचली गेली. तो आवाज होता—अ‍ॅडॉल्फ हिटलरचा!

लेखक वि. ग. कानिटकर यांनी हिटलरचा हा उदय इतक्या नाट्यमय पद्धतीने मांडला आहे की, वाचताना आपल्याला एका अत्यंत चतुर आणि दुष्ट जादूगाराची कथा वाचत असल्याचा भास होतो.

पुस्तकाचा पूर्वार्ध हा नाझी पक्षाच्या (NSDAP) स्थापनेभोवती आणि त्यांच्या प्रचारयंत्रणेभोवती फिरतो. कानिटकर यांची लेखणी इथे एखाद्या कादंबरीकारासारखी पात्रांच्या मनाचा वेध घेते.

"एक खोटं शंभर वेळा सांगा, म्हणजे ते खरं वाटू लागतं," हा सिद्धांत मांडणारा गोबेल्स हा हिटलरचा उजवा हात होता. गोबेल्सने जर्मन जनतेच्या मनावर असे काही गारुड केले की, लोकांना हिटलर हा देवाचा अवतार वाटू लागला. हिटलरच्या वैयक्तिक सुरक्षेसाठी उभारलेली 'एसएस' (SS) ही संघटना आणि गुप्त पोलीस यंत्रणा 'गेस्टापो' (Gestapo) यांचा अमानुष चेहरा लेखकाने अत्यंत बारकाईने उभा केला आहे. रात्रीच्या अंधारात मशाली हातात घेऊन संचलन करणारे नाझी सैनिक, त्यांच्या बुटांचा तो तालावर पडणारा आवाज आणि "हाईल हिटलर!"च्या घोषणांनी थरथरणारे सभागृह... हे सगळं वाचताना वाचकाच्या मनात भीतीची एक लहर उमटून जाते.

कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत क्लेशदायक, क्रूर आणि अंगावर शहारे आणणारा आहे. हिटलरच्या मनात ज्यू (यहुदी) समाजाबद्दल असलेला आंधळा द्वेष हा या पुस्तकाचा सर्वात काळा कप्पा आहे. कानिटकर यांनी जेव्हा 'कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स'चे (छळछावण्या) वर्णन केले आहे, तेव्हा लेखकाचे शब्द जणू रक्ताने माखलेले वाटतात. ऑश्विट्झ (Auschwitz), ट्रेब्लिंका यांसारख्या छावण्यांमध्ये लाखो निष्पाप ज्यू स्त्री-पुरुष आणि लहान मुलांना केवळ ते ज्यू आहेत म्हणून गॅस चेंबरमध्ये कोंडून मारले गेले. "त्या गॅस चेंबरच्या भिंतींवर मरताना लहान मुलांच्या नखांचे उमटलेले ओरखडे... आणि तिथल्या चिमण्यांमधून २४ तास निघणारा मानवी मांसाचा जळणारा धूर... हा प्रसंग वाचताना माणसाचा मानवतेवरचा विश्वास उडून जातो."लेखकाने या क्रूरतेचे उदात्तीकरण न करता, अत्यंत तटस्थपणे पण तितक्याच प्रभावीपणे हे वास्तव मांडले आहे, ज्यामुळे हे पुस्तक एकाच वेळी थरारक आणि डोळ्यात अश्रू आणणारे बनते.

पुस्तकाचा उत्तरार्ध म्हणजे हिटलरच्या अमर्याद महत्त्वाकांक्षेपोटी पुकारले गेलेले दुसरे महायुद्ध! पोलंडवर झालेले आक्रमण, फ्रान्सचे काही दिवसांत झालेले पतन आणि रशियाच्या बर्फाळ मैदानात अडकलेली नाझी फौज... हा संपूर्ण इतिहास कानिटकर यांनी एखाद्या युद्धपट सारखा रंगवला आहे. इथे आपल्याला हिटलरची लष्करी रणनीती, त्याचे चुकलेले अंदाज आणि त्याच्या अहंकारामुळे स्वतःच्याच सैन्याला मृत्यूच्या खाईत लोटण्याची त्याची वृत्ती पाहायला मिळते. युद्धाच्या मैदानावरील तोफांचा गडगडाट, विमानांचा घोंघाव आणि पडत जाणारे बॉम्ब यांच्या वर्णनात लेखकाची भाषा अतिशय वेगवान आणि धारदार होते.

