"युगंधर"

 

लेखक : शिवजी सावंत

प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन 

पृष्ठे- १०५०, मूूल्य- ७५० रुपये

मोरपिसाच्या सावलीत लपलेला सुदर्शन चक्राचा थरार: शिवाजी सावंत यांच्या 'युगंधर' कादंबरीचा विस्मयकारक प्रवास

कालिंदीच्या संथ वाहणाऱ्या काळ्याशार पाण्याचा प्रवाह... त्यावर उमटलेले चांदण्याचे प्रतिबिंब आणि त्या शांततेचा वेध घेणारा एका बासरीचा मधुर, कातर सूर! त्या सुरांमध्ये संपूर्ण ब्रह्मांड सामावले आहे, असे वाटत असतानाच अचानक कंसमामाच्या क्रूर अट्टहासाची विजा कडाडते. मथुरेच्या बंदिशाळेत साखळदंडांचा कडकडाट होतो आणि एका युगपुरुषाचा जन्म होतो. होय, मी बोलतोय 'युगंधर' बद्दल!

'मृत्युंजय'कार शिवाजी सावंत यांच्या सिद्धहस्त लेखणीतून उतरलेली आणि मराठी साहित्याचे सुवर्णपान ठरलेली 'युगंधर' ही अजरामर कादंबरी मी नुकतीच पूर्ण केली. तब्बल १००० हून अधिक पानांचे हे महाकाव्य वाचून संपवायला मला काही रात्री जागवाव्या लागल्या. पण जेव्हा शेवटचे पान उलटले, तेव्हा डोळे अश्रूंनी डबडबलेले होते आणि मनात गोकुळातील धुळीपासून ते कुरुक्षेत्राच्या रक्ताळलेल्या मातीपर्यंतचा प्रवास चक्रवातासारखा फिरत होता. आज एका ब्लॉगर्सच्या भूमिकेतून, पण थेट कादंबरीच्याच प्रवाही, अलवार आणि नादमय शैलीत मी तुम्हाला या महाग्रंथाच्या सफरीवर घेऊन जात आहे. मोरपिसाचा सुगंधी स्पर्श अनुभवण्यासाठी तयार व्हा...

तर, 'युगंधर' म्हणजे नेमके काय? आपण आजवर कृष्ण पाहिला तो पुराणांमधून, चमत्कारांमधून किंवा आरत्यांमधून. पण शिवाजी सावंतांचा कृष्ण वेगळा आहे. तो देवाच्या सिंहासनावरून खाली उतरून रक्तामांसाचा 'माणूस' बनून आपल्यासमोर उभा राहतो. 'युग' बदलणारा आणि स्वतःचे 'युग' निर्माण करणारा तो 'युगंधर'!

या कादंबरीचे सर्वात मोठे वेगळेपण म्हणजे तिची कथनपद्धती. इथे कृष्ण स्वतःची गोष्ट सांगत नाही, तर त्याच्या आयुष्याशी जोडलेल्या अतिशय महत्त्वाच्या सात व्यक्ती आणि शेवटी स्वतः कृष्ण, अशा विविध पैलूंमधून हे महाभारत आपल्यासमोर उलगडत जाते. शिवाजी सावंतांनी या कादंबरीची विभागणी ज्या सात भागांत केली आहे, ती रचनाच मुळी मराठी साहित्यातील एक चमत्कार आहे. चला, या पात्रांच्या नजरेतून कृष्णाचा वेध घेऊया:

१. जनक: वासुदेव

कादंबरीची सुरुवात कृष्णाचे जन्मदाते पिता वासुदेव यांच्या निवेदनाने होते. मथुरेच्या त्या अंधाऱ्या, ओलसर काळकोठडीत देवकीच्या गर्भातून जन्माला आलेले ते आठवे अपत्य, तो कंसाचा काळ... वासुदेव जेव्हा त्या नवजात अर्भकाला टोपलीत ठेवून, दुथडी भरून वाहणाऱ्या यमुनेच्या पात्रातून गोकुळाकडे निघतात, तो प्रसंग वाचताना आपल्या अंगावर काटा येतो. एका बापाची अगतिकता आणि मुलाला वाचवण्याची धडपड लेखकाने अतिशय हळुवारपणे टिपली आहे.

