"बांधावरच्या बाभळी"

 

लेखक : ग. दि. माडगूळकर

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन 

                                                                           पृष्ठे- १४२, मूूल्य- १७५ रुपये.

मातीचा गंध, माणसांची सुख-दुःखे आणि गदिमांची जादू: 'बांधावरच्या बाभळी'चा रस स्वाद

एका अजरामर लेखणीच्या गावाकडे जाताना...

मित्रांनो, 'गदिमा' म्हणजे गजानन दिगंबर माडगूळकर हे नाव कानावर पडलं की, आपल्याला लगेच आठवतो तो 'गीतरामायणाचा' सूर, 'जगाच्या पाठीवर'ची गाणी आणि एक अथांग साहित्याचा सागर. पण गदिमा केवळ कवी किंवा गीतकार नव्हते, तर ते मातीशी जोडलेले एक अद्भूत कथाकार होते. अलीकडेच मी त्यांचा अत्यंत प्रसिद्ध आणि मनाला चटका लावून जाणारा कथासंग्रह 'बांधावरच्या बाभळी' वाचून पूर्ण केला.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाचं शेवटचं पान उलटलं, तेव्हा माझ्या डोळ्यांत नकळत पाणी होतं आणि मनात एका अनामिक तृप्ततेची भावना होती. हे पुस्तक म्हणजे केवळ काही पानांचा संग्रह नाही, तर ती जुन्या काळातील ग्रामीण महाराष्ट्राची, तिथल्या माणसांची, त्यांच्या साध्या-सुध्या सुख-दुःखांची आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या अतूट नात्याची एक जिवंत कादंबरीच आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एका वेगळ्या आणि ओघवत्या शैलीत आढावा घेणार आहोत.

शीर्षकामागचं मर्म: बांधावरची ती बाभळी

पुस्तकाचं नावच किती बोलकं आहे ना? 'बांधावरच्या बाभळी'. ग्रामीण भागात शेताच्या बांधावर उगवलेली बाभळी झाडं तुम्ही पाहिली असतील. त्यांना तीक्ष्ण काटे असतात, उन्हातान्हात ती होरपळून निघतात, पण तरीही ती पायवाटेनं जाणाऱ्या-येणाऱ्याला सावली देतात, पक्षांना आश्रय देतात आणि स्वतः मात्र त्याच कडक उन्हात खंबीरपणे उभी राहतात.

गदिमांच्या या संग्रहातील प्रत्येक कथा ही अशाच एखाद्या 'बाभळी'सारखी आहे. या कथेतील माणसं गरिबीचे, परिस्थितीचे काटे टोचत जगत आहेत, उन्हातान्हासारख्या संकटांचा सामना करत आहेत, पण त्यांच्यातील संवेदनशीलता, प्रेम आणि माणुसकी अजूनही जिवंत आहे. लेखकाने ग्रामीण जीवनाचं हे रूप इतकं हुबेहूब रेखाटलं आहे की, वाचताना आपल्याला थेट गावाकडच्या मातीचा सुवास येऊ लागतो.

कथेतील पात्रांचे जिवंत विश्व आणि मानवी नातेसंबंध

गदिमांच्या कथांची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यांची पात्ररचना. या पुस्तकातून प्रवास करताना आपल्याला अनेक अशी पात्रं भेटतात, जी आपल्या मनात कायमचं घर करून राहतात:

• काबाडकष्ट करणारा शेतकरी: स्वतः उपाशी राहून जगाचा पोशिंदा असणारा शेतकरी आणि त्याचं आपल्या बैलांवर, जमिनीवर असणारं पोटच्या पोरासारखं प्रेम गदिमांनी ज्या रसाळपणे मांडलं आहे, त्याला तोड नाही.
• गावाकडच्या स्त्रिया: सोशिक, त्यागी पण वेळप्रसंगी कुटुंबासाठी ढाल बनून उभ्या राहणाऱ्या ग्रामीण स्त्रियांचे पदर लेखकाने अतिशय कौशल्याने उलगडले आहेत.
• नात्यांमधील गुंतागुंत: गरिबीमुळे नात्यांत येणारा दुरावा, पण त्याच वेळी गरजेच्या वेळी धावून जाणारी शेजाऱ्यापाजाऱ्यांची माणुसकी, यातील विरोधाभास गदिमांनी अतिशय हळुवारपणे टिपला आहे.

या कथा वाचताना असं वाटत नाही की आपण काही काल्पनिक पात्रांबद्दल वाचतोय; असं वाटतं की आपण स्वतः गावातील चावडीवर बसून किंवा शेताच्या बांधावर उभे राहून हा सगळा खेळ उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहोत.

कादंबरीसारखी ओघवती आणि रसाळ भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला गदिमांच्या लेखनशैलीचे विशेष कौतुक करावेसे वाटते. त्यांची भाषा एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नदीसारखी ओघवती आहे, जिच्या पात्रात आपण कधी वाहत जातो, हे आपले आपल्यालाच कळत नाही. त्यात कुठेही जडजंबाल शब्दांचा भडिमार नाही की क्लिष्टता नाही.

गावाकडची अस्सल बोलीभाषा, म्हणी आणि वाक्प्रचार यांचा वापर त्यांनी इतका सहज केला आहे की, संवाद अत्यंत जिवंत वाटतात. कथेमध्ये येणारी निसर्गाची वर्णने—ते पाखरांचे चिवचिवाट, पावसाळ्यापूर्वीची ती आकाशाची स्थिती, आणि उन्हाळ्यात करपून गेलेली ती शेतं—हे सगळं वाचताना मनात एक चित्रपट तयार होतो. गदिमांच्या शब्दांमध्ये एक अशी जादू आहे, जी वाचकाला खिळवून ठेवते आणि एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते.

बदलत्या काळाचा वेध आणि सामाजिक जाणिवा

'बांधावरच्या बाभळी' हा कथासंग्रह केवळ भूतकाळातील गोष्टी सांगत नाही, तर तो बदलत्या काळावरही भाष्य करतो. शहराकडे धाव घेणारी तरुण पिढी, हळूहळू लोप पावत चाललेली गावाची संस्कृती आणि पैशाच्या मागे लागल्यामुळे माणसांमधून आटत चाललेली माया, यावरही गदिमांनी अत्यंत सूचकपणे बोट ठेवले आहे.

या कथा वाचताना जुन्या काळातील संथ, समाधानी जीवन आणि आजचे धावपळीचे जीवन यातील फरक आपल्याला प्रकर्षाने जाणवतो. गदिमांनी या कथांच्या माध्यमातून आपल्याला आपल्या मुळांची, आपल्या मातीची आठवण करून दिली आहे.

वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: हे पुस्तक का वाचावे?

मित्रांनो, आजच्या या सिमेंटच्या जंगलात आणि मोबाईलच्या आभासी दुनियेत जगताना, जर तुम्हाला थोडी शांतता हवी असेल आणि पुन्हा एकदा आपल्या माणसांच्या कोंडाळ्यात जावंसं वाटत असेल, तर 'बांधावरच्या बाभळी' नक्की वाचा. हे पुस्तक आपल्याला:

• जगण्यात कितीही काटे आले, तरी बाभळीसारखं खंबीरपणे कसं उभं राहायचं, हे शिकवतं.
• नात्यांची किंमत आणि माणुसकीचा खरा अर्थ समजून सांगतं.
• मराठी साहित्यातील एका महान लेखकाच्या प्रतिभेची अनुभूती करून देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनाचा एक कोपरा आता अधिक संवेदनशील झाला आहे. ग्रामीण साहित्याचा हा एक अनमोल ठेवा आहे, जो प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी वाचायलाच हवा.

तर मग, कधी जाताय गदिमांच्या या बांधावरच्या बाभळीच्या सावलीत? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव

  

"तंतू"

 

लेखक : डॉ. एस. एल. भैरप्पा

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. उमा कुलकर्णी

पृष्ठे- ८७६, मूूल्य- ७९५ रुपये.

मानवी मूल्यांचा ऱ्हास, आधुनिकतेचा कोलाहल आणि भैरप्पांची महाकादंबरी: 'तंतू'चा अंतर्वेध

एका महाग्रंथाच्या पानांमधून जाताना...

मित्रांनो, कानडी साहित्याचे महामेरू डॉ. एस. एल. भैरप्पा हे नाव साहित्याच्या जगात किती आदराने घेतले जाते, हे आपल्या सर्वांनाच ठाऊक आहे. त्यांची 'पर्व', 'वंशवृक्ष', 'सार्थ' किंवा 'आवरण' या कादंबऱ्या वाचताना बुद्धी आणि भावनांची जी घुसळण होते, ती केवळ अद्भूत असते. काही दिवसांपूर्वीच मी त्यांचा मराठीत अनुवादित झालेला 'तंतू' हा महाग्रंथ वाचून पूर्ण केला.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे प्रचंड आकाराचे पुस्तक हातात घेतले, तेव्हा मला कल्पना होती की हा प्रवास सोपा नसणार आहे. पण जसजशी पाने उलटत गेली, तसतसा मी एका महाकाव्याच्या प्रवाहात वाहत गेलो. 'तंतू' म्हणजे केवळ एका व्यक्तीची किंवा कुटुंबाची गोष्ट नाही, तर ती स्वातंत्र्योत्तर भारताची, आपल्या बदलत गेलेल्या समाजाची, नैतिक मूल्यांच्या अधःपतनाची आणि मानवी नात्यांमधील विण तुटत जाण्याची एक महाकादंबरी आहे. आज आपण या अजरामर साहित्यकृतीचा एका ओघबत्या, कादंबरीमय शैलीत आढावा घेणार आहोत.

'तंतू' म्हणजे काय?

पुस्तकाच्या नावातच या संपूर्ण कथेचे रहस्य दडलेले आहे. 'तंतू' म्हणजे धागा. समाज, कुटुंब, व्यक्ती आणि संस्कृती यांना एकमेकांशी जोडून ठेवणारे अदृश्य धागे म्हणजे तंतू. नैतिकतेचा धागा, कर्तव्याचा धागा, मानवी मूल्यांचा आणि नात्यांचा धागा. भैरप्पा या कादंबरीतून हेच दाखवून देतात की, आधुनिकतेच्या, पैशाच्या आणि सत्तेच्या हव्यासापोटी हे जीवन जोडणारे नाजूक तंतू एक-एक करून कसे तुटत चालले आहेत. जेव्हा हे तंतू तुटतात, तेव्हा संपूर्ण समाज कसा विस्कळीत होतो, याचे विदारक चित्रण या कादंबरीत आहे.

कथेचा कॅनव्हास आणि प्रमुख पात्रांचे जाळे

या कादंबरीचा पट प्रचंड मोठा आहे. कथा सुरू होते म्हैसूरच्या एका छोट्या गावांमधून आणि ती थेट दिल्लीच्या राजकीय वर्तुळापर्यंत आणि मुंबई-बेंगळुरूसारख्या महानगरांपर्यंत विस्तारत जाते. कादंबरीतील मुख्य पात्र आहे 'जयदेव', जो एक प्रामाणिक, आदर्शवादी पत्रकार आणि प्राध्यापक आहे.

• जयदेवचा आदर्शवाद: जयदेव हा अशा पिढीचे प्रतिनिधित्व करतो, ज्या पिढीला स्वातंत्र्यलढ्यातील मूल्यांचा वारसा मिळाला आहे. तो समाजात बदल घडवू इच्छितो, पण त्याच्या अवतीभवतीची व्यवस्था इतकी सडलेली आहे की, प्रत्येक पावलावर त्याचा संघर्ष होतो.
• प्रा. कारंत आणि जुनी पिढी: कादंबरीत जुन्या पिढीतील गांधीवादी आणि प्रामाणिक विचारांचे लोक आहेत, जे बदलत्या काळातील स्वार्थ पाहून हताश झाले आहेत.
• आधुनिक पिढीचा स्वार्थ: दुसरीकडे अशी पात्रे आहेत, जी शिक्षण, पत्रकारिता, राजकारण आणि समाजकारण या सर्व क्षेत्रांचा वापर केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी, पैशासाठी आणि सत्तेसाठी करत आहेत.

जयदेव जेव्हा या व्यवस्थेशी लढायला जातो, तेव्हा त्याच्या वैयक्तिक आयुष्याची, नात्यांची कशी वाताहत होते, हे वाचताना वाचक म्हणून आपले मन सुन्न होऊन जाते.

स्वातंत्र्योत्तर भारताचा आणि आणीबाणीचा कालखंड

भैरप्पांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ते त्यांच्या कादंबऱ्यांमध्ये तत्कालीन राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीचे अत्यंत अचूक दस्तऐवजीकरण करतात. 'तंतू'मध्ये १९७० आणि ८० च्या दशकातील भारताचे हुबेहूब चित्रण आहे.

1. शिक्षण क्षेत्राचे बाजारीकरण: विद्यापीठे आणि महाविद्यालये ही ज्ञानाची मंदिरे न राहता राजकारणाचे आणि भ्रष्टाचाराचे अड्डे कशी बनली, यावर भैरप्पांनी अत्यंत धारदार भाष्य केले आहे. आज आपण जे अनुभवत आहोत, त्याची मुळे भैरप्पांनी अनेक वर्षांपूर्वीच ओळखली होती.
2. पत्रकारितेचा घसरलेला दर्जा: समाजमनाचा आरसा असणारी पत्रकारिता जेव्हा सत्तेच्या आणि पैशाच्या दलालांच्या हातात जाते, तेव्हा काय होते, हे जयदेवच्या अनुभवातून समोर येते.
3. आणीबाणीचा काळ: कादंबरीत आणीबाणीच्या कालखंडाचे आणि त्या काळातील राजकीय दडपशाहीचे अत्यंत वास्तववादी वर्णन आहे. लोकशाहीचे धागे (तंतू) कसे कमकुवत केले गेले, हे यात दिसते.

कादंबरीसारखी प्रवाही आणि चिंतनशील भाषाशैली

एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून मला या पुस्तकाच्या भाषाशैलीने थक्क केले. भैरप्पांचे लेखन हे उथळ रंजन करणारे नाही, ते कमालीचे चिंतनशील आहे. अनुवाद इतका सुंदर झाला आहे की, कुठेही आपण कन्नड कादंबरी वाचतोय असे वाटत नाही; मराठी भाषेचा ओघ अत्यंत नैसर्गिक वाटतो.

त्यांची वर्णनशैली एखाद्या संथ पण खोल नदीसारखी आहे. ते पात्रांच्या बाह्य कृतींपेक्षा त्यांच्या मानसिक द्वंद्वावर जास्त भर देतात. जेव्हा एखादे पात्र नैतिक संकटात सापडते, तेव्हा त्याच्या मनात चाललेले विचारांचे वादळ भैरप्पा अशा शब्दांत मांडतात की, आपणही त्या पात्राच्या जागी स्वतःला ठेवून विचार करू लागतो. कादंबरीचा वेग संथ असला, तरी त्यातील गूढता आणि नाट्य वाचकाला खिळवून ठेवते.

संस्कृती आणि पाश्चात्त्य विचारांचा संघर्ष

'तंतू'मध्ये आणखी एक महत्त्वाचा संघर्ष दाखवला आहे, तो म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील मूळ मूल्ये आणि पाश्चात्त्य विचारांचे अंधानुकरण. आधुनिकतेच्या नावाखाली आपण आपली जुनी जीवनपद्धती, एकत्र कुटुंबपद्धती आणि निसर्गाशी असलेले नाते कसे तोडून टाकत आहोत, यावर यात प्रकाश टाकला आहे. पण भैरप्पा कुठेही जुनाट विचारांचे समर्थन करत नाहीत; ते केवळ एवढेच सांगतात की, नवे स्वीकारताना जुने जे चांगले आहे, ते जपले पाहिजे.

वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: 'तंतू' आपण का वाचावे?

मित्रांनो, 'तंतू' ही केवळ एक कादंबरी नाही, तर तो आपल्या समाजाचा 'एक्स-रे' आहे. आज आपण ज्या नैतिक संकटातून जात आहोत, त्याची उत्तरे शोधण्यासाठी हे पुस्तक वाचणे गरजेचे आहे. हे पुस्तक आपल्याला:

• स्वतःच्या आत डोकावून पाहायला शिकवते.
• आपण नकळतपणे समाजाचे कोणते नाजूक तंतू तोडत आहोत, याची जाणीव करून देते.
• एका महालेखकाच्या अथांग प्रतिभेचा आणि बुद्धिमत्तेचा अनुभव देते.

तुम्ही जर गंभीर, वैचारिक आणि खिळवून ठेवणारे साहित्य वाचू इच्छित असाल, तर तुमच्या वाचनाच्या कपाटात 'तंतू' असायलाच हवे. हे पुस्तक वाचून संपवायला वेळ लागेल, पण एकदा का ते संपले, की त्याचे विचार कित्येक महिने तुमच्या डोक्यात फिरत राहतील, हे नक्की!

