"युगंधर"

 

लेखक : शिवजी सावंत

प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन 

पृष्ठे- १०५०, मूूल्य- ७५० रुपये

मोरपिसाच्या सावलीत लपलेला सुदर्शन चक्राचा थरार: शिवाजी सावंत यांच्या 'युगंधर' कादंबरीचा विस्मयकारक प्रवास

कालिंदीच्या संथ वाहणाऱ्या काळ्याशार पाण्याचा प्रवाह... त्यावर उमटलेले चांदण्याचे प्रतिबिंब आणि त्या शांततेचा वेध घेणारा एका बासरीचा मधुर, कातर सूर! त्या सुरांमध्ये संपूर्ण ब्रह्मांड सामावले आहे, असे वाटत असतानाच अचानक कंसमामाच्या क्रूर अट्टहासाची विजा कडाडते. मथुरेच्या बंदिशाळेत साखळदंडांचा कडकडाट होतो आणि एका युगपुरुषाचा जन्म होतो. होय, मी बोलतोय 'युगंधर' बद्दल!

'मृत्युंजय'कार शिवाजी सावंत यांच्या सिद्धहस्त लेखणीतून उतरलेली आणि मराठी साहित्याचे सुवर्णपान ठरलेली 'युगंधर' ही अजरामर कादंबरी मी नुकतीच पूर्ण केली. तब्बल १००० हून अधिक पानांचे हे महाकाव्य वाचून संपवायला मला काही रात्री जागवाव्या लागल्या. पण जेव्हा शेवटचे पान उलटले, तेव्हा डोळे अश्रूंनी डबडबलेले होते आणि मनात गोकुळातील धुळीपासून ते कुरुक्षेत्राच्या रक्ताळलेल्या मातीपर्यंतचा प्रवास चक्रवातासारखा फिरत होता. आज एका ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, पण थेट कादंबरीच्याच प्रवाही, अलवार आणि नादमय शैलीत मी तुम्हाला या महाग्रंथाच्या सफरीवर घेऊन जात आहे. मोरपिसाचा सुगंधी स्पर्श अनुभवण्यासाठी तयार व्हा...

तर, 'युगंधर' म्हणजे नेमके काय? आपण आजवर कृष्ण पाहिला तो पुराणांमधून, चमत्कारांमधून किंवा आरत्यांमधून. पण शिवाजी सावंतांचा कृष्ण वेगळा आहे. तो देवाच्या सिंहासनावरून खाली उतरून रक्तामांसाचा 'माणूस' बनून आपल्यासमोर उभा राहतो. 'युग' बदलणारा आणि स्वतःचे 'युग' निर्माण करणारा तो 'युगंधर'!

या कादंबरीचे सर्वात मोठे वेगळेपण म्हणजे तिची कथनपद्धती. इथे कृष्ण स्वतःची गोष्ट सांगत नाही, तर त्याच्या आयुष्याशी जोडलेल्या अतिशय महत्त्वाच्या सात व्यक्ती आणि शेवटी स्वतः कृष्ण, अशा विविध पैलूंमधून हे महाभारत आपल्यासमोर उलगडत जाते. शिवाजी सावंतांनी या कादंबरीची विभागणी ज्या सात भागांत केली आहे, ती रचनाच मुळी मराठी साहित्यातील एक चमत्कार आहे. चला, या पात्रांच्या नजरेतून कृष्णाचा वेध घेऊया:

१. जनक: वासुदेव

कादंबरीची सुरुवात कृष्णाचे जन्मदाते पिता वासुदेव यांच्या निवेदनाने होते. मथुरेच्या त्या अंधाऱ्या, ओलसर काळकोठडीत देवकीच्या गर्भातून जन्माला आलेले ते आठवे अपत्य, तो कंसाचा काळ... वासुदेव जेव्हा त्या नवजात अर्भकाला टोपलीत ठेवून, दुथडी भरून वाहणाऱ्या यमुनेच्या पात्रातून गोकुळाकडे निघतात, तो प्रसंग वाचताना आपल्या अंगावर काटा येतो. एका बापाची अगतिकता आणि मुलाला वाचवण्याची धडपड लेखकाने अतिशय हळुवारपणे टिपली आहे.