२. जननी: देवकी

वर्षानुवर्षे पोटच्या पोरांना कंसाने डोळ्यांदेखत मारलेले पाहणारी ती दुर्दैवी आई. देवकीचे दुःख आणि कृष्णाला भेटण्याची तिची आस या भागात प्रकट होते. जेव्हा कृष्ण कंसाचा वध करून आईची मुक्तता करतो, तेव्हा त्या माउलीच्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू वाचकाला अंतर्मुख करतात.

३. गुरुमाउली: सांदिपनी

उज्जैनच्या आश्रमात जेव्हा कृष्ण आणि बलराम शिक्षणासाठी येतात, तेव्हा गुरु सांदिपनींना या शिष्यामध्ये काय जाणवते? कृष्ण हा केवळ उत्तम विद्यार्थी नव्हता, तर तो निसर्गाचा, मानवी मनाचा अभ्यासक होता. सांदिपनी ऋषींच्या नजरेतून दिसणारा कृष्ण हा अत्यंत विनयशील, कष्टाळू आणि ज्ञानी आहे.

४. सखा: अर्जुन

"सख्या हरी..." कृष्णाच्या आयुष्यातील सर्वात जवळचा मित्र म्हणजे अर्जुन. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुन गांडीव धनुष्य खाली ठेवून हताश होतो, तेव्हा त्याला 'भगवद्गीता' सांगणारा कृष्ण अर्जुनाने जवळून अनुभवला आहे. अर्जुन कृष्णाच्या त्या विराट रूपाचे आणि त्याच्यातील सख्याचे जे वर्णन करतो, ते वाचताना अंगावर रोमांच उभे राहतात.

५. स्वामिनी: रुक्मिणी

कृष्णाची पटराणी रुक्मिणी. जिने केवळ त्याच्या रूपावर नाही, तर त्याच्या गुणांवर आणि विचारांवर प्रेम केले. कृष्णाचे कौटुंबिक आयुष्य, त्याचा गृहस्थाश्रम आणि द्वारकेचा राजा म्हणून वावरताना त्याच्या मनातील घालमेल रुक्मिणीने अत्यंत सुंदर शब्दांत मांडली आहे.

६. साक्ष: सात्यकी

कृष्णाचा सावलीसारखा सोबत राहणारा सेनापती आणि रक्षक सात्यकी. यादव साम्राज्याचे राजकारण, कृष्णाने उभारलेली सोन्याची द्वारका आणि यादवांचे अंतर्गत हेवेदावे सात्यकीच्या नजरेतून समोर येतात.

७. युगंधर: स्वतः कृष्ण

कादंबरीचा शेवटचा आणि सर्वात प्रगल्भ भाग म्हणजे स्वतः श्रीकृष्ण जेव्हा आपल्या आयुष्याचा पट उलगडून दाखवतो. इथे तो चमत्कारी देव नाही. तो एक असा माणूस आहे ज्याने आयुष्यात फक्त आणि फक्त 'त्याग' केला आहे.

'युगंधर' वाचताना आपल्याला जाणवते की, कृष्णाचे संपूर्ण आयुष्य हे सोपे नव्हते. त्याच्या वाट्याला जितके वैभव आले, त्याहून हजार पटीने जास्त वियोग आला. ज्या गोकुळाने त्याला जीव लावला, त्या यशोदामाता, नंदबाबा, गोपाळ आणि मुख्य म्हणजे तिची 'राधा'... मथुरेला निघताना कृष्णाने जे गोकुळ सोडले, ते त्याने आयुष्यात पुन्हा कधीही पाहिले नाही. राधा आणि कृष्णाचा निरोप घेण्याचा तो प्रसंग... छे! डोळ्यांतील पाणी आवरत नाही. राधा कृष्णाला म्हणते, "तू चाललास कान्हा, पण माझे मन तुझ्यासोबतच चालले आहे." मथुरेवर वारंवार होणाऱ्या जरासंधाच्या आक्रमणांपासून आपल्या प्रजेला वाचवण्यासाठी कृष्ण थेट समुद्राच्या कुशीत 'द्वारका' नगरी वसवतो. एक कुशल वास्तुरचनाकार आणि प्रजाहितदक्ष राजा म्हणून त्याचे रूप इथे झळाळून उठते.