तर मग, मानवी मूल्यांचा हा महाशोध घेण्यासाठी तुम्ही कधी सज्ज होत आहात? मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

संदीप प्रकाश जाधव

"गाठोडं"

 

लेखक : पु. ल. देशपांडे

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन मंदिर 

                                                                           पृष्ठे- २२१, मूूल्य- २५० रुपये.

आठवणींचे सुगंधी गाठोडे आणि भाईंच्या लेखणीची जादू: पु. लं.च्या 'गाठोडं'चा रस स्वाद

'भाईं'च्या साहित्याच्या अंगणात पुन्हा एकदा...

मित्रांनो, 'पु. ल. देशपांडे' म्हणजेच आपले लाडके 'भाई' हे नाव ऐकलं तरी चेहऱ्यावर एक नकळत हसू उमलतं आणि मन प्रसन्न होतं. पु. लं.नी आपल्याला 'बटाट्याची चाळ' दिली, 'व्यक्ती आणि वल्ली' दिले, आणि प्रवासवर्णनांच्या माध्यमातून जगभ्रमंती घडवून आणली. पण काही दिवसांपूर्वीच मी त्यांचं अत्यंत हळवं, अंतर्मुख करणारं आणि तितकंच समृद्ध करणारं पुस्तक वाचून पूर्ण केलं—ते म्हणजे 'गाठोडं'.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला घेतलं, तेव्हा मला वाटलं होतं की हा पु. लं.च्या नेहमीच्या शैलीतील केवळ एक विनोदी लेखसंग्रह असेल. पण पुस्तक संपवून जेव्हा मी ते मिटलं, तेव्हा मला जाणवलं की हे केवळ पुस्तक नाही, तर भाईंनी त्यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात गोळा केलेल्या अनुभवांचं, माणसांचं आणि आठवणींचं एक अनमोल 'गाठोडं' आहे. आज आपण याच पुस्तकाचा, एखाद्या कादंबरीसारखा ओघवता आणि थेट मनाला भिडणारा आढावा घेणार आहोत.

'गाठोडं' नावामागची संकल्पना: आठवणींची शिदोरी

पुस्तकाचं नाव 'गाठोडं' का ठेवलं असेल, याचा विचार करतानाच कथेचा खरा गाभा उलगडत जातो. जुन्या काळात लोक प्रवासाला निघताना आपल्या सोबत एक गाठोडं घ्यायचे. त्यात त्यांच्या गरजेच्या वस्तू असायच्या, काही आठवणी असायच्या. पु. लं.नी या पुस्तकात त्यांच्या आयुष्यातील अशाच काही अमूल्य गोष्टी एकत्र बांधल्या आहेत.

यात त्यांचे वैयक्तिक अनुभव आहेत, त्यांनी जवळून पाहिलेली मोठी माणसं आहेत, कलाविश्वातील किस्से आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे बदलत गेलेल्या काळाचं एक सुंदर टिपण आहे. हे पुस्तक वाचताना असं वाटतं की आपण पु. लं.च्या घरात त्यांच्या समोर बसलो आहोत आणि ते आपल्यासमोर एकेक करून त्यांच्या आठवणींच्या गाठोड्यातील वस्तू बाहेर काढून आपल्याला दाखवत आहेत.

माणसांचे जिवंत जगात आणि भाईंची संवेदनशील नजर

पु. लं.ची सर्वात मोठी ताकद कोणती असेल, तर ती म्हणजे माणसांमधील 'माणुसकी' शोधणे. 'गाठोडं' या पुस्तकातही त्यांनी अनेक व्यक्तींची अशी काही चित्रं उभी केली आहेत की ती वाचक म्हणून आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतात.

• कलाकार आणि साहित्यिक: या पुस्तकात भाईंनी त्यांच्या काळातील थोर संगीतकार, गायक, लेखक आणि नाटककार यांच्यासोबत घालवलेले क्षण जिवंत केले आहेत. बालगंधर्वांपासून ते वसंतराव देशपांड्यांपर्यंत अनेकांच्या स्वभावाचे पैलू यात पाहायला मिळतात.
• सामान्य माणसांमधील अद्भूतता: पु. लं.ना केवळ मोठी माणसंच नाही, तर रस्त्यावर भेटणारा सामान्य माणूस, एखादा साधा नोकर किंवा प्रवासात भेटलेला अनोळखी सहप्रवासी यांच्यातही एक अनोखी कादंबरी दिसायची. त्यांच्यातील साधेपणा भाईंनी ज्या आदराने मांडला आहे, तो वाचताना मन भरून येतं.

कादंबरीसारखी ओघवती, तरीही अंतर्मुख करणारी भाषाशैली

एक ब्लॉगर म्हणून मला या पुस्तकाची भाषाशैली अत्यंत भावली. पु. लं.चं वैशिष्ट्य असं की, ते आपल्याला हसवता हसवता कधी डोळ्यांत पाणी आणतात, हे कळूही देत नाहीत. त्यांची भाषा एखाद्या डोंगरावरून उगम पावून संथ मैदानावर वाहणाऱ्या प्रवाही नदीसारखी ओघवती आहे.

यात पु. लं.चा सिग्नेचर विनोद (Signature Humour) तर आहेच, पण त्या विनोदाच्या मागे एक कारुण्याची, एक संवेदनशीलतेची झालर आहे. वाक्यरचना इतकी सहज आहे की, वाचक म्हणून आपण कुठेही रेंगाळत नाही. प्रत्येक प्रकरणागणिक आपण अधिकच त्यांच्या लेखनात गुंतत जातो. जुन्या मुंबईचे, पुण्याचे आणि बदलत जाणाऱ्या संस्कृतीचे जे वर्णन भाईंनी केले आहे, ते वाचताना आपण भूतकाळात कधी प्रवास करू लागतो, याचे भान राहत नाही.

काळाचा महिमा आणि बदलत्या संस्कृतीवर भाष्य

'गाठोडं' हे केवळ आठवणींचे पुस्तक नाही, तर ते एका बदलणाऱ्या कालखंडाचे दस्तऐवजीकरण आहे. जुनी मूल्यं कशी हळूहळू लोप पावत चालली आहेत, माणसांमधील जिव्हाळा कसा यांत्रिक होत चालला आहे, यावर पु. लं.नी अत्यंत सूचकपणे आणि हळुवार बोट ठेवले आहे. पण हे करताना कुठेही कडवटपणा नाही; आहे तो फक्त एक ज्येष्ठ आणि समंजस माणसाचा कळावळा!

आपण हे गाठोडं का उघडावे?

मित्रांनो, आजच्या या धावपळीच्या, सोशल मीडियाच्या आणि आभासी दुनियेत जगताना जर आपल्याला खऱ्याखुऱ्या माणसांचा स्पर्श हवा असेल, तर पु. लं.चे 'गाठोडं' वाचणे अनिवार्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला:

• नात्यांची जपणूक कशी करावी, हे शिकवतं.
• आपल्या अवतीभवती असणाऱ्या साध्या साध्या गोष्टींमध्ये आनंद कसा शोधावा, याची दृष्टी देतं.
• मराठी भाषेतील थोरल्या भावासारख्या असणाऱ्या एका लेखकाच्या हृदयात डोकावण्याची संधी देतं.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्हाला जाणवेल की, तुमच्या मनातील सात्विकता आणि संवेदनशीलता अधिक समृद्ध झाली आहे. हे गाठोडं प्रत्येक मराठी माणसाने आपल्या हृदयात जपून ठेवावं असंच आहे.

तर मग, कधी उघडताय भाईंच्या आठवणींचं हे सुगंधी गाठोडं? तुमचे विचार मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!

 

 

 

संदीप प्रकाश जाधव

  

"अर्थाच्या शोधात"

लेखक : व्हिक्टर फ्रँकल

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : डॉ. विजया बापट

पृष्ठे- १२६, मूूल्य- १५० रुपये

 **यातनेच्या अंधारात गवसलेला जगण्याचा धगधगता प्रकाश: व्हिक्टर फ्रँकल यांच्या 'अर्थाच्या शोधात' या पुस्तकाचा एक सखोल वेध**

कधी कधी आयुष्यात अशी एक वेळ येते, जेव्हा चारही बाजूंनी केवळ नैराश्याचा अंधार दाटून येतो. आपण करत असलेल्या संघर्षाला, सहन करत असलेल्या दुःखाला खरोखरच काही अर्थ आहे का, असा भेदक प्रश्न मनाला पोखरू लागतो. अशाच एका भावनिक आणि मानसिक कोंडीत असताना, माझ्या वाचनात एक असं पुस्तक आलं ज्याने माझ्या जगण्याकडे बघण्याचा संपूर्ण दृष्टिकोनच मुळापासून बदलून टाकला. ते पुस्तक म्हणजे डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल यांचे जगप्रसिद्ध पुस्तक 'Man's Search for Meaning' आणि डॉ. विजया बापट यांनी अत्यंत ताकदीने केलेला त्याचा मराठी अनुवाद — **"अर्थाच्या शोधात"**.

एक वाचक आणि ब्लॉगर म्हणून मी शेकडो पुस्तके वाचली असतील, पण या पुस्तकाने माझ्या मनावर जो खोलवर ओरखडा उमटवला आहे, तो पुसला जाणं अशक्य आहे. हे केवळ एक पुस्तक नाही; तर मृत्यूच्या दाढेत उभं राहून, मानवी अस्तित्वाची आणि आशेची दिलेली ती एक अविस्मरणीय ललकारी आहे. चला, आज आपण या पुस्तकाच्या पानांतून एका अशा प्रवासाला निघूया, जो तुम्हाला रडवेल, हादरवेल आणि शेवटी जगण्याची एक नवी, प्रबळ उमेद देईल.

---

### मृत्यूच्या छायेतील एक अमानुष जग

कादंबरीची सुरुवात होते ती दुसऱ्या महायुद्धाच्या त्या भयावह आणि अमानुष कालखंडात. नाझी छळछावण्या, विशेषतः 'ऑश्विट्झ' हे नाव ऐकलं तरी आजही अंगावर काटा उभा राहतो. डॉ. व्हिक्टर फ्रँकल हे स्वतः एक मानसोपचारतज्ज्ञ होते, पण नियतीने त्यांना याच छळछावणीत एक सामान्य कैदी म्हणून ढकलून दिले.

पुस्तकाच्या पहिल्या भागात फ्रँकल यांनी छळछावणीतील जीवनाचे जे विदारक चित्रण केले आहे, ते वाचताना आपल्या काळजाचे पाणी होते. आपली ओळख, आपले नाव, आपले कपडे, आपले कुटुंब, आपली सगळी संपत्ती... सर्व काही एका क्षणात हिरावून घेतले जाते. उरतो तो फक्त हातावर गोंदवलेला एक निर्जीव नंबर आणि मृत्यूची सतत टांगती तलवार. कडाक्याच्या थंडीत, फाटलेले कपडे अंगावर घालून, दिवसभर खडी फोडण्याचे किंवा रेल्वेचे रूळ टाकण्याचे काम करणारे ते सांगाड्यासारखे कैदी आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात. दिवसातून एकदा मिळणारे ते पाण्यासारखे पातळ सूप आणि ब्रेडचा एक छोटा तुकडा, यावर तग धरून राहण्याची ती धडपड लेखकाने इतक्या ओघवती आणि जिवंत भाषेत मांडली आहे की, आपण स्वतः त्या बर्फाळ वाऱ्याचे चटके अनुभवत आहोत असे वाटू लागते.

डॉ. विजया बापट यांनी आपल्या अनुवादात मूळ इंग्रजी पुस्तकातील तो दाह, ती वेदना आणि तो मानसिक कोंडमारा अतिशय अचूकपणे मराठीत उतरवला आहे. वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण अनुवाद वाचत आहोत; ही भाषा थेट हृदयाला भिडते.

### मानवी मनाचे तीन टप्पे आणि अस्तित्वाचा संघर्ष

फ्रँकल यांनी केवळ स्वतःच्या यातनांचे वर्णन केले नाही, तर एका मानसोपचारतज्ज्ञाच्या तटस्थ नजरेतून त्यांनी तिथल्या कैद्यांच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत सूक्ष्म विश्लेषण केले आहे. त्यांनी कैद्यांच्या मानसिकतेचे तीन टप्पे सांगितले आहेत:

1. **धक्का आणि अविश्वास:** जेव्हा कैद्याला पहिल्यांदा छावणीत आणले जाते, तेव्हा त्याला आपण मरणार नाही असा एक खोटा भास असतो. पण लवकरच वास्तवाचा क्रूर चेहरा समोर येतो.

2. **संवेदनशून्यता:** रोजच्या रोज डोळ्यांसमोर होणारे मृत्यू, मारहाण आणि उपासमार यामुळे कैद्यांच्या भावना पूर्णपणे मरून जातात. ते जिवंत प्रेतांसारखे वावरू लागतात.

3. **मुक्तीनंतरचा कडवटपणा:** सुटका झाल्यानंतरही सामान्य जीवनात परतताना येणारी मानसिक पोकळी.

पण या अमानुष परिस्थितीतही काही कैदी असे होते, जे स्वतःच्या भाकरीचा तुकडा दुसऱ्या आजारी कैद्याला देत असत, इतरांचे सांत्वन करत असत. हे कसे शक्य झाले? याच प्रश्नातून फ्रँकल यांच्या तत्त्वज्ञानाचा जन्म होतो.

### "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे..."

या पुस्तकाचा खरा आत्मा, त्याचा गाभा म्हणजेच फ्रँकल यांनी मांडलेला विचार: **"सगळं काही हिरावून घेतलं जाऊ शकतं, पण कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःचा दृष्टिकोन निवडण्याचं माणसाचं स्वातंत्र्य कोणीही हिरावून घेऊ शकत नाही."**

छळछावणीत नाझी सैनिकांनी फ्रँकल यांच्याकडून सर्व काही हिरावून घेतले, पण त्यांच्या मनातील 'आशा' ते हिरावून घेऊ शकले नाहीत. फ्रँकल यांनी अतिशय सुंदर विचार मांडला आहे की, माणसाला जगण्यासाठी केवळ अन्न किंवा पाण्याची गरज नसते, तर त्याला एका 'अर्थाची' गरज असते. थोर तत्त्वज्ञ नित्शे यांचे एक वाक्य ते वारंवार उद्धृत करतात:

> "ज्याला जगण्याचा 'अर्थ' सापडला आहे, तो कसाही जगू शकतो."

ज्या कैद्यांकडे भविष्यात पूर्ण करण्यासाठी एखादे ध्येय होते—मग ते आपल्या हरवलेल्या पत्नीला पुन्हा भेटण्याची आस असो, अर्धवट राहिलेले पुस्तक पूर्ण करण्याचे स्वप्न असो, किंवा एखाद्याला मदत करण्याची ओढ असो—ते कैदी त्या भीषण छळछावणीतून जिवंत बाहेर पडू शकले. ज्यांनी जगण्याची उमेद सोडली, ते भराभर मृत्यूमुखी पडले.

### लोगोथेरेपी:अर्थोपचार

पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात फ्रँकल यांनी त्यांच्या 'लोगोथेरेपी' या उपचारपद्धतीची ओळख करून दिली आहे. ही पद्धत माणसाच्या भूतकाळातील चुकांवर किंवा बालपणातील आघातांवर लक्ष केंद्रित न करता, भविष्यातील 'अर्थावर' लक्ष केंद्रित करते. फ्रँकल यांच्या मते, आपण आयुष्यात तीन प्रकारे अर्थ शोधू शकतो:

* **कृतीतून किंवा नवनिर्मितीतून:** एखादे ध्येय साध्य करून किंवा काहीतरी नवीन निर्माण करून.

* **अनुभवातून किंवा प्रेमातून:** निसर्ग, कला यांचा आनंद घेऊन किंवा एखाद्या व्यक्तीवर निरपेक्ष प्रेम करून.

* **दुःखाला सामोरे जाण्याच्या दृष्टिकोनातून:** जेव्हा दुःख टाळणे अशक्य असते (उदा. असाध्य आजार), तेव्हा त्या दुःखाला आपण किती धैर्याने आणि सन्मानाने सामोरे जातो, यातही एक मोठा अर्थ दडलेला असतो.

### एक वाचक म्हणून माझे मनोगत

आजच्या आपल्या या आधुनिक जगात, जिथे भौतिक सुखाची कोणतीही कमतरता नाही, तरीही लोक डिप्रेशन, ताणतणाव आणि आत्महत्येसारख्या टोकाच्या मार्गाकडे का वळत आहेत? या प्रश्नाचे उत्तर या पुस्तकात मिळते. आपण 'कसे जगायचे' हे शोधले आहे, पण 'का जगायचे' हेच आपण विसरून गेलो आहोत. आपल्या जीवनात एक 'अर्थाची पोकळी' निर्माण झाली आहे.