२. जननी: देवकी

वर्षानुवर्षे पोटच्या पोरांना कंसाने डोळ्यांदेखत मारलेले पाहणारी ती दुर्दैवी आई. देवकीचे दुःख आणि कृष्णाला भेटण्याची तिची आस या भागात प्रकट होते. जेव्हा कृष्ण कंसाचा वध करून आईची मुक्तता करतो, तेव्हा त्या माउलीच्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू वाचकाला अंतर्मुख करतात.

३. गुरुमाउली: सांदिपनी

उज्जैनच्या आश्रमात जेव्हा कृष्ण आणि बलराम शिक्षणासाठी येतात, तेव्हा गुरु सांदिपनींना या शिष्यामध्ये काय जाणवते? कृष्ण हा केवळ उत्तम विद्यार्थी नव्हता, तर तो निसर्गाचा, मानवी मनाचा अभ्यासक होता. सांदिपनी ऋषींच्या नजरेतून दिसणारा कृष्ण हा अत्यंत विनयशील, कष्टाळू आणि ज्ञानी आहे.

४. सखा: अर्जुन

"सख्या हरी..." कृष्णाच्या आयुष्यातील सर्वात जवळचा मित्र म्हणजे अर्जुन. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन गांडीव धनुष्य खाली ठेवून हताश होतो, तेव्हा त्याला 'भगवद्गीता' सांगणारा कृष्ण अर्जुनाने जवळून अनुभवला आहे. अर्जुन कृष्णाच्या त्या विराट रूपाचे आणि त्याच्यातील सख्याचे जे वर्णन करतो, ते वाचताना अंगावर रोमांच उभे राहतात.

५. स्वामिनी: रुक्मिणी

कृष्णाची पटराणी रुक्मिणी. जिने केवळ त्याच्या रूपावर नाही, तर त्याच्या गुणांवर आणि विचारांवर प्रेम केले. कृष्णाचे कौटुंबिक आयुष्य, त्याचा गृहस्थाश्रम आणि द्वारकेचा राजा म्हणून वावरताना त्याच्या मनातील घालमेल रुक्मिणीने अत्यंत सुंदर शब्दांत मांडली आहे.

६. साक्ष: सात्यकी

कृष्णाचा सावलीसारखा सोबत राहणारा सेनापती आणि रक्षक सात्यकी. यादव साम्राज्याचे राजकारण, कृष्णाने उभारलेली सोन्याची द्वारका आणि यादवांचे अंतर्गत हेवेदावे सात्यकीच्या नजरेतून समोर येतात.

७. युगंधर: स्वतः कृष्ण

कादंबरीचा शेवटचा आणि सर्वात प्रगल्भ भाग म्हणजे स्वतः श्रीकृष्ण जेव्हा आपल्या आयुष्याचा पट उलगडून दाखवतो. इथे तो चमत्कारी देव नाही. तो एक असा माणूस आहे ज्याने आयुष्यात फक्त आणि फक्त 'त्याग' केला आहे.

'युगंधर' वाचताना आपल्याला जाणवते की, कृष्णाचे संपूर्ण आयुष्य हे सोपे नव्हते. त्याच्या वाट्याला जितके वैभव आले, त्याहून हजार पटीने जास्त वियोग आला. ज्या गोकुळाने त्याला जीव लावला, त्या यशोदामाता, नंदबाबा, गोपाळ आणि मुख्य म्हणजे तिची 'राधा'... मथुरेला निघताना कृष्णाने जे गोकुळ सोडले, ते त्याने आयुष्यात पुन्हा कधीही पाहिले नाही. राधा आणि कृष्णाचा निरोप घेण्याचा तो प्रसंग... छे! डोळ्यांतील पाणी आवरत नाही. राधा कृष्णाला म्हणते, "तू चाललास कान्हा, पण माझे मन तुझ्यासोबतच चालले आहे." मथुरेवर वारंवार होणाऱ्या जरासंधाच्या आक्रमणांपासून आपल्या प्रजेला वाचवण्यासाठी कृष्ण थेट समुद्राच्या कुशीत 'द्वारका' नगरी वसवतो. एक कुशल वास्तुरचनाकार आणि प्रजाहितदक्ष राजा म्हणून त्याचे रूप इथे झळाळून उठते.