कादंबरीचा उत्तरार्ध हा महाभारताच्या युद्धाने व्यापलेला आहे. शिवाजी सावंतांची भाषा इथे रौद्र रूप धारण करते. कुरुक्षेत्रावरील रक्ताचे सडे, भीष्म पितामहांचे शरपंजरी पडणे, अभिमन्यूचा क्रूर वध आणि द्रौपदीची आर्त हाक... या सगळ्यामध्ये कृष्ण मध्यभागी उभा आहे. तो शस्त्र उचलत नाही, तो फक्त रथाचे चाक हाकतो. पण तो संपूर्ण युद्धाची दिशा ठरवतो. कुरुक्षेत्रावर त्याने अर्जुनाला दिलेला उपदेश म्हणजेच गीता, हा या कादंबरीचा तात्विक गाभा आहे. लेखक म्हणतात, कृष्ण हा युद्धाचा भुकेला नव्हता, तो शांततेचा दूत होता. त्याने विनाशातून नवनिर्मितीचा मार्ग दाखवला.

कादंबरीचा शेवट इतका अंगावर येणारा आहे की, पुस्तक संपल्यावरही माणूस स्तब्ध राहतो. स्वतःच्या डोळ्यांदेखत यादवी माजून संपूर्ण द्वारका नष्ट झालेली पाहणारा कृष्ण... प्रभासक्षेत्राच्या अरण्यात एका झाडाच्या फांदीवर पाय टाकून शांत बसला आहे. एका व्याधाचा बाण त्याच्या पायाला लागतो. ज्या सुदर्शन चक्राच्या भीतीने जग कापायचे, तो युगपुरुष एका साध्या बाणाने आपले नश्वर शरीर सोडतो. समुद्राच्या लाटा द्वारकेला गिळंकृत करत असतात आणि मागे उरतो फक्त एका बासरीचा हवेत विरून जाणारा सूर!

या कादंबरीची भाषा ही साधी मराठी नाही, ते एक 'गद्यकाव्य' आहे. प्रत्येक वाक्यात एक नाद आहे, एक लय आहे. निसर्गाचे वर्णन करताना सावंतांची लेखणी मोरासारखी थुईथुई नाचते, तर युद्धाचे वर्णन करताना ती तलवारीसारखी सपासप चालते. "लेखकाने वापरलेले उपमा-अलंकार, जसे की 'मनाचा गाभारा', 'काळजाचा कलश', 'विचारांचे वादळ' हे वाचकाला केवळ वाचायला लावत नाहीत, तर त्या भावना अनुभवायला लावतात."

'युगंधर' वाचून झाल्यावर मी जेव्हा विचार केला, तेव्हा मला समजले की हा कृष्ण आपल्या अत्यंत जवळचा का वाटतो?

१. सुख-दुःखाचा साक्षीदार: हा कृष्ण रडतो, हसतो, त्यालाही थकवा येतो, त्याचेही पाय रक्ताळतात. तो आपल्यासारखाच जगतो, पण तरीही तो प्रत्येक संकटावर हसतमुखाने मात करतो.

२. कर्तव्याची जाणीव: कृष्णाने आयुष्यात कधीही स्वतःच्या सुखाचा विचार केला नाही. समाजाचे, धर्माचे रक्षण करण्यासाठी त्याने आपल्या भावनांची आहुती दिली.

३. निष्काम कर्मयोग: "कर्म करत राहा, फळाची अपेक्षा करू नका" हा विचार त्याने केवळ सांगितला नाही, तर तो स्वतः जगला.

 'युगंधर' हे केवळ एक पुस्तक नाही, ती एक अनुभूती आहे. हे पुस्तक तुम्हाला जीवन जगण्याची कला शिकवते. संकटातही चेहऱ्यावरचे हास्य कसे टिकवून ठेवायचे, हे हा 'कान्हा' आपल्याला शिकवतो. मराठी साहित्यातील हे एक असे महाकाव्य आहे जे प्रत्येक वाचनानुरूप नवीन अर्थ प्रसवते. जर तुम्ही अजूनही हे पुस्तक वाचले नसेल, तर आजच ते आणून वाचा. तुमच्या जगण्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलल्याशिवाय राहणार नाही, ही माझी खात्री आहे!