जेव्हा मी रोजच्या जीवनातील छोट्या-छोट्या समस्यांमुळे, ऑफिसमधील तणावामुळे किंवा नात्यांमधील गुंतागुंतीमुळे निराश होतो, तेव्हा मला या पुस्तकातील फ्रँकल यांची आठवण येते. जर तो माणूस त्या बर्फाळ प्रदेशात, उपाशीपोटी, मृत्यूच्या सावटाखाली आपल्या जगण्याचा अर्थ शोधू शकतो, तर आपण आपल्या या सुरक्षित आयुष्यात नक्कीच तो शोधू शकतो.

डॉ. विजया बापट यांनी अनुवादित करताना वापरलेली भाषा इतकी प्रगल्भ आणि संवेदनशील आहे की, अनेक ठिकाणी वाचताना डोळ्यांतून पाणी तरळते. हे पुस्तक म्हणजे केवळ एका व्यक्तीची आत्मकथा नाही; तर तो मानवी आत्म्याचा, त्याच्या अदम्य इच्छाशक्तीचा आणि आशावादाचा एक महान विजय आहे.

### अंतिम निष्कर्ष

जर तुम्ही तुमच्या आयुष्यात कुठेतरी अडकल्यासारखे वाटत असाल, दुःखाने किंवा नैराश्याने तुम्हाला घेरले असेल, किंवा फक्त मानवी मनाची अफाट ताकद तुम्हाला समजून घ्यायची असेल, तर **"अर्थाच्या शोधात"** हे पुस्तक तुम्ही आवर्जून वाचलेच पाहिजे. हे पुस्तक तुम्हाला केवळ जगण्याची नवी प्रेरणा देणार नाही, तर तुमच्या अस्तित्वाला एक नवीन, सखोल अर्थ प्राप्त करून देईल.

हे एक असे पुस्तक आहे, जे वाचून संपल्यानंतरही वर्षानुवर्षे तुमच्या मनाच्या एका कोपऱ्यात जिवंत राहील आणि कठीण प्रसंगात अंधारातल्या दीपस्तंभासारखे तुम्हाला मार्गदर्शन करत राहील.

संदीप प्रकाश जाधव

"एकलव्य"

 

लेखक : विजय देवडे

प्रकाशक : NEW ERA पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ३८४, मूूल्य- ३०० रुपये

**निष्ठेचा, उपेक्षेचा आणि विद्रोहाचा महाकाव्य: विजय देवडे यांच्या 'एकलव्य' या कादंबरीचा एक भावस्पर्शी वेध**

जेव्हा एखाद्या पुस्तकाचे शेवटचे पान आपण वाचून पूर्ण करतो आणि ते मिटून बाजूला ठेवतो, तेव्हा जर सभोवतालची शांतता अंगावर येऊ लागली, तर समजायचं की त्या पुस्तकाने आपल्या आत्म्याला खोलवर स्पर्श केला आहे. एक वाचक आणि एक ब्लॉगर म्हणून मी अनेक पुस्तके वाचली, अनेक कथा जगलो; पण नुकतीच वाचनात आलेली विजय देवडे यांची **"एकलव्य"** ही कादंबरी वाचताना मला जो भावनिक हादरा बसला, तो शब्दांत मांडणे खरोखरच कठीण आहे.

महाभारतातील एकलव्याची गोष्ट आपल्या सर्वांनाच माहीत आहे. एक निष्ठावान विद्यार्थी, ज्याने मातीच्या मूर्तीला गुरू मानून धनुर्विद्या आत्मसात केली आणि शेवटी त्याच निर्दयी गुरूला गुरुदक्षिणा म्हणून स्वतःचा अंगठा कापून दिला. पण विजय देवडे यांची ही कादंबरी केवळ या पौराणिक कथेची उजळणी करत नाही; तर ती त्या कथेच्या आत दडलेल्या, शतकानुशतके दबून राहिलेल्या एका भयंकर सामाजिक वास्तवाचा, एका मूक आक्रोशाचा वेध घेते. कादंबरीची भाषाशैली इतकी ओघवती आणि जिवंत आहे की, वाचनाच्या पहिल्या पानापासूनच आपण त्या घनदाट अरण्यात, त्या मातीच्या द्रोणासमोर आणि त्या उपेक्षित राजपुत्राच्या वेदनेत नकळतपणे ओढले जातो. चला तर मग, या अस्वस्थ करणाऱ्या पण तितक्याच सुंदर वाचनप्रवासाचा हा धांडोळा घेऊया.

---

### अरण्याची गूढता आणि एका स्वप्नाचा जन्म

कादंबरीची सुरुवात होते ती निबिड अरण्याच्या एका अत्यंत जिवंत वर्णनाने. लेखकाने उभी केलेली जंगलाची सृष्टी केवळ पार्श्वभूमी राहत नाही, तर ती कादंबरीतील एक जिवंत पात्र बनते. हिरण्याधनु या निषादराजाचा पुत्र असणारा एकलव्य हा या अरण्यावर जीवापाड प्रेम करणारा तरुण आहे. त्याच्या रक्तातच एक उपजत कौशल्य आहे, पण त्याच्या डोळ्यांत एक स्वप्न आहे—जगातील सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर बनण्याचे स्वप्न.

देवडे यांनी एकलव्याच्या बालपणाचे आणि त्याच्या महत्त्वाकांक्षेचे जे चित्रण केले आहे, ते वाचताना आपण त्याच्याशी एकरूप होऊन जातो. जंगलातील प्राण्यांशी असलेली त्याची मैत्री, निसर्गाच्या सान्निध्यात त्याने घेतलेले पहिले धडे आणि अस्त्रविद्येची लागलेली अनावर ओढ, हे सर्व लेखकाने अतिशय तरलपणे मांडले आहे. एकलव्य जेव्हा पहिल्यांदा द्रोणाचार्यांच्या आश्रमात जातो आणि त्याला केवळ त्याच्या 'जाती'मुळे आणि 'कुळा'मुळे शिक्षणापासून वंचित ठेवले जाते, तो प्रसंग अंगावर काटा आणतो. एका गुणवान विद्यार्थ्याला केवळ प्रस्थापित व्यवस्थेच्या नियमांमुळे कसा नाकारला जातो, याचे हे अतिशय भेदक चित्रण आहे.

### मातीचा द्रोण आणि रक्ताची निष्ठा

पुस्तकाचा सर्वात हृदयस्पर्शी भाग म्हणजे जेव्हा निराश झालेला एकलव्य रानात परत येतो आणि मातीचा द्रोण तयार करतो. देवडे यांची लेखणी या टप्प्यावर अक्षरशः जादू करते. ती केवळ मातीची मूर्ती नसते; ती एकलव्याच्या अमर्याद श्रद्धेची, त्याच्या अतूट निष्ठेची आणि त्याच्या दुर्दम्य इच्छाशक्तीची साक्ष असते.

* **एकाकी साधना:** गुरुविना शिक्षण घेतानाची एकलव्याची तडफड, त्याचे स्वतःशीच चाललेले संवाद आणि रात्रंदिवस चाललेला कठोर सराव लेखकाने इतक्या बारकाव्यांनिशी रंगवला आहे की, वाचकाला त्या बाणांचा सूं-सूं आवाज प्रत्यक्ष ऐकू आल्यासारखा वाटतो.

* **निसर्ग हाच गुरू:** द्रोणाचार्यांची मूर्ती असली तरी, एकलव्याला खऱ्या अर्थाने शिकवतो तो निसर्ग. वाऱ्याचा वेग, प्राण्यांची चाहुल, आणि पानांची सळसळ यातून तो जे शिकतो, ते आश्रमात राहणाऱ्या राजपुत्रांना कधीच समजत नाही, हा विरोधाभास कादंबरीत अतिशय प्रभावीपणे उलगडला आहे.

> "ज्या व्यवस्थेने त्याला नाकारले, त्याच व्यवस्थेच्या सर्वोच्च शिखरावर विराजमान असलेल्या माणसाला त्याने आपला देव मानले. ही त्याची महानता होती की त्याचा भाबडेपणा? की येणाऱ्या पिढ्यांसाठी रचलेला एक भयंकर सापळा?"

हे असे प्रश्न कादंबरी वाचताना पदोपदी आपल्या मनात निर्माण होतात.

### व्यवस्थेचा क्रूर चेहरा आणि 'ती' गुरुदक्षिणा

कादंबरी जसजशी पुढे सरकते, तसतशी ती एका भयंकर शोकांतिकेकडे वाटचाल करू लागते. जेव्हा द्रोणाचार्य, अर्जुन आणि इतर पांडव जंगलात येतात आणि एका कुत्र्याचे तोंड बाणांनी शिवलेले पाहतात, तेव्हा द्रोणाचार्यांच्या मनात निर्माण झालेली असुरक्षितता देवडे यांनी अतिशय सूक्ष्मपणे टिपली आहे. तो प्रसंग कादंबरीचा कळसाध्याय आहे.

द्रोणाचार्य जेव्हा एकलव्याला त्याची ओळख विचारतात आणि तो मोठ्या अभिमानाने "मी आपलाच शिष्य आहे" असे सांगतो, तेव्हा द्रोणाचार्यांच्या डोळ्यांत दिसलेला स्वार्थ आणि अर्जुनाला दिलेले वचन पाळण्यासाठी त्यांनी खेळलेली ती अमानुष खेळी वाचताना वाचक म्हणून आपले रक्त उसळते.

* **अंगठा मागण्याचा प्रसंग:** देवडे यांनी या प्रसंगात अतिशयोक्ति न करता, त्यातील शांत आणि क्रूर वास्तव मांडले आहे. गुरुदक्षिणा म्हणून अंगठा मागणे हा केवळ एका विद्यार्थ्याचा बळी नव्हता, तर ती एका संपूर्ण वंचितांच्या पिढीची हत्या होती.

* **एकलव्याची प्रतिक्रिया:** अंगठा कापून देताना एकलव्याच्या चेहऱ्यावर जो भाव होता, तो पराभवाचा नव्हता, तर तो व्यवस्थेवर मिळवलेल्या नैतिक विजयाचा होता, हे लेखकाने अत्यंत प्रभावीपणे पटवून दिले आहे. रक्ताळलेला अंगठा द्रोणांच्या चरणी अर्पण करताना एकलव्याच्या डोळ्यांतील ती मूक वेदना वाचकाला आतून हादरवून सोडते.

### विजय देवडे यांची ओघवती आणि भेदक भाषाशैली

या कादंबरीचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे विजय देवडे यांची भाषा. ती एखाद्या धबधब्यासारखी ओघवती आहे, पण त्याच वेळी ती दगडालाही पाझर फोडेल इतकी धारदार आहे. त्यांनी वापरलेले शब्द, रूपके आणि प्रतिमा या पौराणिक कथेला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतात.

त्यांनी ऐतिहासिक संदर्भांना आजच्या काळातील सामाजिक विषमतेशी इतक्या बेमालूमपणे जोडले आहे की, ही कथा हजारो वर्षांपूर्वीची न वाटता आजचीच वाटते. राजवाड्यांमधील राजकारण, क्षत्रियांचा अहंकार आणि दुसरीकडे जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींचे साधे, निर्मळ जीवन यातील विरोधाभास लेखकाने अतिशय ताकदीने उभा केला आहे. संवादांमधील ठेहराव आणि पात्रांच्या मनातील द्वंद्व वाचकापर्यंत पोहोचवण्यात लेखक १००% यशस्वी ठरला आहे.

### आजच्या संदर्भात 'एकलव्य'

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाचे विश्लेषण करतो, तेव्हा मला जाणवते की "एकलव्य" ही केवळ भूतकाळातील एक कथा नाही, तर ती वर्तमानकाळातील एक जळजळीत वास्तविकता आहे. आजही आपल्या समाजात कितीतरी 'एकलव्य' आहेत, जे आपल्या अंगभूत कला आणि कौशल्याच्या जोरावर पुढे जाऊ पाहतात, पण 'गुणवत्तेपेक्षा वशिलेबाजी' किंवा 'आर्थिक-सामाजिक विषमता'रूपी द्रोणाचार्य त्यांच्याकडून त्यांच्या भविष्याचा अंगठा हिरावून घेतात.

हे पुस्तक आपल्याला अनेक अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारते:

* निष्ठा अंध असावी का?

* शिक्षणावर खरोखरच कोणा एका वर्गाची मक्तेदारी असते का?

* गुरुदक्षिणेच्या नावाखाली झालेली ती ऐतिहासिक फसवणूक आपण आजही वेगळ्या स्वरूपात उघड्या डोळ्यांनी का पाहत आहोत?

### माझा वैयक्तिक अनुभव...

पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण वाचताना माझ्या डोळ्यांच्या कडा ओलावल्या होत्या. एकलव्याच्या त्या कापलेल्या अंगठ्यातून वाहणाऱ्या रक्ताचा रंग मला माझ्या आजूबाजूला घडणाऱ्या अनेक अन्यायांमध्ये दिसू लागला. विजय देवडे यांनी या कादंबरीतून केवळ एका पौराणिक पात्राला न्याय दिला नाही, तर त्यांनी त्या पात्राला एक 'विचार' बनवून आपल्यासमोर उभे केले आहे.

जर तुम्ही साहित्यामध्ये केवळ रंजकता शोधत नसाल आणि तुम्हाला विचार करायला लावणारी, अंतर्मुख करणारी, व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उभी करणारी एखादी शक्तिशाली कादंबरी वाचायची असेल, तर **विजय देवडे यांचे 'एकलव्य' तुम्ही आवर्जून वाचायलाच हवे.** हे पुस्तक तुम्हाला रडवेल, तुम्हाला संतापवेल आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे पुस्तक तुम्हाला एक अधिक संवेदनशील माणूस बनवेल.

हे केवळ एका पुस्तकाचे वाचन नाही, तर हा एका प्रदीर्घ आणि वेदनादायी इतिहासाचा घेतलेला एक अत्यंत आवश्यक असा शोध आहे. माझ्या ब्लॉगवरील सर्व वाचकांना माझी ही अत्यंत कळकळीची शिफारस आहे की, वेळ काढा आणि या 'एकलव्या'च्या मूक आक्रोशाला एकदा तरी समजून घेण्याचा प्रयत्न नक्की करा.

संदीप प्रकाश जाधव

"सुखाचा शोध"

 

लेखक : वि. स. खांडेकर

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ११०, मूूल्य- १५० रुपये

सुख... सुख म्हणजे नक्की काय असतं? हा प्रश्न अगदी मानवाच्या अस्तित्वापासून ते आजच्या अत्यंत धकाधकीच्या आधुनिक युगापर्यंत प्रत्येकालाच पडलेला आहे. आपण सारेच एका अदृश्य सुखाच्या शोधात, मृगजळामागे धावणाऱ्या हरणासारखे आयुष्यभर धावत असतो. पण खरंच आपल्याला हे 'सुख' कधी गवसतं का? भौतिक यश, पैसा आणि प्रतिष्ठा म्हणजेच सुख का? याच शाश्वत आणि मूलभूत प्रश्नांचा अत्यंत तरल वेध घेणारी ज्ञानपीठ विजेते, शब्दांचे जादूगार **वि. स. खांडेकर** यांची एक अप्रतिम साहित्यकृती म्हणजे **"सुखाचा शोध"** ही कादंबरी.

एक वाचक म्हणून जेव्हा मी या पुस्तकाच्या पहिल्या पानावर बोट ठेवलं, तेव्हा मला वाटलं होतं की ही एक सामान्य कौटुंबिक कथा असेल. पण जसजशी पाने उलटत गेली, तसतसा मी खांडेकरांच्या तत्त्वज्ञानाच्या अथांग सागरात बुडत गेलो. हे पुस्तक केवळ वाचून संपत नाही, तर ते मनाच्या एका कोपऱ्यात कायमचं घर करून राहतं. चला तर मग, माझ्या या वाचनप्रवासात मी अनुभवलेल्या 'सुखाच्या शोधा'ची ही सफर एकत्र करूया.

---

## मानवी जीवनाचा त्रिवेणी संगम

खांडेकरांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची रूपककथा आणि रूपकात्मक विचार. या कादंबरीत त्यांनी मानवी जीवनाची तुलना एका 'त्रिवेणी संगमाशी' केली आहे, जी खऱ्या अर्थाने या पुस्तकाचा आत्मा आहे. त्यांच्या मते, माणसाचं जीवन हे तीन नद्यांचा संगम आहे:

1. **स्वतःचे सुख आणि विकास:** ही या संगमातील पहिली नदी आहे. प्रत्येक जीवाला आपला स्वतःचा विकास करण्याची आणि स्वतःच्या सुखाचा शोध घेण्याची ओढ असते.