कादंबरीचा उत्तरार्ध हा महाभारताच्या युद्धाने व्यापलेला आहे. शिवाजी सावंतांची भाषा इथे रौद्र रूप धारण करते. कुरुक्षेत्रावरील रक्ताचे सडे, भीष्म पितामहांचे शरपंजरी पडणे, अभिमन्यूचा क्रूर वध आणि द्रौपदीची आर्त हाक... या सगळ्यामध्ये कृष्ण मध्यभागी उभा आहे. तो शस्त्र उचलत नाही, तो फक्त रथाचे चाक हाकतो. पण तो संपूर्ण युद्धाची दिशा ठरवतो. कुरुक्षेत्रावर त्याने अर्जुनाला दिलेला उपदेश म्हणजेच गीता, हा या कादंबरीचा तात्विक गाभा आहे. लेखक म्हणतात, कृष्ण हा युद्धाचा भुकेला नव्हता, तो शांततेचा दूत होता. त्याने विनाशातून नवनिर्मितीचा मार्ग दाखवला.

कादंबरीचा शेवट इतका अंगावर येणारा आहे की, पुस्तक संपल्यावरही माणूस स्तब्ध राहतो. स्वतःच्या डोळ्यांदेखत यादवी माजून संपूर्ण द्वारका नष्ट झालेली पाहणारा कृष्ण... प्रभासक्षेत्राच्या अरण्यात एका झाडाच्या फांदीवर पाय टाकून शांत बसला आहे. एका व्याधाचा बाण त्याच्या पायाला लागतो. ज्या सुदर्शन चक्राच्या भीतीने जग कापायचे, तो युगपुरुष एका साध्या बाणाने आपले नश्वर शरीर सोडतो. समुद्राच्या लाटा द्वारकेला गिळंकृत करत असतात आणि मागे उरतो फक्त एका बासरीचा हवेत विरून जाणारा सूर!

या कादंबरीची भाषा ही साधी मराठी नाही, ते एक 'गद्यकाव्य' आहे. प्रत्येक वाक्यात एक नाद आहे, एक लय आहे. निसर्गाचे वर्णन करताना सावंतांची लेखणी मोरासारखी थुईथुई नाचते, तर युद्धाचे वर्णन करताना ती तलवारीसारखी सपासप चालते. "लेखकाने वापरलेले उपमा-अलंकार, जसे की 'मनाचा गाभारा', 'काळजाचा कलश', 'विचारांचे वादळ' हे वाचकाला केवळ वाचायला लावत नाहीत, तर त्या भावना अनुभवायला लावतात."

'युगंधर' वाचून झाल्यावर मी जेव्हा विचार केला, तेव्हा मला समजले की हा कृष्ण आपल्या अत्यंत जवळचा का वाटतो?

१. सुख-दुःखाचा साक्षीदार: हा कृष्ण रडतो, हसतो, त्यालाही थकवा येतो, त्याचेही पाय रक्ताळतात. तो आपल्यासारखाच जगतो, पण तरीही तो प्रत्येक संकटावर हसतमुखाने मात करतो.

२. कर्तव्याची जाणीव: कृष्णाने आयुष्यात कधीही स्वतःच्या सुखाचा विचार केला नाही. समाजाचे, धर्माचे रक्षण करण्यासाठी त्याने आपल्या भावनांची आहुती दिली.

३. निष्काम कर्मयोग: "कर्म करत राहा, फळाची अपेक्षा करू नका" हा विचार त्याने केवळ सांगितला नाही, तर तो स्वतः जगला.

 'युगंधर' हे केवळ एक पुस्तक नाही, ती एक अनुभूती आहे. हे पुस्तक तुम्हाला जीवन जगण्याची कला शिकवते. संकटातही चेहऱ्यावरचे हास्य कसे टिकवून ठेवायचे, हे हा 'कान्हा' आपल्याला शिकवतो. मराठी साहित्यातील हे एक असे महाकाव्य आहे जे प्रत्येक वाचनानुरूप नवीन अर्थ प्रसवते. जर तुम्ही अजूनही हे पुस्तक वाचले नसेल, तर आजच ते आणून वाचा. तुमच्या जगण्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलल्याशिवाय राहणार नाही, ही माझी खात्री आहे!

संदीप प्रकाश जाधव