संदीप प्रकाश जाधव

"नाझी" भस्मासुराचा उदयास्त

लेखक : वि. ग. कानिटकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन 

पृष्ठे- ५२८, मूूल्य- ५२५ रुपये

 स्वस्तिकाची सावली आणि रक्तरंजित हुकूमशाही: वि. ग. कानिटकर यांच्या 'नाझी' पुस्तकाचा अंगावर काटा आणणारा प्रवास!!!

जर्मनीचा एक नऊ फुटी बुरुज... त्यावर फडफडणारे लाल रंगाचे निशाण... आणि त्या निशाणाच्या मध्यभागी असलेले काळ्या रंगाचे, वक्र नखांसारखे भासणारे 'स्वस्तिक'! हे स्वस्तिक भारतीय संस्कृतीतील मांगल्याचे प्रतीक नव्हते, तर ते होते जगाच्या पाठीवरील सर्वात क्रूर, अमानुष आणि भयंकर अशा हुकूमशाहीचे प्रतीक—'नाझीवाद'.

मराठी साहित्य विश्वातील प्रख्यात लेखक आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे गाढे अभ्यासक वि. ग. कानिटकर** यांचे 'नाझी' हे पुस्तक नुकतेच मी पूर्ण केले. ६०० हून अधिक पानांचा हा ऐतिहासिक दस्तऐवज वाचून पूर्ण करताना अनेकदा माझ्या हातातील पुस्तक थरथरले, रात्रीची झोप उडाली आणि डोळ्यांसमोर एका उन्मत्त हुकूमशहाच्या क्रूरतेचा नंगा नाच उभा राहिला. एक ब्लॉगर म्हणून, पण थेट एखाद्या ऐतिहासिक कादंबरीच्या खिळवून ठेवणाऱ्या, नाट्यमय आणि प्रवाही शैलीत मी तुम्हाला या पुस्तकाची सफर घडवणार आहे. चला, विसाव्या शतकातील त्या गडद, काळवंडलेल्या आणि रक्ताळलेल्या जर्मनीच्या इतिहासात डोकावूया...

कादंबरीच्या प्रवाहासारखीच या पुस्तकाची सुरुवात एका पराभूत, खचलेल्या देशाच्या चित्रणाने होते. पहिल्या महायुद्धात जर्मनीचा दारुण पराभव झाला आहे. 'व्हर्सायच्या तहाने' जर्मनीचा स्वाभिमान, त्यांचा गर्व धुळीला मिळवला आहे. देशात गरिबी, बेरोजगारी आणि महागाईचा आगडोंब उसळला आहे. एका ब्रेडच्या तुकड्यासाठी लोकांना पैशांनी भरलेली पोती घेऊन जावे लागत आहे. अशा या नैराश्याच्या गर्तेत बुडलेल्या जर्मनीला एका 'तारणहाराची' गरज होती. आणि नेमका याच वेळी, म्युनिकच्या रस्त्यांवरून, एका लष्करातील सामान्य कॉर्पोरलचा आवाज घुमतो. तो आवाज इतका प्रभावी, इतका संथ आणि तरीही ज्वालामुखीय होता की, खचलेली जर्मन जनता त्या आवाजाकडे खेचली गेली. तो आवाज होता—अ‍ॅडॉल्फ हिटलरचा!

लेखक वि. ग. कानिटकर यांनी हिटलरचा हा उदय इतक्या नाट्यमय पद्धतीने मांडला आहे की, वाचताना आपल्याला एका अत्यंत चतुर आणि दुष्ट जादूगाराची कथा वाचत असल्याचा भास होतो.

पुस्तकाचा पूर्वार्ध हा नाझी पक्षाच्या (NSDAP) स्थापनेभोवती आणि त्यांच्या प्रचारयंत्रणेभोवती फिरतो. कानिटकर यांची लेखणी इथे एखाद्या कादंबरीकारासारखी पात्रांच्या मनाचा वेध घेते.