2. **कुटुंबाचे ऋण फेडणे:** हा दुसरा खळाळणारा प्रवाह आहे, ज्याच्या ओझ्याखाली सर्वसामान्य माणूस अनेकदा स्वतःला पूर्णपणे विसरून जातो.

3. **समाजऋण :** ज्या समाजाचा आपण एक घटक आहोत, त्या समाजाच्या प्रगतीला हातभार लावणे हे आपले कर्तव्य असते, जी या संगमातील गुप्त सरस्वतीप्रमाणे अदृश्य असते.

जेव्हा एखादा माणूस व्यक्तिगत ऋण, कुटुंबऋण आणि समाजऋण या तिन्ही प्रवाहांचा आपल्या जीवनात अविरोधाने संगम साधू शकतो, तेव्हाच त्याचे जीवन खऱ्या अर्थाने 'यशस्वी' झाले असे म्हणता येईल, हा अत्यंत क्रांतिकारी विचार खांडेकर येथे मांडतात. पण वास्तवाच्या धगधगत्या निखाऱ्यावर चालताना हा समन्वय खरोखरच साधता येतो का? याच प्रश्नाभोवती ही कादंबरी एखाद्या चक्रव्यूहाप्रमाणे फिरते.

## एका सामान्य 'कर्त्या पुरुषाची' असामान्य फरफट

कादंबरीचे कथानक मुख्यत्वे फिरते ते **'आनंद'** या पात्राभोवती. आनंद हा केवळ एका कथेचा नायक नाही; तर तो आपल्या प्रत्येकाच्या घरातील तो 'कर्ता पुरुष' आहे, जो कुटुंबाच्या सुखासाठी स्वतःच्या आयुष्याच्या होळ्या करत असतो. तो आपला पिता असू शकतो, भाऊ असू शकतो, किंवा आपण स्वतःही असू शकतो. मध्यमवर्गीय जीवन जगत असताना, कुटुंबाचे ऋण फेडण्याच्या या यज्ञात आनंद नकळतपणे एका विचित्र गुलामगिरीत कसा खितपत पडतो, याचं अतिशय विदारक पण सत्य चित्रण खांडेकरांनी केलं आहे.

कुटुंबाच्या सुखासाठी स्वतःच्या स्वप्नांची राख रांगोळी करणारा आनंद आपल्याला अंतर्मुख करतो. भारतीय समाजात 'त्याग' हा नेहमीच श्रेष्ठ मानला गेला आहे. पण खांडेकर पारंपारिक आदर्शांना आंधळेपणाने कवटाळून बसण्यावर इथे कठोर प्रहार करतात. ते एका वेगळ्याच सत्याची जाणीव करून देतात:

> "मानवी मूल्यांच्या दृष्टीने भोगापेक्षा त्याग नक्कीच श्रेष्ठ आहे; परंतु तो त्याग कधीही कुपात्री होता कामा नये."

हा एकच विचार वाचकाला अक्षरशः मुळापासून हादरवून सोडतो. आपण ज्यांच्यासाठी आयुष्य वेचतोय, ते खरोखरच त्या त्यागास पात्र आहेत का, हा प्रश्न काळजाचा ठाव घेतो.

## पात्रांची गुंतागुंत आणि वास्तवाचे चटके

कथानकात आनंदसोबतच **आप्पा, उषा आणि चंचला** यांसारखी पात्रे येतात. ही सर्व पात्रे म्हणजे मानवी स्वभावाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. जगण्यातल्या विसंगतीवर आणि समाजाच्या दांभिकपणावर प्रहार करताना खांडेकरांची लेखणी अधिकच धारदार होते. समाजाचे वास्तव मांडताना ते लिहितात:

> "जग हा बाजार आहे एक. या बाजारात लबाड माणसाची बोरे द्राक्षांच्या भावाने जातात. पण प्रामाणिक माणसाची द्राक्षे करवंदाच्या दरानेसुद्धा खपत नाहीत!"

ही वाक्ये आजच्या काळातही किती चपखल लागू पडतात, याचा विचार करून अंगावर काटा येतो. माणसाच्या हृदयातील प्रेमाची भूक आणि पोटाची आग यांतील द्वंद्व खांडेकरांनी अतिशय तरलपणे मांडले आहे. प्रेमाविषयीचे त्यांचे विचार वाचताना असं वाटतं जणू आपण एखाद्या तत्त्ववेत्त्याशी थेट संवाद साधत आहोत. ते म्हणतात, *"प्रेम हा एक रबरी फुगा आहे. फुंकता फुंकता तो सुंदर दिसू लागतो... पण तो केव्हा फुटेल याचा मात्र नेम नसतो!"* तसेच, *"त्याग हा प्रीती मंदिराचा पाया आहे, आणि भोग हा त्या मंदिराचा कळस आहे. पायावाचून कुठलेही मंदिर उभे राहू शकत नाही."* यांसारखी वाक्ये कादंबरीची वैचारिक उंची दर्शवतात.

## एक वाचक म्हणून माझा अनुभव

मी जेव्हा हे पुस्तक वाचून पूर्ण केलं आणि पुस्तकाचे मलपृष्ठ बंद केले, तेव्हा माझ्या मनात विचारांचे मोठे काहूर माजले होते. डोळ्यांच्या कडा नकळत ओलावल्या होत्या. आपण ज्याला 'सुख' समजून आयुष्यभर राबराब राबतो, ते सुख खरंच कुठे आहे? कुटुंबासाठी आपण करत असलेला त्याग योग्य दिशेने चालला आहे ना? समाजाच्या आणि परंपरेच्या ओझ्याखाली आपण स्वतःचा मूळ स्वभाव आणि स्वतःचे खरे 'स्व' तर हरवून बसलो नाही ना? असे अनेक प्रश्न माझ्यासमोर उभे राहिले.

१९३९ साली लिहून पूर्ण झालेली ही कादंबरी आजच्या धावपळीच्या, 'मटेरिअलिस्टिक' आणि कॉर्पोरेट जगातही तितकीच जिवंत आणि मार्गदर्शक वाटते. आज जेव्हा मानसिक तणाव आणि डिप्रेशनसारख्या समस्या वाढत आहेत, तेव्हा खांडेकरांचे हे विचार आपल्याला आयुष्याकडे पाहण्याचा एक नवा, समतोल आणि प्रगल्भ दृष्टिकोन देतात.

## अंतिम निष्कर्ष

जर तुम्ही साहित्यामध्ये केवळ मनोरंजन न शोधता, स्वतःला विचारांच्या एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊ इच्छित असाल, तर वि. स. खांडेकरांचे **"सुखाचा शोध"** तुम्ही आवर्जून वाचलेच पाहिजे. माणसांच्या स्वभावाचे, त्यांच्या स्वार्थाचे आणि त्यागाचे खरे रूप समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक म्हणजे एक आरसा आहे. ही कादंबरी केवळ रडवत नाही, तर ती तुमचे डोळे उघडते. हे पुस्तक तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या 'सुखाचा शोध' एका नव्या, अर्थपूर्ण दृष्टीने घेण्यास नक्कीच प्रवृत्त करेल.

संदीप प्रकाश जाधव 

"महा सम्राट"

 

लेखक : विश्वास पाटील

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ४४२, मूूल्य- ५७५ रुपये

## प्रस्तावना: एका महान युगाचा पडद्याआडचा इतिहास

मराठी ऐतिहासिक कादंबरी विश्वात विश्वास पाटील हे नाव आदराने आणि अपेक्षेने घेतले जाते. 'पानिपत', 'संभाजी', 'महानायक' अशा अजरामर कलाकृतींनंतर त्यांनी मराठी वाचकांच्या हातावर ठेवलेलं एक लखलखतं रत्न म्हणजे **"महासम्राट"**. हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो एका पराक्रमी कालखंडाचा, छत्रपती शाहू महाराजांच्या साम्राज्याचा आणि पेशवा बाजीराव बल्लाळ यांच्या अफाट पराक्रमाचा एक चालता-बोलता दस्तावेज आहे. एक ब्लॉगर आणि इतिहासाचा निस्सीम चाहता म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक हातात घेतले, तेव्हा मला वाटले नव्हते की मी पुढील काही दिवस थेट अठराव्या शतकात जगणार आहे. विश्वास पाटील यांच्या सिद्धहस्त लेखणीने इतिहास पुस्तकातून बाहेर पडून थेट माझ्या डोळ्यांसमोर उभा राहिला. ही कादंबरी वाचताना आलेला अनुभव, त्यातले बारकावे आणि या ग्रंथाची थोरवी शब्दांत मांडण्याचा हा एक प्रामाणिक प्रयत्न.

कादंबरीची भाषाशैली इतकी ओघवती आहे की, पहिल्या पानापासूनच वाचक त्या प्रवाहात वाहत जातो. विश्वास पाटील यांनी इतिहासाच्या कोरड्या पानांना आपल्या कल्पकतेने आणि कसदार भाषेने जिवंत केले आहे. चला तर मग, या 'महासम्राट' या महाकादंबरीच्या अंतरंगात डोकावूया आणि अनुभवूया मराठेशाहीचा तो सुवर्णकाळ!

---

## कादंबरीचे कथानक आणि पार्श्वभूमी

"महासम्राट" या कादंबरीचा आवाका प्रचंड मोठा आहे. ही कथा सुरू होते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर, संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर आणि शाहू महाराजांच्या मुघल कैदेतील वास्तव्यापासून. औरंगजेबाच्या छावणीत घालवलेली बालपण आणि तारुण्याची वर्षे, तिथून झालेली सुटका आणि त्यानंतर महाराष्ट्राच्या गादीवर बसण्यासाठी करावा लागलेला संघर्ष, इथून या महानाट्याची सुरुवात होते. विश्वास पाटील यांनी शाहू महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अत्यंत संवेदनशील चित्रण केले आहे. त्यांना केवळ एक राजा म्हणून नाही, तर एक माणूस म्हणून, एक मुत्सद्दी म्हणून वाचकांसमोर आणले आहे.

कादंबरीचा दुसरा आणि अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे 'राऊ' म्हणजेच पेशवे बाजीराव बल्लाळ यांचा उदय. बाळाजी विश्वनाथ यांच्या निधनानंतर अवघ्या विशीत असलेल्या बाजीरावाच्या खांद्यावर पेशवाईची वस्त्रे येतात. तिथून पुढे मराठा साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेकडे कसा झाला, अटकेपार झेंडा रोवण्याचे स्वप्न कसे आकारास आले, याची थरारक गाथा म्हणजे ही कादंबरी.

### १. शाहू महाराज: साम्राज्याचे आधारस्तंभ

कैदेतून सुटून आल्यानंतर शाहू महाराजांना स्वतःच्याच लोकांकडून झालेल्या विरोधाचा सामना करावा लागला. महारानी ताराबाई सोबतीचा संघर्ष आणि गादीची अस्मिता टिकवणे हे मोठे आव्हान होते. विश्वास पाटील यांनी शाहू महाराजांचे कौटुंबिक आणि राजकीय जीवन अत्यंत बारकाईने रेखाटले आहे. मुघल दरबारातील राजकारण जवळून पाहिल्यामुळे त्यांच्याकडे जी एक वेगळी दृष्टी आली होती, त्याचा वापर त्यांनी मराठा सत्तेला स्थैर्य देण्यासाठी कसा केला, हे वाचताना आपण थक्क होतो.

### २. बाजीराव पेशवे: वादळाचा वेग

बाजीराव म्हणजे केवळ युद्ध जिंकणारा सेनापती नव्हता, तर तो एक रणनीतीकार होता. कादंबरीमध्ये बाजीरावाच्या युद्धांचे, त्याच्या आक्रमकतेचे आणि घोडदौडीचे जे वर्णन आले आहे, ते वाचताना अंगावर काटा येतो. पालखेडची लढाई असो, वा माळव्यावरील स्वारी, बाजीरावाच्या बुद्धीची आणि तलवारीची धार लेखकाने शब्दाशब्दांत उतरवली आहे. बाजीराव आणि शाहू महाराज यांच्यातील नातेसंबंध हा या कादंबरीचा आत्मा आहे. एका बाजूला शाहू महाराजांचा संयम आणि दुसरीकडे बाजीरावाचा उतावळा पराक्रम, या दोन्हींचा संगम म्हणजेच 'महासम्राट'.

---

## पात्रचित्रण: रक्तात मांस भरलेली जिवंत माणसे

विश्वास पाटील यांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पात्रे कधीही कागदी वाटत नाहीत. ती आपल्यासारखीच सुख-दुःखे असणारी, चुका करणारी आणि तरीही ध्येयासाठी पेटून उठणारी जिवंत माणसे वाटतात.

* **बाळाजी विश्वनाथ:** मराठा साम्राज्याला आर्थिक आणि राजकीय घडी बसवून देणारा एक धुरंधर मुत्सद्दी. त्यांचे आजारपण आणि साम्राज्यासाठी घेतलेले कष्ट डोळ्यात पाणी आणतात.

* **राधाबाई:** पेशवे घराण्याचा मुख्य कणा. बाजीराव आणि चिमाजी अप्पा यांच्यावर संस्कार करणारी आणि संकटाच्या काळात खंबीरपणे उभी राहणारी एक करारी माता.

* **चिमाजी अप्पा:** बाजीरावाचा उजवा हात. बाजीराव जेव्हा उत्तरेत घोडदौड करत असे, तेव्हा दक्षिणेची आणि पुण्याची धुरा सांभाळणारा हा संयमी आणि शूर भाऊ. वसईच्या मोहिमेतील त्यांचा पराक्रम कादंबरीला एका वेगळ्या उंचीवर नेतो.

* **निजाम-उल-मुल्क:** मराठ्यांचा सर्वात मोठा आणि कपटी शत्रू. कादंबरीतील निजाम आणि बाजीराव यांच्यातील शह-काटशहाचे राजकारण एखाद्या आधुनिक थ्रिलर चित्रपटासारखे वाटते.

---

## भाषाशैली आणि संवाद: कादंबरीचा सुवर्णकाळ

या पुस्तकाची भाषा ही केवळ संवाद साधणारी नाही, तर ती एक नाद निर्माण करणारी आहे. विश्वास पाटील यांनी ऐतिहासिक लहेजा, तत्कालीन शब्द आणि मराठमोळी मातीचा सुवास यांचा अत्यंत सुंदर मिलाफ साधला आहे. युद्धाच्या वर्णनात भाषेला एक वेगळाच वेग येतो. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि सैनिकांच्या गर्जना वाचकाला थेट रणभूमीवर घेऊन जातात.

> "जेव्हा बाजीरावाचा घोडा हवेत झेपावतो, तेव्हा सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांतून पराक्रमाची एकच ललकारी उमटते. दिल्लीचे तख्तही त्या टापांच्या आवाजाने थरथरू लागते."

अशी वाक्ये वाचताना वाचक पुस्तकातून बाहेर येऊच शकत नाही. पात्रांमधील संवाद अतिशय धारदार आणि अर्थपूर्ण आहेत. राजकारणातील गुप्त मसलती, दरबारातील वादविवाद आणि कौटुंबिक जिव्हाळा या सर्वच प्रसंगांत भाषेचा स्तर अत्यंत उच्च राहिला आहे.

---

## एक ब्लॉगर म्हणून माझे विश्लेषण: पुस्तक का वाचावे?

मी आजवर अनेक ऐतिहासिक कादंबऱ्या वाचल्या आहेत, पण "महासम्राट" वाचताना मला जाणवले की, हे पुस्तक केवळ ऐतिहासिक घटनांची यादी नाही. हे पुस्तक आहे मानवी स्वभावाचे, महत्त्वाकांक्षेचे आणि त्यागाचे एक महानाट्य.

### जमेच्या बाजू:

१. **सखोल संशोधन:** विश्वास पाटील यांनी या पुस्तकासाठी प्रचंड संशोधन केले आहे हे प्रत्येक पानावरील संदर्भांवरून आणि वर्णनांवरून जाणवते. त्यांनी केवळ मराठ्यांच्या बाजूने नाही, तर मुघल आणि निजामाच्या बाजूनेही इतिहास समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.

२. **स्त्री पात्रांना न्याय:** ऐतिहासिक कादंबऱ्यांमध्ये बऱ्याचदा स्त्रियांच्या वाट्याला उपेक्षा येते. मात्र, यात राधाबाई, काशिबाई आणि छत्रपती घराण्यातील महिलांचे योगदान अत्यंत सन्मानपूर्वक मांडले आहे.

३. **युद्धकलेचे बारीक वर्णन:** बाजीरावाच्या युद्धाच्या पद्धती, गनिमी कावा आणि तत्कालीन शस्त्रास्त्रांची माहिती अतिशय अभ्यासपूर्ण पद्धतीने दिली आहे.