कादंबरीचा शेवटचा अंक येतो तो बर्लिनमधील एका जमिनीखालच्या अंधाऱ्या 'बंकर'मध्ये. शत्रूचे (रशियन) सैन्य बर्लिनच्या वेशीवर येऊन ठेपले आहे. एकेकाळी जगाला थरकाप उडवणारा हिटलर आता एका खचलेल्या, वेड्या म्हाताऱ्यासारखा त्या बंकरमध्ये वावरत आहे. त्याच्या हाताला कंप सुटला आहे. त्याचे सगळे विश्वासू साथीदार त्याला सोडून पळून चालले आहेत.

३० एप्रिल १९४५ चा तो दिवस. आपली नूतन पत्नी इव्हा ब्रॉन हिच्यासह हिटलर स्वतःवर गोळी झाडून घेतो आणि सायनाईड खाऊन आपले आयुष्य संपवतो. ज्या एका माणसाने जगाला रक्ताच्या समुद्रात बुडवले, त्याचा अंत त्या अंधाऱ्या बंकरमध्ये अत्यंत लाजीरवाण्या पद्धतीने होतो. नाझी साम्राज्याचा हा अस्ताचा प्रसंग वाचताना मनात एक खोल शांतता पसरते.

हे पुस्तक वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण इतिहासाचे गाईड वाचत आहोत. कानिटकर यांची भाषा अत्यंत नाट्यमय, प्रवाही, आणि प्रगल्भ आहे. ते पात्रांचे संवाद अशा पद्धतीने गुंफतात की, जणू काही त्या ऐतिहासिक व्यक्ती आपल्यासमोरच बोलत आहेत.

जर्मन शब्दांचा, लष्करी पदांचा आणि तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीचा त्यांनी केलेला वापर मराठी वाचकांसाठी अत्यंत सुलभ आणि समजायला सोपा आहे. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी ते वाचकाला असा काही प्रश्न विचारून जातात की, विचार करत पुढील पान उघडावेच लागते.

'नाझी' हे पुस्तक वाचून पूर्ण केल्यावर मला जाणवलेल्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

१. लोकशाहीचा गळा घोटणे: लोकशाहीच्या मार्गानेच निवडून आलेला एक माणूस कसा हळूहळू संपूर्ण लोकशाही नष्ट करतो आणि देशाचा हुकूमशहा बनतो, याचे हे एक उत्तम आणि भीतीदायक उदाहरण आहे.

२. अंध भक्तीचा परिणाम: जेव्हा एखादा समाज विचार करणे सोडून देतो आणि एका व्यक्तीला सर्वोपरी मानू लागतो, तेव्हा देशाचा विनाश अटळ असतो, हा धडा हे पुस्तक देते.

3. ऐतिहासिक अचूकता: लेखकाने कुठेही स्वतःचे काल्पनिक रंग न भरता, पुराव्यांच्या आणि जागतिक इतिहासाच्या आधारे ही मांडणी केली आहे.

वि. ग. कानिटकर यांचे 'नाझी' हे पुस्तक केवळ जर्मनीचा इतिहास सांगत नाही, तर ते मानवी स्वभावाच्या अत्यंत क्रूर आणि अंधाऱ्या बाजूचे दर्शन घडवते. हे पुस्तक आपल्याला बजावून सांगते की, इतिहासातील चुका जर आपण विसरलो, तर इतिहास स्वतःची पुनरावृत्ती अत्यंत भयंकर पद्धतीने करतो.

जर तुम्हाला जागतिक इतिहास, युद्धशास्त्र आणि मानवी मानसशास्त्र समजून घ्यायचे असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. हे पुस्तक तुम्हाला खिळवून ठेवील, घाबरवील आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अंतर्मुख करील!

संदीप प्रकाश जाधव