"एक खोटं शंभर वेळा सांगा, म्हणजे ते खरं वाटू लागतं," हा सिद्धांत मांडणारा गोबेल्स हा हिटलरचा उजवा हात होता. गोबेल्सने जर्मन जनतेच्या मनावर असे काही गारुड केले की, लोकांना हिटलर हा देवाचा अवतार वाटू लागला. हिटलरच्या वैयक्तिक सुरक्षेसाठी उभारलेली 'एसएस' (SS) ही संघटना आणि गुप्त पोलीस यंत्रणा 'गेस्टापो' (Gestapo) यांचा अमानुष चेहरा लेखकाने अत्यंत बारकाईने उभा केला आहे. रात्रीच्या अंधारात मशाली हातात घेऊन संचलन करणारे नाझी सैनिक, त्यांच्या बुटांचा तो तालावर पडणारा आवाज आणि "हाईल हिटलर!"च्या घोषणांनी थरथरणारे सभागृह... हे सगळं वाचताना वाचकाच्या मनात भीतीची एक लहर उमटून जाते.

कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत क्लेशदायक, क्रूर आणि अंगावर शहारे आणणारा आहे. हिटलरच्या मनात ज्यू (यहुदी) समाजाबद्दल असलेला आंधळा द्वेष हा या पुस्तकाचा सर्वात काळा कप्पा आहे. कानिटकर यांनी जेव्हा 'कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स'चे (छळछावण्या) वर्णन केले आहे, तेव्हा लेखकाचे शब्द जणू रक्ताने माखलेले वाटतात. ऑश्विट्झ (Auschwitz), ट्रेब्लिंका यांसारख्या छावण्यांमध्ये लाखो निष्पाप ज्यू स्त्री-पुरुष आणि लहान मुलांना केवळ ते ज्यू आहेत म्हणून गॅस चेंबरमध्ये कोंडून मारले गेले. "त्या गॅस चेंबरच्या भिंतींवर मरताना लहान मुलांच्या नखांचे उमटलेले ओरखडे... आणि तिथल्या चिमण्यांमधून २४ तास निघणारा मानवी मांसाचा जळणारा धूर... हा प्रसंग वाचताना माणसाचा मानवतेवरचा विश्वास उडून जातो."लेखकाने या क्रूरतेचे उदात्तीकरण न करता, अत्यंत तटस्थपणे पण तितक्याच प्रभावीपणे हे वास्तव मांडले आहे, ज्यामुळे हे पुस्तक एकाच वेळी थरारक आणि डोळ्यात अश्रू आणणारे बनते.

पुस्तकाचा उत्तरार्ध म्हणजे हिटलरच्या अमर्याद महत्त्वाकांक्षेपोटी पुकारले गेलेले दुसरे महायुद्ध! पोलंडवर झालेले आक्रमण, फ्रान्सचे काही दिवसांत झालेले पतन आणि रशियाच्या बर्फाळ मैदानात अडकलेली नाझी फौज... हा संपूर्ण इतिहास कानिटकर यांनी एखाद्या युद्धपट सारखा रंगवला आहे. इथे आपल्याला हिटलरची लष्करी रणनीती, त्याचे चुकलेले अंदाज आणि त्याच्या अहंकारामुळे स्वतःच्याच सैन्याला मृत्यूच्या खाईत लोटण्याची त्याची वृत्ती पाहायला मिळते. युद्धाच्या मैदानावरील तोफांचा गडगडाट, विमानांचा घोंघाव आणि पडत जाणारे बॉम्ब यांच्या वर्णनात लेखकाची भाषा अतिशय वेगवान आणि धारदार होते.

कादंबरीचा शेवटचा अंक येतो तो बर्लिनमधील एका जमिनीखालच्या अंधाऱ्या 'बंकर'मध्ये. शत्रूचे (रशियन) सैन्य बर्लिनच्या वेशीवर येऊन ठेपले आहे. एकेकाळी जगाला थरकाप उडवणारा हिटलर आता एका खचलेल्या, वेड्या म्हाताऱ्यासारखा त्या बंकरमध्ये वावरत आहे. त्याच्या हाताला कंप सुटला आहे. त्याचे सगळे विश्वासू साथीदार त्याला सोडून पळून चालले आहेत.