### थोडेसे खटकणारे मुद्दे:

पुस्तकाचा आवाका खूप मोठा असल्यामुळे काही ठिकाणी पात्रांची संख्या खूप वाढते, ज्यामुळे सामान्य वाचकाचा थोडा गोंधळ होऊ शकतो. तसेच, काही राजकीय खलबतांचे प्रसंग अधिक लांबल्यासारखे वाटतात. परंतु, इतिहासाची सत्यता टिकवून ठेवण्यासाठी ते आवश्यक होते, हेही नाकारता येत नाही.

---

## पुस्तकाचा संदेश आणि समारोप

"महासम्राट" ही कादंबरी आपल्याला शिकवते की, साम्राज्ये केवळ तलवारीच्या जोरावर उभी राहत नाहीत, तर त्यासाठी त्याग, निष्ठा आणि एकमेकांवर असलेला विश्वास आवश्यक असतो. शाहू महाराजांचा बाजीरावावर असलेला अंधविश्वास आणि बाजीरावाने त्या विश्वासा सार्थ ठरवण्यासाठी रक्ताचे पाणी करून मिळवलेला विजय, हाच या कादंबरीचा मुख्य संदेश आहे.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर एक प्रकारची समृद्धता जाणवते. आपल्या पूर्वजांनी या मातीसाठी आणि स्वराज्यासाठी काय भोगले आहे, याची जाणीव तीव्र होते. जर तुम्हाला महाराष्ट्राचा खरा सुवर्णकाळ अनुभवायचा असेल, राजकारणातील डावपेच समजून घ्यायचे असतील आणि एका अद्भूत, ओघवत्या भाषाशैलीचा आनंद घ्यायचा असेल, तर "महासम्राट" हे पुस्तक तुम्ही वाचायलाच हवे.

हे पुस्तक म्हणजे मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड आहे. विश्वास पाटील यांच्या लेखणीला माझा मानाचा मुजरा! तुम्ही जर अजूनही हे पुस्तक वाचले नसेल, तर आजच आणून वाचा. अठराव्या शतकातील ते वादळ तुम्हाला नक्कीच कवेत घेईल, यात शंका नाही!

संदीप प्रकाश जाधव 

"सांजवात"

लेखक : वि. स. खांडेकर

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ९०, मूूल्य- १२० रुपये

## आकाशातील ताऱ्यांचे अश्रू आणि संध्येची संथ शांतता: वि. स. खांडेकर यांच्या 'सांजवात' कादंबरीचा भावस्पर्शी प्रवास

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

मराठी साहित्याच्या सुवर्णकाळात वि. स. खांडेकर नावाचे एक असे वादळ आले, ज्यांनी आपल्या लेखणीने मानवी भावनांचे, सामाजिक विसंगतींचे आणि त्यागाचे अत्यंत मर्मभेदी चित्र रेखाटले. त्यांचे नाव काढताच आपल्या डोळ्यांसमोर 'ययाति' किंवा 'अमृतवेल' उभी राहते. पण नुकतीच खांडेकरांच्या अलवार आणि हळुवार लेखणीतून उतरलेली, मनाच्या कोपऱ्यात हळूच प्रकाश पाडणारी **'सांजवात'** ही कादंबरी मी पूर्ण वाचली.

खांडेकरांची प्रत्येक कादंबरी म्हणजे विचारांचे आणि मानवी मूल्यांचे विद्यापीठ असते. 'सांजवात' हे पुस्तक देखील त्याला अपवाद नाही. संध्याकाळच्या वेळी मंदपणे जळणारी, स्वतः विझत असताना अवतीभोवती शांत आणि पवित्र प्रकाश पसरवणारी ती इवलीशी 'सांजवात' जणू आपल्या जगण्याचा आणि नात्यांचा एक गूढ अर्थ सांगून जाते. आज एका मनस्वी ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या अत्यंत संवेदनशील कादंबरीचे पूर्ण वाचन केल्यानंतर आलेला अनुभव आणि तिचे सखोल रसग्रहण मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### कथेचा गाभा आणि रुपकात्मक मांडणी

'सांजवात' या शीर्षकातच एक प्रचंड शांतता आणि तितकीच खोल उदासी दडलेली आहे. संध्याकाळची वेळ ही दिवसाच्या उजेडाचा आणि रात्रीच्या अंधाराचा सांधा जोडणारी वेळ असते. या वेळेत घराघरांमध्ये देवापुढे किंवा तुळशीपाशी जी सांजवात लावली जाते, ती अंधाराशी लढा देण्यापेक्षा त्या अंधाराला शांतपणे स्वीकारून एक आश्वासक प्रकाश देण्याचं काम करते.

कादंबरीतील मुख्य पात्रांचे आयुष्यही अशाच एका सांजवातासारखे आहे. कथेतील नायक-नायिका यांच्या भावना, त्यांचे परस्परसंबंध, त्यांच्या वाट्याला आलेले दुःख आणि त्या दुःखावर त्यांनी मात करण्यासाठी स्वीकारलेला त्यागाचा मार्ग, ही या कादंबरीची मुख्य थीम आहे. खांडेकरांनी नेहमीप्रमाणेच या कथेतूनही केवळ व्यक्तिगत प्रेमाची कथा न मांडता, तिला कौटुंबिक आणि सामाजिक मूल्यांची एक सुंदर जोड दिली आहे.

---

### मानवी नातेसंबंधांचे सूक्ष्म पदर

कादंबरी वाचताना खांडेकरांचे पात्रांच्या मनातील भावना टिपण्याचे कसब थक्क करून जाते. त्या काळातील कौटुंबिक रचना, स्त्रीच्या वाट्याला येणारे सोशिक जगणे आणि पुरुषाच्या अहंकाराची किंवा कर्तव्याची होणारी ओढाताण याचे अत्यंत वास्तववादी दर्शन घडते.

* **त्याग आणि प्रेम:** प्रेमाची व्याख्या केवळ मिळवणे नसून 'त्याग करणे' ही आहे, हा विचार कादंबरीतील मुख्य पात्रांच्या वागण्यातून समोर येतो. स्वतः दुःख सहन करून दुसऱ्याच्या आयुष्यात सुखाचा प्रकाश कसा आणायचा, हे आपल्याला सांजवातीचे रूपक शिकवते.

* **आदर्शांचा संघर्ष:** खांडेकरांच्या पात्रांमध्ये नेहमीच एक प्रकारचा वैचारिक प्रामाणिकपणा असतो. या कादंबरीतही पात्रांमधील अंतर्गत संघर्ष, त्यांचे स्वतःच्याच मूल्यांशी चाललेले युद्ध वाचकाला अंतर्मुख करते.

लेखकाची भाषाशैली अत्यंत कादंबरीमय आणि प्रवाही आहे. त्यांचे शब्द निव्वळ वाक्य बनवत नाहीत, तर ते वाचकाच्या मनात भावनांचे तरंग निर्माण करतात. खांडेकरांच्या लेखणीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे 'सुभाषितवजा संवाद' आणि अप्रतिम 'उपमा-उत्प्रेक्षा'. नदी, फूल, झाड, तारा, चंद्र यांच्या माध्यमातून ते मानवी भावनांचे असे काही पदर उलगडतात की वाचक त्या भाषेच्या प्रेमातच पडतो.

---

### खांडेकरांची वैशिष्ट्यपूर्ण चिंतनशीलता

'सांजवात' केवळ एक कौटुंबिक किंवा भावनिक शोकांतिका नाही, तर ते जीवनाचे चिंतन आहे. कादंबरीत अनेक ठिकाणी माणसाच्या अस्तित्वाबद्दल, त्याच्या सुखाच्या हव्यासा बद्दल आणि नियतीच्या खेळाबद्दल अतिशय गंभीर भाष्य केले गेले आहे.

माणूस सुखाच्या मागे धावताना इतरांचे आयुष्य कसे अंधारात लोटतो आणि शेवटी तो स्वतः देखील कसा एकाकी होतो, याचे विश्लेषण खांडेकर खूप सहजपणे करतात. परंतु, हे करताना कुठेही कडवटपणा नाही. उलट, माणसाच्या मनातील करुणेवर आणि चांगुलपणावर असणारा लेखकाचा विश्वास या कादंबरीच्या पानापानांतून डोकावतो.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: अंतिम विश्लेषण

> **"कधीकधी संपूर्ण आकाश अंधाराने व्यापून गेल्यावर, सूर्य बनून प्रकाश देण्याची ताकद आपल्यात नसते; पण म्हणून निराश न होता, स्वतः जळून अवतीभोवती पवित्र शांतता पसरवणारी 'सांजवात' बनणेही तितकेच महत्त्वाचे असते."**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने कमालीचे शांत केले. आजच्या धावपळीच्या, प्रत्येक गोष्ट तात्काळ हवी असणाऱ्या 'इन्स्टंट' युगात खांडेकरांची ही संथ, संयत आणि मूल्यांची जपणूक करणारी कादंबरी आपल्या मनावर मायेची फुंकर घालते.

हे पुस्तक संपवताना आपल्या लक्षात येते की, जीवनाचा खरा आनंद हा केवळ स्वतःच्या सुखात नसून, दुसऱ्याच्या आयुष्यात सांजवातीसारखा छोटासा का होईना पण प्रकाश आणण्यात आहे.

---

### रसिकहो, तुम्ही 'सांजवात' वाचली आहे का?

वि. स. खांडेकर यांची ही दुर्लक्षित पण अत्यंत देखणी कादंबरी तुम्हाला कशी वाटली? त्यांचे विचार आणि भाषिक सौंदर्य याबद्दल तुमचे मत काय आहे? मला खाली कमेंट करून नक्की कळवा.

चला तर मग, पुन्हा भेटूया अशाच एका अभिजात, सुगंधी आणि विचारप्रवृत्त करणाऱ्या पुस्तकाचा प्रवास घेऊन. तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घ्या आणि आपल्या माणसांच्या आयुष्यात 'सांजवात' बनून प्रकाश पसरवत राहा!

संदीप प्रकाश जाधव 

 

"कोहजाद"

 

लेखक : अभिषेक कुंभार

प्रकाशक : NEW ERA पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ४९५, मूूल्य- ४५० रुपये

## सह्याद्रीच्या कुशीतील आदिम थरार आणि काळजाचा ठोका चुकवणारी गूढ सफर: अभिषेक कुंभार यांच्या 'कोहजाद' कादंबरीचा चित्तथरारक वेध

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

रात्रीचा अथांग गडद अंधार... सोसाट्याचा वाहणारा थंडगार वारा... डोंगरांच्या कपारीतून येणारा अनाकलनीय ओरडण्याचा आवाज आणि विजांच्या कडकडाटात समोर उभी ठाकलेली एक अवाढव्य, आदिम आकृती! कल्पनेनेच अंगावर काटा आला ना? ही केवळ कल्पनेतली भीती नाही, तर मराठी रहस्य आणि थरार साहित्यात आपल्या लेखणीने नवा इतिहास रचणारे लेखक **अभिषेक कुंभार** यांच्या **'कोहजाद'** या कादंबरीने वाचकांच्या मनात निर्माण केलेला जिवंत दरारा आहे.

नुकतीच मी ही अत्यंत बहुचर्चित आणि वाचकांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय ठरलेली 'कोहजाद' कादंबरी एकाच बैठकीत वाचून पूर्ण केली. खरं सांगू तर, शेवटचं पान मिटताना माझ्या हृदयाचे ठोके कमालीचे वाढले होते. मराठी साहित्यात अनेक भयपट आणि रहस्यमय कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या, पण 'कोहजाद'ने वाचकांना जी अनुभूती दिली आहे, ती निव्वळ अद्भूत आणि अभूतपूर्व अशीच आहे. आज एका मनस्वी ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या थरारक आणि थक्क करणाऱ्या पुस्तकाचे सखोल विश्लेषण मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### 'कोहजाद' म्हणजे काय? नावातच दडलेलं गूढ!

कादंबरी हातात घेतल्या घेतल्या पहिला प्रश्न पडतो तो म्हणजे—'कोहजाद' म्हणजे नक्की काय?

'कोह' म्हणजे पर्वत किंवा डोंगर आणि 'जाद' म्हणजे जन्माला आलेला. थोडक्यात सांगायचे तर, **'डोंगराचा पुत्र'** किंवा **'पर्वताच्या कुशीतून जन्माला आलेली अतिमानवी शक्ती'**. सह्याद्रीच्या उत्तुंग, दुर्गम पर्वतरांगा आणि तिथल्या घनदाट जंगलांच्या पार्श्वभूमीवर ही कथा आकार घेते.

कथेचा पाया अत्यंत भक्कम आहे. यात केवळ भुताखेतांची जुनाट गोष्ट नाही, तर यात आहे विज्ञानाचा आणि आदिम रहस्याचा एक अनोखा मेळ. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या एका छोट्या, दुर्गम गावात काही अशा अनाकलनीय आणि भयावह घटना घडू लागतात, ज्यांचा संबंध थेट शेकडो वर्षांपूर्वीच्या एका प्राचीन रहस्याशी आणि तिथल्या डोंगरांमध्ये वावरणाऱ्या एका हिंस्र, अमानवी अस्तित्वाशी असतो. हे अस्तित्व म्हणजेच 'कोहजाद'!

---

### रहस्य, साहस आणि थराराची अद्भुत गुंफण

कादंबरीचे कथानक अत्यंत वेगाने पुढे सरकते. काही तरुण मित्रांचा गट एका साहसी मोहिमेसाठी किंवा ट्रेकिंगसाठी सह्याद्रीच्या अतिशय दुर्गम आणि निसर्गरम्य भागात जातो. पण निसर्गाचे हे देखणे रूप केवळ वरवरचे असते; त्याच्या गर्भात एक अंगावर काटा आणणारे सत्य दडलेले असते.

जसजसे हे तरुण जंगलाच्या आत, डोंगरांच्या कपारीत शिरू लागतात, तसतसे त्यांचे निसर्गाशी चाललेले खेळ एका जीवघेण्या संघर्षात बदलतात.

* **रहस्यमयी गायब होणे:** पात्रांमधील एकामागून एक जण गायब होऊ लागतात किंवा अत्यंत क्रूर अवस्थेत त्यांचे मृतदेह सापडू लागतात.

* **भीतीचा विळखा:** रात्रीच्या वेळी झाडांच्या पानांची होणारी सळसळ, दगडांवरून अचानक घसरणारे पाय आणि अंधारात चमकणारे दोन लालभडक डोळे... हे सगळे वाचताना वाचक पुस्तका खिळून राहतो.

* **प्राचीन दंतकथा आणि वास्तव:** गावातील जुन्या जाणत्या लोकांकडून सांगितल्या जाणाऱ्या 'कोहजाद'च्या लोककथा आणि प्रत्यक्षात समोर उभे ठाकलेले भीषण वास्तव, यांचा मिलाफ लेखकाने अत्यंत कौशल्याने साधला आहे.

---

### लेखक अभिषेक कुंभार यांची जादुई भाषाशैली

या कादंबरीची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे अभिषेक कुंभार यांची **'चित्रदर्शी आणि ओघवती भाषाशैली'**. ते जेव्हा सह्याद्रीच्या घाटांचे, धुक्याचे, आणि रात्रीच्या काळ्याकुट्ट जंगलाचे वर्णन करतात, तेव्हा वाचकाला आपण स्वतः त्या पात्रांसोबत ट्रेकिंग करत असल्याचा भास होतो.

त्यांची वाक्यरचना एखाद्या प्रवाही कादंबरीसारखी वाहती आहे. त्यामध्ये कुठेही पाल्हाळ लावला गेलेला नाही. उलट, वाक्यावाक्याला उत्कंठा इतकी वाढत जाते की, वाचक पुढचे पान काय घडणार या भीतीने आणि जिज्ञासेने पटापट उलटत सुटतो.

लेखकाने पात्रांचे मानसशास्त्र देखील खूप सुंदर रेखाटले आहे. जेव्हा मृत्यू समोर उभा असतो, तेव्हा माणसाचा संयम कसा सुटतो, त्यांच्यातील परस्पर संबंधांमध्ये कशी कटुता येते आणि जगण्यासाठी माणूस किती हिंस्र बनू शकतो, याचे वास्तववादी दर्शन या कादंबरीत घडते.

---

### विज्ञान आणि अतींद्रिय शक्तीचा रंजक लढा

'कोहजाद' ही कादंबरी केवळ एका अंधश्रद्धेवर आधारलेली नाही. लेखक अभिषेक कुंभार यांनी या कथेला विज्ञानाची जोड दिली आहे. कथेतील रहस्य केवळ 'दैवी कोप' किंवा 'भूतबाधा' म्हणून सोडून दिले जात नाही, तर त्यामागे वैज्ञानिक संशोधन, जनुकीय बदल किंवा निसर्गातील काही अज्ञात घटकांचा हात आहे का, या अंगानेही शोध घेतला जातो.