३० एप्रिल १९४५ चा तो दिवस. आपली नूतन पत्नी इव्हा ब्रॉन हिच्यासह हिटलर स्वतःवर गोळी झाडून घेतो आणि सायनाईड खाऊन आपले आयुष्य संपवतो. ज्या एका माणसाने जगाला रक्ताच्या समुद्रात बुडवले, त्याचा अंत त्या अंधाऱ्या बंकरमध्ये अत्यंत लाजीरवाण्या पद्धतीने होतो. नाझी साम्राज्याचा हा अस्ताचा प्रसंग वाचताना मनात एक खोल शांतता पसरते.

हे पुस्तक वाचताना कुठेही वाटत नाही की आपण इतिहासाचे गाईड वाचत आहोत. कानिटकर यांची भाषा अत्यंत नाट्यमय, प्रवाही, आणि प्रगल्भ आहे. ते पात्रांचे संवाद अशा पद्धतीने गुंफतात की, जणू काही त्या ऐतिहासिक व्यक्ती आपल्यासमोरच बोलत आहेत.

जर्मन शब्दांचा, लष्करी पदांचा आणि तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीचा त्यांनी केलेला वापर मराठी वाचकांसाठी अत्यंत सुलभ आणि समजायला सोपा आहे. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी ते वाचकाला असा काही प्रश्न विचारून जातात की, विचार करत पुढील पान उघडावेच लागते.

'नाझी' हे पुस्तक वाचून पूर्ण केल्यावर मला जाणवलेल्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

१. लोकशाहीचा गळा घोटणे: लोकशाहीच्या मार्गानेच निवडून आलेला एक माणूस कसा हळूहळू संपूर्ण लोकशाही नष्ट करतो आणि देशाचा हुकूमशहा बनतो, याचे हे एक उत्तम आणि भीतीदायक उदाहरण आहे.

२. अंध भक्तीचा परिणाम: जेव्हा एखादा समाज विचार करणे सोडून देतो आणि एका व्यक्तीला सर्वोपरी मानू लागतो, तेव्हा देशाचा विनाश अटळ असतो, हा धडा हे पुस्तक देते.

3. ऐतिहासिक अचूकता: लेखकाने कुठेही स्वतःचे काल्पनिक रंग न भरता, पुराव्यांच्या आणि जागतिक इतिहासाच्या आधारे ही मांडणी केली आहे.

वि. ग. कानिटकर यांचे 'नाझी' हे पुस्तक केवळ जर्मनीचा इतिहास सांगत नाही, तर ते मानवी स्वभावाच्या अत्यंत क्रूर आणि अंधाऱ्या बाजूचे दर्शन घडवते. हे पुस्तक आपल्याला बजावून सांगते की, इतिहासातील चुका जर आपण विसरलो, तर इतिहास स्वतःची पुनरावृत्ती अत्यंत भयंकर पद्धतीने करतो.

जर तुम्हाला जागतिक इतिहास, युद्धशास्त्र आणि मानवी मानसशास्त्र समजून घ्यायचे असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. हे पुस्तक तुम्हाला खिळवून ठेवील, घाबरवील आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अंतर्मुख करील!

संदीप प्रकाश जाधव

"पेशवे"

 

लेखक : श्रीराम साठे 

प्रकाशक : प्रफुल्लता प्रकाशन 

पृष्ठे- ७८९, मूूल्य- ९०० रुपये

ऐतिहासिक क्रांतीची धगधगती गाथा: श्रीराम साठे यांच्या 'पेशवे' या महाग्रंथाचा परिचय!!!

शनिवारवाड्याच्या त्या अवाढव्य, काळवंडलेल्या तटबंदीकडे पाहताना अनेकदा मनात एकच विचार येतो—या दगडांनी काय काय पाहिलं असेल? वैभव, पराक्रम, कीर्ती... की केवळ सत्तेची साठमारी? आपण आजवर इतिहास वाचला तो तुकड्या-तुकड्यांत. कधी पानिपतचा पराभव वाचून डोळे ओलावले, तर कधी अटकेपार झेंडे फडकवणारा राऊचा भाला पाहून छाती अभिमानाने फुगली. पण, या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी असलेलं, एका साध्या भट घराण्यातून कल्पकतेच्या आणि तलवारीच्या जोरावर उगम पावलेलं 'पेशवे' नावाचं वादळ नेमकं कसं होतं?