हा विज्ञानाचा आणि आदिम भीतीचा संघर्ष कथेला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतो. यामुळे सुशिक्षित वाचकही या कथेशी सहज जोडला जातो आणि प्रत्येक घटनेमागील कार्यकारणभाव शोधण्याचा प्रयत्न करतो.

---

### एका ब्लॉगरच्या नजरेतून...

> **"सह्याद्रीने आपल्या कुशीत फक्त इतिहासच नाही, तर काही अशी गूढ रहस्येही जतन करून ठेवली आहेत, जी मानवी कल्पनेच्या आणि बुद्धीच्या पलीकडची आहेत. 'कोहजाद' ही त्याच रहस्याची एक जिवंत आणि थरारक साक्ष आहे!"**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने अक्षरशः खिळवून ठेवले. मराठी साहित्यात सध्याच्या काळात इतक्या ताकदीची रहस्यमय आणि साहसी कादंबरी मिळणे कठीण आहे. अभिषेक कुंभार यांनी हॉलीवूडच्या एखाद्या थ्रिलर सिनेमाला टक्कर देईल अशी कथा अत्यंत अस्सल मराठी बाज ठेवून मांडली आहे.

या पुस्तकाचा शेवट हा केवळ कथा संपवणारा नाही, तर मनात एक सुप्त भीती आणि अनेक प्रश्न मागे ठेवून जाणारा आहे. कादंबरी वाचून संपल्यावरही डोळ्यांसमोरून सह्याद्रीचे ते धुकं आणि जंगलातला तो भयानक आवाज जात नाही, यातच लेखकाचे खरे यश आहे.

---

### रसिकहो, तुम्ही 'कोहजाद'चा थरार अनुभवला का?

जर तुम्ही अद्याप हे पुस्तक वाचले नसेल, तर आजच ते मिळवून वाचा. विशेषतः पावसाळ्यात किंवा रात्रीच्या शांततेत हे पुस्तक वाचणे म्हणजे एक थरारक अनुभव असेल.

तुम्ही हे पुस्तक वाचले असल्यास तुम्हाला 'कोहजाद'चे कोणते पात्र किंवा कोणता प्रसंग सर्वात जास्त भयावह वाटला? मला खाली कमेंट करून नक्की सांगा. चला तर मग, लवकरच भेटूया अशाच एका रोमहर्षक आणि वाचनीय पुस्तकाचा प्रवास घेऊन. तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घ्या, सह्याद्रीला समजून घ्या आणि सावध राहा!

संदीप प्रकाश जाधव 

"शाडूचा शाप"

 

लेखक : नारायण धारप

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन

पृष्ठे- १११, मूूल्य- १५० रुपये

## गूढ, थरार आणि शापित मातीचा भयानक प्रवास: नारायण धारप यांचे पुस्तक "शाडूचा शाप"!!!

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

रात्रीची वेळ आहे, बाहेर सोसाट्याचा वारा सुटलाय, घराच्या खिडक्या कडाडत आहेत आणि अशा वातावरणात तुमच्या हातात एक असं पुस्तक आहे, जे तुम्हाला भीतीने थरथरायला लावतंय, पण तरीही त्याचं पुढचं पान उलटल्याशिवाय तुम्हाला राहवत नाहीये... आठवलं काही? होय, मी बोलतोय मराठी साहित्यातील गूढकथा आणि भयपट विश्वाचे अनभिषिक्त सम्राट **नारायण धारप** यांच्या लेखनाबद्दल!

नुकतीच मी त्यांची अत्यंत लोकप्रिय आणि वाचकांचा थरकाप उडवणारी कादंबरी **"शाडूचा शाप"** पूर्ण वाचली. धारपांच्या लेखनात एक अशी संमोहन शक्ती आहे, जी वाचकाला सुरुवातीपासूनच स्वतःच्या ताब्यात घेते. 'शाडूचा शाप' ही कादंबरी केवळ एका भुताखेताची पारंपरिक गोष्ट नाही, तर ते मानवी मन, अतृप्त इच्छा, प्राचीन गूढ विद्या आणि एका शापित अस्तित्वाचा थरारक पट आहे. आज एका मनस्वी ब्लॉगर्सच्या नजरेतून, या खिळवून ठेवणाऱ्या रहस्यमय कादंबरीचा रंजक प्रवास मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### कथानकाचा वेध: शाडूची मूर्ती आणि जागृत झालेला भयानक भूतकाळ

कादंबरीची सुरुवात अत्यंत साध्या पण उत्सुकता वाढवणाऱ्या प्रसंगाने होते. कथानक फिरते ते एका विशिष्ट मातीच्या म्हणजेच 'शाडूच्या मातीच्या' मूर्तीभोवती. आपण सर्वजण शाडूच्या मातीचा वापर घरगुती गणपती किंवा सुंदर मूर्ती बनवण्यासाठी करतो. पण या कादंबरीत याच शाडूच्या मातीला लाभलेला एक अतिशय प्राचीन, भयावह आणि भयानक 'शाप' कथेच्या केंद्रस्थानी आहे.

एका निर्जन, गूढ जागी किंवा जुन्या वाड्यात सापडलेली ही अनोखी मूर्ती जेव्हा मुख्य पात्रांच्या आयुष्यात प्रवेश करते, तेव्हापासून त्यांच्या सुखी आणि शांत जगण्याला सुरुंग लागतो. मूर्तीच्या रूपाने केवळ एक निर्जीव मातीचा गोळा घरात येत नाही, तर त्यासोबत येतो शतकांपासून अतृप्त राहिलेला एक क्रूर आत्मा, जो स्वतःचा सूड घेण्यासाठी आणि स्वतःचे अस्तित्व पुन्हा मिळवण्यासाठी आसुसलेला आहे.

नारायण धारप यांनी कथेची मांडणी टप्प्याटप्प्याने केली आहे. सुरुवातीला घडणाऱ्या छोट्या-छोट्या संशयास्पद गोष्टी, हवेत अचानक जाणवणारा थंडपणा, रात्रीच्या वेळी येणारे विचित्र आवाज आणि हळूहळू त्या भयानक शक्तीने पात्रांवर मिळवलेले नियंत्रण... हा प्रवास वाचताना अंगावर काटा आल्याशिवाय राहत नाही.

---

### धारपांची भाषाशैली: शब्दांतून उभा राहणारा भयावह आभास

या कादंबरीची सर्वांत मोठी ताकद म्हणजे नारायण धारपांची 'ओघवती आणि चित्रदर्शी भाषाशैली'. ते भयाचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी केवळ रक्ताचा सडा किंवा किंचाळण्याचा वापर करत नाहीत. त्यांची ताकद आहे मानवी मनाचा खेळ आणि अवतीभोवतीच्या वातावरणाचे हुबेहूब वर्णन!

* **वातावरण निर्मिती:** वाड्याच्या कोपऱ्यात दाटलेला अंधार, जुन्या लाकडी जिन्याचा होणारा किरकिर आवाज, हवेत सुटलेला उग्र दर्प आणि भीतीपोटी पात्रांच्या कपाळावर जमा होणारा घामाचा थेंब—हे सर्व धारप आपल्या शब्दांतून इतके जिवंत करतात की, वाचक स्वतःला त्या वास्तूमध्ये उभे असल्यासारखे अनुभवतो.

* **पात्रांचे मानसिक द्वंद्व:** भीती ही केवळ बाह्य नसते, ती माणसाच्या आतून कशी पोखरत जाते, याचे अप्रतिम मानसशास्त्रीय विश्लेषण धारपांनी केले आहे. अदृश्य शक्तीशी लढताना पात्रांचा उडणारा थरकाप आणि तरीही टिकवून ठेवलेली जगण्याची जिद्द मनाला स्पर्श करून जाते.

लेखकाचे वाक्य लहान पण अत्यंत प्रवाही आहेत. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी ते वाचकाला अशा एका वळणावर आणून सोडतात की, "पुढे काय होणार? त्या पात्रांचा जीव वाचणार का?" या काळजीपोटी वाचक रात्रीची झोप विसरून पुस्तक वाचत राहतो.

---

### विज्ञानाचा आणि अतींद्रिय शक्तीचा संघर्ष

'शाडूचा शाप' मध्ये केवळ अंधश्रद्धा किंवा दैवी शक्तीचा खेळ दाखवलेला नाही. नारायण धारप यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य हे आहे की, ते त्यांच्या कथेमध्ये विज्ञान आणि अतींद्रिय शक्ती यांचा एक सुंदर संघर्ष दाखवतात. कथेतील सुशिक्षित पात्रे सुरुवातीला या सगळ्या घटनांना अंधश्रद्धा किंवा मनाचा भ्रम मानतात. ते या गूढ घटनांमागे वैज्ञानिक कारणे शोधण्याचा प्रयत्न करतात.

पण जसाजसा या शापाचा विळखा घट्ट होत जातो, तसतसे विज्ञानाचे नियम थिटे पडू लागतात आणि शेवटी त्या अतींद्रिय शक्तीचे अस्तित्व नाईलाजाने मान्य करावे लागते. हा विज्ञानाकडून अनाकलनीयतेकडे जाणारा प्रवास लेखकाने अत्यंत तर्कशुद्ध पद्धतीने मांडला आहे.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: हे पुस्तक का वाचावे?

> **"भीती ही मानवी मनातील सर्वात आदिम भावना आहे. आणि जेव्हा या भीतीला शब्दांचे अलौकिक कोंदण मिळते, तेव्हा जन्म घेतो 'शाडूचा शाप' सारखा एक उत्कृष्ट भयपट!"**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने अक्षरशः संमोहित केले. नारायण धारप हे कादंबरी लिहिणारे लेखक नसून शब्दांनी जादू करणारे जादूगार वाटतात. त्यांनी या पुस्तकात कुठेही ओढूनताणून विनोद किंवा उगाचच लांबवलेली वर्णने केली नाहीत. कथेचा वेग सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत एकाच ताकदीने धावत राहतो.

जर तुम्हाला थ्रिलर, सस्पेन्स आणि शुद्ध मराठीतील उत्कृष्ट भयपट वाचण्याची आवड असेल, तर 'शाडूचा शाप' तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. हे पुस्तक तुम्हाला केवळ घाबरवणार नाही, तर मानवी मनातील इच्छाशक्तीच्या ताकदीची जाणीवही करून देईल.

---

### रसिकहो, तुमचे काय मत आहे?

तुम्ही नारायण धारप यांची कोणती कादंबरी किंवा कथा यापूर्वी वाचली आहे का? 'शाडूचा शाप' बद्दलच्या तुमच्या काय भावना आहेत? रात्रीच्या शांततेत पुस्तक वाचताना तुम्हाला कधी असा अंगावर काटा आणणारा अनुभव आला आहे का? मला खाली कमेंट करून नक्की सांगा.

चला तर मग, लवकरच भेटूया अशाच एका थरारक, गूढ आणि वाचनीय पुस्तकाचा रंजक प्रवास घेऊन. तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घेत राहा आणि रात्रीचे दरवाजे घट्ट बंद ठेवायला विसरू नका!

संदीप प्रकाश जाधव 

"पोटमारा"

 

लेखक : रवींद्र पांढरे

प्रकाशक : लोकवाङ्मय गृह

पृष्ठे- १२८, मूूल्य- १६० रुपये  

## भुकेचा हुंदका आणि जगण्याचा जीवघेणा संघर्ष: रवींद्र पांढरे यांच्या "पोटमारा" कादंबरीचा हृदयस्पर्शी वेध

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

साहित्याच्या विश्वात अशी काही पुस्तके येतात, जी तुम्हाला केवळ एक कथा सांगत नाहीत, तर तुमच्या सुस्त पडलेल्या जाणिवांना सळसळवून जागी करतात. आपल्या रोजच्या सुखी, सुरक्षित आणि वातानुकूलित आयुष्याच्या पलीकडे एक असंही जग अस्तित्वात आहे, जिथे प्रत्येक दिवसाची सुरुवात 'आज पोटात चार घास पडतील की नाही?' या विवंचनेने होते. नुकतीच माझ्या वाचनात आलेली आणि माझ्या मनाचा थरकाप उडवणारी एक अत्यंत ताकदीची कादंबरी म्हणजे **रवींद्र पांढरे** यांची **"पोटमारा"**.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यानंतर मी बराच वेळ सुन्न झालो होतो. 'पोटमारा' म्हणजे केवळ अन्नाची कमतरता नव्हे, तर गरिबीमुळे, परिस्थितीमुळे स्वतःच्या इच्छा, आकांक्षा, स्वप्न आणि अगदी स्वाभिमानाचा रोज करावा लागणारा गळाघोट! एका संवेदनशील ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या पुस्तकाने माझ्या मनावर कोरलेले ओरखडे आणि या कादंबरीचे वास्तववादी विश्लेषण आज मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### कथेचा गाभा: पोटाची खळगी भरण्यासाठी चाललेली फरफट

कादंबरीची पार्श्वभूमी ग्रामीण महाराष्ट्रातील दुष्काळी भागावर आणि तिथून रोजगाराच्या शोधात शहराकडे स्थलांतरित होणाऱ्या कष्टकरी, मजुरांच्या जीवनावर बेतलेली आहे. 'पोटमारा' हे नावच या कादंबरीचा आत्मा स्पष्ट करते.

गावाकडे शेती उजाड झालेली, पाण्याचा थेंब नाही आणि हाताला काम नाही. अशा वेळी जगायचं कसं? हा यक्षप्रश्न घेऊन जेव्हा गरिबांचे तांडे शहराच्या वेशीवर येऊन धडकतात, तेव्हा त्यांच्या नशिबी येतो तो केवळ संघर्ष.

लेखक रवींद्र पांढरे यांनी या स्थलांतरितांचे, बांधकाम मजुरांचे आणि ऊसतोड कामगारांचे जगणे इतके जवळून आणि जिवंतपणे टिपले आहे की, वाचताना आपल्याला त्या मातीचा, घामाचा आणि गरिबीचा उग्र वास जाणवू लागतो.

कथेतील मुख्य पात्रे ही कोणी अलौकिक नायक-नायिका नाहीत. ती आपल्याच आजूबाजूला इमारतींचे दगड वाहताना, रस्त्या कडेला डांबराचे घुटके गिळताना दिसणारी साधी माणसे आहेत. पण लेखकाने त्यांच्या कौटुंबिक जिव्हाळ्याचे, त्यांच्यातील छोट्या-छोट्या आनंदाचे आणि भविष्याविषयीच्या भाबड्या आशांचे जे चित्रण केले आहे, ते मन हेलावून टाकणारे आहे.

---

### भाषेचा अस्सलपणा आणि कादंबरीमय ओघवतेपण

रवींद्र पांढरे यांच्या लेखणीचे सर्वात मोठे बलस्थान म्हणजे त्यांची **बोलीभाषा**. त्यांनी पुस्तकात वापरलेली अस्सल मराठवाडी-वऱ्हाडी धाटणीची ग्रामीण भाषा वाचकाला थेट त्या पात्रांच्या सुख-दुःखाशी जोडून घेते. भाषेमध्ये कुठेही कृत्रिमता नाही. पात्रांच्या तोंडी असणारे संवाद इतके नैसर्गिक आहेत की, जणू काही आपण प्रत्यक्ष त्यांच्या शेजारी बसून त्यांचे बोलणे ऐकत आहोत.

लेखकाची वर्णनशैली अत्यंत प्रवाही आणि चित्रदर्शी आहे. जेव्हा कादंबरीत कडक उन्हाचे, हातापायाला पडलेल्या भेगांचे किंवा भुकेने रडणाऱ्या लहान मुलांचे वर्णन येते, तेव्हा वाचकाचे हृदय पिळवटून निघते.

* **भुकेचे मानसशास्त्र:** माणसाला भूक लागते तेव्हा त्याची नैतिक-अनैतिकतेची व्याख्या कशी बदलते, हे लेखकाने अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडले आहे.

* **नात्यांमधील ताणतणाव:** पैशाअभावी नवरा-बायकोमधील होणारे वाद, मुलांच्या शिक्षणाची सुटत चाललेली आशा आणि या सगळ्यातून निर्माण होणारी हतबलता कादंबरीमध्ये अतिशय टोकदारपणे सामोरी येते.

---

### विकासाच्या ढोंगीपणावर ओढलेले आसूड

'पोटमारा' ही केवळ गरिबांची कहाणी नाही, तर ती आजच्या तथाकथित आधुनिक आणि प्रगत समाजाच्या चेहऱ्यावरील मुखवटा फाडणारी कादंबरी आहे. एकीकडे गगनचुंबी इमारती उभ्या राहत आहेत, मॉल संस्कृती फोफावत आहे; पण दुसरीकडे याच इमारतींच्या पायात स्वतःचे रक्त-घाम ओतणारा मजूर मात्र उपेक्षितच राहतो.