लेखक श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे पुस्तक नुकतंच हाती आलं, आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, मी ते केवळ वाचलं नाही, मी त्या काळात जगलो! एखाद्या अथांग कादंबरीसारखा प्रवाही आणि एखाद्या अस्सल इतिहासकारासारखा अचूक असलेला हा ग्रंथ म्हणजे मराठी वाङ्मयातला एक सुवर्णक्षण आहे. एक ब्लॉगर आणि इतिहासाचा निस्सीम चाहता म्हणून, या पुस्तकाने माझ्या मनावर केलेली मोहिनी मी आज तुमच्यासमोर उलगडणार आहे.

पुस्तकाची सुरुवात होते तीच मुळी एका कमालीच्या नाट्यमय वातावरणात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पेरलेलं स्वराज्याचं बीज संभाजी महाराजांच्या बलिदानाने आणि राजाराम-ताराराणीच्या संघर्षाने कसं टिकून राहिलं, इथून लेखकाची लेखणी धावू लागते. मोगलाईचा अस्ताचल आणि शाहू महाराजांचे महाराष्ट्रात झालेले पुनरागमन... हा काळच मोठा संभ्रमाचा होता. अशा काळात साताऱ्याच्या गादीला एका खंबीर हाताची गरज होती. श्रीराम साठे यांनी कोकणातून आलेल्या एका सामान्य, पण विलक्षण महत्त्वाकांक्षी माणसाची—म्हणजेच बाळाजी विश्वनाथ भट यांची एन्ट्री ज्या पद्धतीने करून दिली आहे, त्याला तोड नाही. वाचाताना असं वाटतं की आपण स्वतः साताऱ्याच्या दरबारात उभे आहोत. मुत्सद्देगिरी आणि थक्क करणारी राजकीय गणितं मांडत बाळाजींनी 'पेशवाई' नावाच्या एका नव्या अध्यायाचा पाया कसा रचला, याचं विश्लेषण साठे यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केलं आहे.