लेखकाने अप्रत्यक्षपणे आजच्या भांडवलशाही आणि संवेदनशून्य व्यवस्थेवर कडक शब्दांत बोट ठेवले आहे. ज्यांच्या हाताला काम नाही, त्यांच्या 'पोटमारा'साठी जबाबदार कोण? हा प्रश्न ही कादंबरी वाचकाच्या मनात सातत्याने निर्माण करत राहते.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: हे पुस्तक का वाचावे?

> **"आपल्या ताटातील अन्नाचा प्रत्येक कण हा कोणाच्या तरी रक्ताच्या घामाचा थेंब आहे, याची जाणीव 'पोटमारा' आपल्याला करून देते."**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने अंतर्मुख तर केलेच, पण त्याच सोबत माझ्या मनात कष्टकऱ्यांबद्दलची सहानुभूती आणि आदर अधिक दृढ केला. रवींद्र पांढरे यांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून मराठी साहित्याला एक अत्यंत प्रामाणिक आणि वास्तववादी नजराणा दिला आहे.

या पुस्तकात केवळ नैराश्य नाही, तर एवढ्या प्रतिकूल परिस्थितीतही एकमेकांना साथ देत जगण्याची, लढण्याची एक सुप्त जिद्दही पात्रांच्या माध्यमातून अधोरेखित झाली आहे.

---

### रसिकहो, तुमचे काय मत आहे?

तुम्ही रवींद्र पांढरे यांचे साहित्य यापूर्वी वाचले आहे का? आपल्या अवतीभोवती घडणाऱ्या या स्थलांतराच्या आणि गरिबीच्या समस्येकडे आपण संवेदनशीलतेने पाहतो का? या पुस्तकाबद्दलच्या तुमच्या भावना मला खाली कमेंट करून नक्की कळवा.

चला तर मग, पुन्हा भेटूया अशाच एका काळजाला भिडणाऱ्या पुस्तकाचे विश्लेषण घेऊन. 

तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घेत राहा आणि संवेदनशील राहा!

संदीप प्रकाश जाधव 

"शिकस्त"

 

लेखक : ना. सं. इनामदार

प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल पब्लिकेशन

पृष्ठे- ७०७, मूूल्य- ५०० रुपये  

## रणांगणातील धूळ, रक्ताचा सडा आणि एका महानायकाची शोकांतिका: ना. सं. इनामदार यांच्या 'शिकस्त' कादंबरीचा महाप्रवास

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

इतिहास म्हटला की आपल्या डोळ्यांसमोर येतात ते युद्धांचे सनई-चौघडे, फडकते भगवे ध्वज, विजयाच्या घोषणा आणि सिंहासनावर आरूढ झालेले राजे-महाराजे. पण या झगमगत्या इतिहासाच्या मागे, पराभवाच्या छायेत धुमसत राहिलेली काही अशी पानं असतात, ज्यांच्यावर विजयाचा गुलाल नसतो, तर रक्ताचा आणि अश्रूंचा सडा असतो. असाच एक दुर्लक्षित, वादळी आणि काळजाचा थरकाप उडवणारा इतिहास अत्यंत ताकदीने आणि ओघवत्या शैलीत मांडणारी कादंबरी म्हणजे ऐतिहासिक कादंबरीचे अनभिषिक्त सम्राट **ना. सं. इनामदार** यांची **'शिकस्त'**!

नुकतीच ही अजरामर कादंबरी मी पूर्ण वाचली. खरं सांगू तर, शेवटचं पान मिटताना माझे हात थरथरत होते आणि डोळे ओलावलेले होते. आपण अनेकदा शिवाजी महाराज, बाजीराव पेशवे किंवा संभाजी महाराजांच्या शौर्याचा इतिहास वाचतो. पण पानीपतच्या रणसंग्रामानंतर मरणासन्न झालेल्या मराठा साम्राज्याला पुन्हा एकदा आपल्या खांद्यावर पेलून धरणाऱ्या आणि शेवटी नियतीच्या क्रूर डावापुढे 'शिकस्त' (पराभव) पत्करावा लागणाऱ्या एका वादळी महानायकाची ही शोकांतिका आहे. आज एका मनस्वी ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, या पुस्तकाचा आणि त्यातील पात्रांचा हा अंगावर काटा आणणारा प्रवास मी तुमच्यासमोर उलगडणार आहे.

---

### कथेचा नायक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: महादजी शिंदे नावाचा धगधगता निखारा

कादंबरीचा केंद्रबिंदू आहे—**जंगबहादूर जलोद्गार श्रीमंत महाराज महादजी शिंदे** (पाटीलबाबा).

१७६१ च्या पानिपतच्या महाभयंकर युद्धात मराठ्यांची संपूर्ण एक पिढी कापली गेली. सदाशिवराव भाऊ, विश्वासराव, जनकोजी शिंदे यांच्यासारखे दिग्गज धारातीर्थी पडले. अब्दालीच्या हल्ल्याने पुण्याचे सिंहासन डळमळीत झाले होते. अशा वेळी, पानिपतच्या रणांगणातून पाय जायबंदी झालेल्या अवस्थेत कसाबसा वाचलेला एक तरुण मराठा सरदार उत्तर भारताची सूत्रे हातात घेतो. तो तरुण म्हणजेच महादजी शिंदे.

'शिकस्त' ही कादंबरी महादजींच्या आयुष्यातील उत्तरार्धावर, विशेषतः त्यांनी दिल्लीच्या बादशाहीवर मिळवलेले नियंत्रण, फ्रेंच सैनिकांच्या मदतीने उभी केलेली आधुनिक फौज, आणि त्यानंतर त्यांच्याच स्वराज्यात (पुण्यात) त्यांच्याविरुद्ध शिजलेले कुभांड यावर प्रकाश टाकते.

इनामदार यांनी कादंबरीची सुरुवातच इतकी नाट्यमय केली आहे की, वाचक थेट अठराव्या शतकातील सैनिकी छावण्यांमध्ये पोहोचतो. तंबूंवर पडणारा पावसाचा टपटप आवाज, घोड्यांचे खिंकाळणे, मशालींचा अंधुक प्रकाश आणि अशा वातावरणात नकाशावर बोट ठेवून दिल्ली जिंकण्याची व्यूहरचना आखणारे चाणाक्ष पाटीलबाबा आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होतात.

---

### राजकारणाची धूळ आणि नात्यांमधील विष: पुण्याचे कारस्थान

कादंबरी केवळ युद्धांचे वर्णन करत नाही, तर ती राजकारणाच्या बंद खोलीत चालणाऱ्या गुप्त खलबतांचे विदारक रूप दाखवते. महादजी शिंदे यांनी उत्तरेत स्वतःच्या हिंमतीवर आणि रक्ताचे पाणी करून मराठ्यांचे वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित केले होते. खुद्द दिल्लीचा बादशाह शहाआलम त्यांच्या मुठीत होता. पण, हीच गोष्ट पुण्याच्या शनिवारवाड्यात बसलेल्या काही कारभाऱ्यांना सहन होत नव्हती.

इथे प्रवेश होतो मराठी साम्राज्याचे चाणक्य मानल्या गेलेल्या **नाना फडणवीसांचा**.

कादंबरीमध्ये महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्यातील छुपा संघर्ष, एकमेकांबद्दलचा आदर आणि त्याच वेळी असणारी राजकीय असूया लेखकाने अत्यंत सूक्ष्मपणे रेखाटली आहे. नानांना वाटत होते की महादजी हे पुण्याच्या दरबाराचे केवळ एक नोकर आहेत, तर महादजींना पुण्याच्या या 'लेखणीबहाद्दर' कारभाऱ्यांचे प्रत्यक्ष रणांगणावरील शून्य कर्तृत्व ठाऊक होते.

जेव्हा महादजी उत्तरेत मोहिमा काढत होते, तेव्हा त्यांना पुण्यातून रसद (पैसा आणि सैन्य) पाठवण्याऐवजी नानांनी त्यांची कशी कोंडी केली, याचे चित्रण वाचताना वाचकाचे रक्त उसळल्याशिवाय राहत नाही. ज्या इंग्रजांशी आणि रोहिल्यांशी पाटीलबाबा एकटे लढत होते, त्यांच्यापेक्षाही स्वतःचेच पेशवाई दरबारचे लोक त्यांच्या पाठीत खंजीर खुपसत होते. हीच या कादंबरीची खरी 'शिकस्त' आहे.

---

### भाषेचे ऐश्वर्य आणि कादंबरीमय शैली

ना. सं. इनामदार यांच्या लेखणीत एक जादू आहे. त्यांची भाषा पाल्हाळिक नाही, तर ती अत्यंत धारदार आणि नादमयी आहे. ऐतिहासिक कागदपत्रांचा अचूक अभ्यास करून त्यांनी त्या काळातील मराठी आणि फार्सी शब्दांचा जो मिलाफ साधला आहे, तो थक्क करणारा आहे. 'जंगबहाद्दर', 'दगदगा', 'कारभारी', 'छावणी', 'खलिते' या शब्दांच्या वापराने कादंबरीला एक वेगळाच दरबारी खानदानीपणा येतो.

त्यांची वर्णनशैली इतकी प्रभावी आहे की, जेव्हा महादजी शिंदेंच्या फौजा आणि इस्माईल बेग किंवा गुलाम कादर यांच्यात युद्ध जुंपते, तेव्हा तो तोफांचा गडगडाट, तलवारींचा खणखणाट आणि घोड्यांच्या टापांचा आवाज वाचकाच्या कानात घुमू लागतो. प्रत्येक प्रकरणाचा शेवट अशा काही उत्कंठावर्धक वळणावर होतो की, "पुढे काय होणार?" या भीतीने आणि उत्सुकतेने वाचक पुढचे पान उलटत सुटतो.

---

### लालसा आणि सूड: गुलाम कादरचे क्रूर पर्व

कादंबरीतील एक अत्यंत अंगावर येणारं प्रकरण म्हणजे रोहिल्यांचा सरदार **गुलाम कादर** याने दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात माजवलेला हाहाकार. दिल्लीच्या बादशहाचे डोळे काढणारा आणि बेगमांवर अनन्वित अत्याचार करणारा गुलाम कादर जेव्हा महादजींच्या सैन्याला तोंड देतो, तो प्रसंग श्वास रोखून धरण्याजोगा आहे.

इनामदारांनी या प्रसंगात महादजींच्या मनातील संताप आणि त्यांची न्यायप्रियता दोन्ही गोष्टी समोरासमोर आणल्या आहेत. गुलाम कादरला पकडून त्याचे हात-पाय कापून, त्याचे डोळे काढून बादशहा समोर ठेवण्याची महादजींची शिक्षा म्हणजे इतिहासातील एका क्रूर कर्माला मिळालेले त्याचेच फळ होते. हे वाचताना महादजींच्या पराक्रमाचा अभिमान वाटतो, पण हा अभिमान फार काळ टिकत नाही, कारण पुण्याचे राजकारण पुन्हा एकदा या वीराचे पाय ओढायला सज्ज झालेले असते.

---

### एका महानायकाचा दुःखद अंत आणि ब्लॉगर्सचे आत्मपरीक्षण

कादंबरीच्या उत्तरार्धात महादजी जेव्हा पुण्यात येतात, तेव्हा शनिवारवाड्याचे वातावरण त्यांच्या स्वागतासाठी नाही, तर त्यांच्या नाशासाठी सज्ज झालेले दिसते. पेशवे सवाई माधवराव यांच्यावर असलेले नानांचे नियंत्रण आणि महादजींची पेशव्यांशी वाढणारी जवळीक नानांना खटकत राहते.

शेवटी, पुण्याजवळ वानवडी येथे महादजींचे झालेले आकस्मिक निधन (जे आजही एका गूढ मृत्यूचे रहस्य बनून राहिले आहे) आणि त्यानंतर त्यांच्याच सैन्याची झालेली वाताहत पाहून मन विदीर्ण होते. ज्या माणसाने संपूर्ण उत्तर भारत नमवला, ज्याच्या नावाने दिल्ली थरथरत होती, तो महानायक पुण्याच्या घाणेरड्या राजकारणाचा बळी ठरतो.

> **"परक्यांनी दिलेल्या जखमांपेक्षा, आपल्याच लोकांनी पाठीत खुपसलेले खंजीर जास्त खोलवर जातात. महादजींचा पराभव रणांगणावर कधीच झाला नाही, तो शनिवारवाड्याच्या बंद खोल्यांमध्ये झाला."**

हे पुस्तक वाचताना मला प्रकर्षाने जाणवले की, आपण नेहमी आपल्या विजयाचा उदोउदो करतो, पण पराभवाच्या कारणांचा अभ्यास कधीच करत नाही. 'शिकस्त' आपल्याला हाच धडा शिकवते. जर आपण आपल्याच कर्तबगार माणसांचे पाय ओढत राहिलो, तर परकीय सत्तेला देशात यायला वेळ लागत नाही—आणि नेमकं हेच महादजींच्या मृत्यूनंतर घडलं; अवघ्या काही वर्षांतच शनिवारवाड्यावरचा भगवा उतरून तिथे युनियन जॅक फडकला.

---

### ही कादंबरी का वाचायलाच हवी?

१. **इतिहासाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास:** ही कादंबरी केवळ रंजन करत नाही, तर इतिहास किती क्रूर आणि वास्तववादी असतो, याचे भान आणून देते.

२. **पात्रांचे मानसशास्त्र:** महादजी, नाना फडणवीस, हरिपंत फडके, महादजींची पत्नी कुंसाबाई या सर्वांच्या मनातील द्वंद्व लेखकाने अप्रतिमपणे चितारले आहे.

3. **नेमकी शब्दकळा:** मराठी भाषेची ताकद आणि ऐतिहासिक कादंबरी कशी असावी, याचा हा एक वस्तुपाठ आहे.

जर तुम्हाला अस्सल ऐतिहासिक थ्रिलर, डोळ्यात पाणी आणणारी शोकांतिका आणि एका पराक्रमी योद्ध्याची खरी कहाणी अनुभवायची असेल, तर ना. सं. इनामदार यांची 'शिकस्त' आजच विकत घ्या आणि शांतपणे वाचा. ही कादंबरी तुमच्या विचार करण्याच्या पद्धतीला नक्कीच एक नवी दिशा देईल.

---

### रसिकहो, तुमचे काय मत आहे?

तुम्ही ना. सं. इनामदार यांची इतर कोणती पुस्तके वाचली आहेत का? महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्यातील संघर्षाबद्दल तुमचे वैयक्तिक मत काय आहे? मला खाली कमेंट करून नक्की सांगा. चला, पुन्हा भेटूया अशाच एका ऐतिहासिक आणि रोमहर्षक पुस्तकाचा प्रवास घेऊन. 

तोपर्यंत, इतिहास वाचत राहा आणि समृद्ध होत राहा!

संदीप प्रकाश जाधव

"झेंडूची फुलें"

 

लेखक : प्रल्हाद केशव अत्रे

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन

पृष्ठे- २५७, मूूल्य- २५० रुपये 

## साहित्यातील बंडखोरी आणि उपरोधाचा सुगंधी स्फोट: आचार्य अत्र्यांच्या 'झेंडूची फुलें'चा रंजक प्रवास

नमस्कार रसिक वाचक मित्रांनो,

मराठी साहित्याच्या अथांग विश्वात अशी काही पुस्तके असतात, जी केवळ वाचली जात नाहीत, तर ती एका संपूर्ण कालखंडाला बदलून टाकतात. साहित्याचे जुने, साचेबद्ध गड उद्ध्वस्त करून तिथे एक नवा मुक्त प्रवाह सुरू करण्याची ताकद अशा पुस्तकांमध्ये असते. असंच एक क्रांती घडवणारं, मराठी मनाला खळखळवून हसवणारं आणि त्याच वेळी अंतर्मुख करायला लावणारं अजरामर पुस्तक नुकतंच मी पुन्हा एकदा एका बैठकीत पूर्ण वाचलं—ते म्हणजे **प्रल्हाद केशव अत्रे** म्हणजेच आपले लाडके **'आचार्य अत्रे'** यांचं **'झेंडूची फुलें'**!

होय, हे नाव ऐकलं तरी चेहऱ्यावर एक मिश्किल हसू उमटल्याशिवाय राहत नाही. कल्पकतेचा विलास, भाषेचा अचूक वापर आणि दांभिकतेवर ओढलेले आसूड यांचं हे एक अजोड रसायन आहे. एखाद्या सुंदर, प्रवाही कादंबरीसारखा या पुस्तकाचा आणि अत्र्यांच्या त्या बंडखोर काळाचा वेध घेणारा हा माझा वैयक्तिक विश्लेषण प्रवास आज मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### पार्श्वभूमी: जेव्हा साहित्यात 'गुलाब' आणि 'कमळांचा' सुळसुळाट होता!

हे पुस्तक समजून घेण्यासाठी आपल्याला साधारणपणे १९२०-१९३० च्या दशकात मागे जावं लागेल. त्या काळात मराठी कवितेच्या विश्वावर 'रविकिरण मंडळा'चा आणि काही ठराविक रोमँटिक कवींचा प्रचंड पगडा होता. कविता म्हणजे केवळ नाजूक, कोमल, प्रियकर-प्रेयसीचे विरहवेडे संवाद, गुलाबाच्या पाकळ्या, कमळाचे परागकण, चांदणं आणि रडके सुस्कारे... याच चौकटीत कविता फिरत होती. सामान्यांच्या जगण्याशी, समाजातल्या विसंगतीशी या कवितेचा संबंध तुटत चालला होता. कवी लोक अत्यंत कृत्रिम आणि भाबड्या भावनांचा अतिरेक करत होते.

अशा या अति-ळचळच करणाऱ्या, रडक्या आणि कृत्रिम साहित्याच्या बागेत, धोतर नेसलेला, अंगापिंडाने धिप्पाड असलेला एक तरुण लेखक हातात 'झेंडूची फुलें' घेऊन ताडकन घुसला! आचार्य अत्र्यांनी पाहिलं की, या बागेत गुलाबाचा सुवास घेण्यासाठी सामान्यांना जागाच उरलेली नाही. मग त्यांनी साहित्याच्या देवावर वाहण्यासाठी गुलाबाची नाजूक फुलं नाही, तर दसऱ्याला देव्हाऱ्यावर चढवली जाणारी, सर्वसामान्यांच्या दारात सहज उगवणारी, उग्र वासाची पण टवटवीत 'झेंडूची फुलें' निवडली. हा केवळ कवितांचा संग्रह नव्हता, तर तो त्या काळातील साचेबद्ध पांढरपेशा मानसिकतेवर केलेला थेट हल्ला होता.

---

### विडंबन काव्य: मराठी साहित्याला मिळालेली नवसंजीवनी

'झेंडूची फुलें' हे मराठी साहित्यातील **पहिले खऱ्या अर्थाने यशस्वी विडंबन काव्य** मानले जाते. विडंबन म्हणजे केवळ कोणाची तरी नक्कल करून उथळ हसवणे नव्हे. विडंबन ही एक अत्यंत अवघड कला आहे, ज्यामध्ये मूळ रचनेचा बाज तोच ठेवून, त्यातील फोलपणा आणि अतिरेक लोकांसमोर उघडा पाडायचा असतो. अत्र्यांकडे ती विलक्षण दृष्टी होती.

त्या काळातील मोठ्या कवींच्या गाजलेल्या कविता अत्र्यांनी घेतल्या, त्यांच्या चाली त्याच ठेवल्या, पण त्यांमधील शब्द आणि आशय बदलून असा काही विनोद निर्माण केला की, मूळ कविता लिहिणारे कवीही स्वतःचे हसू रोखू शकले नाहीत.

* **'आता येतील ते' विरुद्ध 'आता येतील की':** प्रियकराची वाट पाहणाऱ्या प्रेयसीच्या भावुक कवितेचे विडंबन करताना अत्र्यांनी घरात येणाऱ्या प्लेगच्या उंदरांचे आणि म्युनिसिपालटीच्या इन्स्पेक्टरचे जे वर्णन केले आहे, ते वाचताना हसून हसून पोटात पीळ पडतो.

* **बालकवींच्या 'आनंदी आनंद गडे' चे विडंबन:** निसर्गाचे अलौकिक वर्णन करणाऱ्या बालकवींच्या कवितेचा आधार घेऊन अत्र्यांनी त्या काळातील दारूबाजांचे, कोर्ट कचेऱ्यांचे आणि गरिबीचे जे विडंबन केले, ते उथळ नव्हते. त्या हसण्यामागे एक सुप्त रडू आणि सामाजिक वास्तव दडलेले होते.

लेखकाची भाषाशैली इतकी प्रवाही आहे की, तुम्ही कविता वाचत नसून एखाद्या जिवंत नाटकाचे अंक पाहत आहात असा भास होतो. अत्र्यांचे शब्द धारदार शस्त्रासारखे येतात, पण ते जखम करत नाहीत, तर दांभिकतेची सूज उतरवतात.

---

### भाषेची ओघवतं आणि अतरंगी रूप

आचार्य अत्र्यांची भाषा ही मराठी मातीशी जोडलेली भाषा आहे. त्यात संस्कृतप्रचुर शब्दांचा आव नाही की पाश्चात्त्य भाषेचा उथळ अट्टाहास नाही. पुण्याच्या पेठेतल्या संवादांपासून ते ग्रामीण भागातील तडक्यापर्यंत सर्व रंग या पुस्तकात पाहायला मिळतात.

पुस्तकाचे विश्लेषण करताना मला प्रकर्षाने जाणवलेली गोष्ट म्हणजे, अत्र्यांनी केवळ कवींची थट्टा केली नाही, तर तत्कालीन समाजातील बालविवाह, वृद्धविवाह, अंधश्रद्धा, आणि राजकीय नेत्यांची पोकळ भाषणबाजी यांवरही सडकून टीका केली. 'गीत गोमटे' किंवा 'दशपुत्रे' यांसारख्या कवितांमधून त्यांनी समाजातल्या वेगवेगळ्या नमुन्यांचे जे शब्दचित्र उभे केले आहे, ते आजही तितकेच लागू पडते. म्हणूनच, हे पुस्तक शंभर वर्षांनंतरही वाचताना कुठेही जुने किंवा कालबाह्य वाटत नाही.

---

### एका ब्लॉगर्सच्या नजरेतून: या पुस्तकाचे आजचे महत्त्व

> **"विनोद हा माणसाला केवळ हसवत नाही, तर तो माणसाला स्वतःच्याच चुकांवर हसण्याचे आणि सुधारण्याचे धाडस देतो. 'झेंडूची फुलें' हे याच धाडसाचे दुसरे नाव आहे."**

आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात, जिथे आपण रोज 'मीम्स' पाहतो, कोणाची तरी फिरकी घेणारे व्हिडिओ पाहतो—त्या सगळ्याचा उगम, त्या विडंबनाचा पाया अत्र्यांनी शतकापूर्वीच रचून ठेवला होता, हे आपल्याला हे पुस्तक वाचताना समजते. आजच्या तरुणांनी हे पुस्तक आवर्जून वाचायला हवे, जेणेकरून त्यांना समजेल की कोणत्याही अश्लीलतेशिवाय, कोणाचाही विनाकारण अपमान न करता केवळ बौद्धिक पातळीवर कसला दर्जेदार विनोद निर्माण केला जाऊ शकतो.

हे पुस्तक संपवताना आपल्या मनात अत्र्यांबद्दलचा आदर कैक पटीने वाढतो. ज्या काळात सनातनी विचारसरणीचा पगडा मोठा होता, त्या काळात एवढं उघड बंड पुकारणं आणि तेही साहित्याच्या माध्यमातून, हे केवळ आचार्य अत्रेच करू जाणे!

---

### शेवटी एवढेच सांगेन...

रसिकहो, जर तुमच्या आयुष्यात रोजच्या धावपळीमुळे थोडा थकवा आला असेल, जर तुम्हाला मराठी भाषेचा खरा खुरा तडका अनुभवायचा असेल, आणि जर तुम्हाला साहित्यातील एका क्रांतीचा साक्षीदार व्हायचे असेल, तर 'झेंडूची फुलें' हे पुस्तक आजच हातात घ्या. हे पुस्तक तुम्हाला हसवेल, डोलवेल आणि जाता जाता साहित्याकडे पाहण्याचा एक नवा, निकोप दृष्टिकोन देऊन जाईल.

तुम्हाला आचार्य अत्र्यांचे विचार आणि त्यांचे साहित्य कसे वाटते? 'झेंडूची फुलें'मधील तुमची आवडती कविता कोणती? मला खाली कमेंट करून नक्की कळवा. पुन्हा भेटूया अशाच एका अभिजात पुस्तकाचा सुगंधी प्रवास घेऊन. तोपर्यंत, वाचत राहा, हसत राहा!

संदीप प्रकाश जाधव

"अ‍ॅट एनी कॉस्ट"

 

लेखक : अभिराम भडकमकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन

पृष्ठे- ३७३, मूूल्य- ३२५ रुपये 

## मुखवट्यांमागचं जीवघेणं सत्य: अभिराम भडकमकर यांच्या 'अ‍ॅट एनी कॉस्ट' कादंबरीचा अंतरंग प्रवास

नमस्कार वाचक मित्रांनो,

कधीकधी एखादं पुस्तक आपल्या हातात येतं आणि ते केवळ आपल्याला खिळवून ठेवत नाही, तर आतून पूर्णपणे हलवून सोडतं. प्रसिद्ध लेखक, दिग्दर्शक आणि अभिनेते **अभिराम भडकमकर** यांची **'अ‍ॅट एनी कॉस्ट'** ही कादंबरी माझ्या वाचनात आली आणि ती संपवून बाजूला ठेवल्यानंतरही कित्येक तास मी स्तब्ध होतो. आजच्या कॉर्पोरेट जगात, ग्लॅमरच्या मागे धावणाऱ्या महानगरांमध्ये माणूस स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आणि यशाच्या शिखरावर पोहोचण्यासाठी कोणत्या थराला जाऊ शकतो, याचं एक अंगावर काटा आणणारं, तितकंच वास्तववादी चित्रण या कादंबरीत पाहायला मिळतं. आज एका ब्लॉगर्सच्या नात्याने, हे पुस्तक पूर्ण वाचल्यानंतर मला आलेला अनुभव आणि या कादंबरीचं सखोल विश्लेषण मी तुमच्यासमोर मांडत आहे.

---

### कथानकाची पार्श्वभूमी: यशाची जीवघेणी स्पर्धा

कादंबरीचे शीर्षकच सुचवते—'काहीही किंमत मोजावी लागली तरी चालेल, पण यश हवंच!' आजच्या आधुनिक, वेगवान आणि अत्यंत महत्त्वाकांक्षी जगाचा हा जणू मूलमंत्र बनला आहे. कथानक फिरतं ते आजच्या कॉर्पोरेट संस्कृती, माध्यमं, आणि ग्लॅमरच्या जगाभोवती. या जगात वरून जे जितकं लखलखीत, चकचकीत आणि देखणं दिसतं, आतून ते तितकंच अंधारे, क्रूर आणि पोकळ आहे, हे लेखक अत्यंत कौशल्याने उघड करत जातो.

कथेतील पात्रे ही आपल्याच अवतीभोवती वावरणारी, मध्यमवर्गातून वर आलेली पण आता लक्षावधी रुपयांच्या पॅकेजेसच्या आणि अधिकाराच्या नशेत बुडालेली माणसं आहेत. या सर्वांना आयुष्यात फक्त एकच गोष्ट हवी आहे—'सक्सेस'. आणि हा सक्सेस मिळवण्यासाठी ते नात्यांचा बळी द्यायला तयार आहेत, स्वतःच्या तत्त्वांना तिलांजली द्यायला तयार आहेत आणि प्रसंगी गुन्हेगारीच्या उंबरठ्यावर उभे राहायलाही त्यांना संकोच वाटत नाही.

---

### पात्रांची गुंफण आणि मानसशास्त्रीय खेळ

अभिराम भडकमकर यांच्या लेखनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची पात्रनिर्मिती. कादंबरीतील कोणतीही व्यक्ती पूर्णपणे काळी किंवा पांढरी नाही; ती आपल्यासारखीच 'ग्रे शेड' असणारी आहे. प्रत्येक पात्राच्या मनात चाललेलं द्वंद्व, त्यांची असुरक्षितता आणि ती असुरक्षितता लपवण्यासाठी त्यांनी चेहऱ्यावर चढवलेले कॉर्पोरेट मुखवटे लेखकाने एखाद्या कसलेल्या शल्यचिकित्सकासारखे सोलून दाखवले आहेत.

* **महत्त्वाकांक्षेचा अंधकार:** कादंबरीतील मुख्य पात्रे जेव्हा यशाच्या शिखराकडे झेप घेतात, तेव्हा त्यांच्या पावलांखाली येणाऱ्या लहान-सहान माणसांना ते कसं चिरडत जातात, हे पाहताना अस्वस्थ व्हायला होतं.

* **नात्यांची वीण:** पती-पत्नीमधील संवाद, सहकाऱ्यांमधील स्पर्धा आणि प्रेमाच्या नावाखाली होणारा एकमेकांचा वापर, या सर्व गोष्टींवर लेखकाने अचूक बोट ठेवले आहे. इथे कोणी कोणाचा मित्र नाही आणि कोणी कोणाचा शत्रू नाही; इथे प्रत्येक जण एकमेकांचा वापर करून वर चढू पाहणारा एक सोंगटी आहे.

लेखकाची भाषाशैली इतकी प्रवाही आणि ओघवती आहे की, वाचताना आपण केवळ शब्द वाचत नाही, तर त्या कॉर्पोरेट ऑफिसमधील अलिशान केबिन्स, तिथला तणाव, रात्रीच्या पार्ट्यांमधील कृत्रिम हसू आणि बंद दरवाजाआड चाललेले षड्यंत्र आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत होताना पाहतो. एखाद्या उत्कृष्ट थ्रिलर कादंबरीसारखी ही कथा पुढे सरकते.

---

### कॉर्पोरेट जगताचे विदारक वास्तव

'अ‍ॅट एनी कॉस्ट' ही केवळ एक मनोरंजक कथा नाही, तर ती आजच्या 'इन्स्टंट' युगावर केलेले एक कडूभाष्य आहे. आजच्या तरुणाईला प्रत्येक गोष्ट झटपट हवी आहे—पैसा, प्रतिष्ठा, पद आणि सत्ता. पण या 'झटपट' मिळवण्याच्या नादात आपण काय गमावतोय?

1. **मानसिक शांततेचा बळी:** २४ तास चालणारी ई-मेल्सची मालिका, टार्गेट्स पूर्ण करण्याचा दबाव आणि नोकरी जाण्याची सततची भीती यांमुळे माणसाचे यंत्रात कसे रूपांतर झाले आहे, हे लेखकाने प्रकर्षाने मांडले आहे.

2. **मूल्यांची घसरण:** जिथे 'प्रॉडक्टिव्हिटी' आणि 'प्रॉफिट' हेच देवाचे स्थान घेतात, तिथे प्रामाणिकपणा, सहानुभूती आणि कृतज्ञता या मूल्यांना कचऱ्याची टोपली दाखवली जाते. 'अ‍ॅट एनी कॉस्ट' या वाक्यातच एक प्रकारची हिंस्रता आहे, जी हिंस्रता आजच्या सुशिक्षित समाजात कशी भिनत चालली आहे, याचे भान ही कादंबरी आणून देते.

---

### ब्लॉगर्सचा दृष्टिकोन: ही कादंबरी का वाचावी?

> **"यशाच्या शिखरावर पोहोचताना पायथ्याशी सुटलेल्या आपल्या माणसांची आणि मूल्यांची किंमत जर मोजता आली नाही, तर त्या शिखरावरील एकाकीपण असह्य होतं."**

एक वाचक म्हणून मला या पुस्तकाने अंतर्मुख केले. अभिराम भडकमकर यांनी कुठेही उपदेशाचे डोस दिलेले नाहीत. त्यांनी फक्त एक आरसा आपल्या समाजासमोर, आपल्या जीवनशैलीसमोर धरला आहे. कादंबरीचा शेवट हा धक्कादायक तर आहेच, पण तो आपल्याला विचार करायला भाग पाडणारा आहे की—"मी ज्या शर्यतीत धावतोय, त्या शर्यतीचे अंतिम टोक नक्की कुठे आहे?"

जर तुम्हाला मानवी मनाचे खेळ, कॉर्पोरेट विश्वातील गूढ राजकारण आणि खिळवून ठेवणारी नाट्यमय कादंबरी वाचायला आवडत असेल, तर 'अ‍ॅट एनी कॉस्ट' तुमच्यासाठी एक Must-Read पुस्तक आहे.

---

### तुमच्या प्रतिक्रिया नक्की कळवा!

वाचक मित्रांनो, तुम्ही हे पुस्तक वाचले आहे का? किंवा आजच्या या धावपळीच्या युगात 'यशस्वी' होण्यासाठी माणसाने कोणत्या मर्यादेपर्यंत जावे, याबद्दल तुमचे काय मत आहे? कमेंट करून नक्की सांगा. चला तर मग, लवकरच भेटूयात अशाच एका नवीन पुस्तकाच्या विश्लेषणासह. तोपर्यंत, वाचनाचा आनंद घेत राहा!