बाळाजींनंतर गादीवर येतो एक विशीतला तरुण. जणू काही आगीचा गोळाच! 'थोरले बाजीराव पेशवे'. पुस्तकाचा हा भाग वाचताना वाचकाचा श्वास रोखला जातो. लेखक इथे केवळ युद्ध वर्णनं करत नाहीत, तर बाजीरावांच्या मनातील रणनीती उघडून दाखवतात. "राघोबा, सत्ता ही मागून मिळत नसते, ती मनगटाच्या जोरावर हिसकावून घ्यावी लागते!"* असे संवाद (जे लेखकाने त्या काळातील पत्रांच्या आधारे जिवंत केले आहेत) वाचताना अंगावर काटा येतो. पालखेडची लढाई असो, मोगल बादशहाला दिल्लीत जाऊन दिलेली धोबीपछाड असो, किंवा बुंदेलखंडात छत्रसाल राजाच्या मदतीला धावून जाणं असो—साठ्यांची भाषाशैली इथे एखाद्या युद्धपटासारखी वेगवान होते. घोड्यांच्या टापांचा आवाज, तलवारींची खणखणाट आणि बाजीरावांची ती अफाट नजर, हे सगळं आपल्याला डोळ्यांसमोर दिसू लागतं. मस्तानीसोबतचं त्यांचं नातंही लेखकाने कुठेही गबाळ न करता, अत्यंत तरल आणि तितक्याच सन्मानपूर्वक रीतीने मांडलं आहे. बाजीरावांच्या अकाली निधनानंतर पेशवाईची धुरा आली नानासाहेबांकडे. हा काळ म्हणजे पेशवाईच्या वैभवाचा सुवर्णकाळ. पुणे हे एका साध्या गावांमधून 'विद्येचे आणि सत्तेचे माहेरघर' कसे बनले, शनिवारवाड्याची भव्यता कशी वाढली, याचे जिवंत वर्णन पुस्तकात आढळते. पण लेखक इथे फक्त वैभवाचे गोडवे गात नाही. अंतर्गत राजकारण, रघुनाथरावांची (राघोबादादा) सुप्त महत्त्वाकांक्षा, आणि उत्तरेत वाढत चाललेलं मराठ्यांचं वर्चस्व या सगळ्या गोष्टी समांतर चालतात. साठे यांचं कौतुक यासाठी करावं लागेल की, त्यांनी सदाशिवराव भाऊ आणि दत्ताजी शिंदे यांच्या पराक्रमाला योग्य तो न्याय दिला आहे. "बचेंगे तो और भी लढेंगे" हा दत्ताजींचा बाणा पुस्तकात ज्या पद्धतीने चित्रित केला आहे, तो वाचून डोळ्यात पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. या महाग्रंथाचा सर्वात मोठा आणि भावनिकदृष्ट्या हेलावून टाकणारा भाग म्हणजे 'पानिपतचा संग्राम'. अनेक इतिहासकारांनी पानिपतला फक्त एक पराभव म्हणून पाहिलं, पण श्रीराम साठे यांनी या पुस्तकातून पानिपतचं जे विश्लेषण केलं आहे, ते डोळे उघडणारं आहे. अब्दालीविरुद्ध लढताना मराठ्यांनी दाखवलेलं शौर्य, अन्नावाचून तडफडणारे सैनिक, आणि शेवटी झालेला तो महासंहार... लेखकाची भाषा इथे इतकी कारुण्यमय आणि भारदस्त होते की, वाचक स्वतःला त्या रणमैदानात उभा असलेला पाहतो. विश्वासराव, सदाशिवराव भाऊ, इब्राहिमखान गारदी यांच्या बलिदानाची गाथा साठे यांनी एखाद्या महाकाव्यासारखी लिहिली आहे. दोन मोती गळाले, सत्तावीस मोहरा हरवल्या... हा आकडा जेव्हा पुस्तकात येतो, तेव्हा छाती दडपून जाते.

पानिपतच्या धक्क्यातून मराठा साम्राज्य कसं सावरलं? हा इतिहास बऱ्याचदा दुर्लक्षित राहतो. पण साठे यांनी 'थोरले माधवराव पेशवे' यांच्या रूपाने पुन्हा एकदा पेशवाईला मिळालेला सुवर्णस्पर्श अचूक टिपला आहे. केवळ १६ व्या वर्षी पेशवाईची वस्त्रं अंगावर चढवून, अंतर्गत शत्रू (राघोबादादा) आणि बाह्य शत्रू (हैदर अली, निजाम) यांना धूळ चारणारा हा राजा! माधवरावांचे चारित्र्य, त्यांची न्यायप्रियता आणि रामशास्त्री प्रभुणे यांच्यासारख्या न्यायधीशाची त्यांना मिळालेली साथ, याचे विश्लेषण वाचताना थक्क व्हायला होते. माधवरावांचा क्षयरोगाने झालेला अंत हा या पुस्तकातील अत्यंत भावुक क्षण आहे. साठ्यांची लेखणी इथे इतकी हळवी होते की, वाचकाच्या मनाला चटका लागून जातो. माधवरावांनंतर पेशवाईला ग्रहण कसं लागलं, याचं अत्यंत तटस्थ पण तितकंच नाट्यमय चित्रण पुस्तकाच्या उत्तरार्धात येतं. "धापा टाकत धावणारा नारायणराव आणि 'काका मला वाचवा' अशी मारलेली आर्त हाक..." शनिवारवाड्याच्या भिंतींनी ऐकलेला हा सर्वात भयंकर आवाज साठे यांनी अक्षरांच्या माध्यमातून आपल्या कानात घुमवला आहे. त्यानंतर सवाई माधवराव, नाना फडणवीसांची मुत्सद्देगिरी आणि शेवटी 'दुसरा बाजीराव' याच्या काळात झालेला पेशवाईचा अंत, हा सगळा प्रवास अत्यंत वेधक आहे. सत्तेची लालसा, आपापसातील हेवेदावे आणि इंग्रजांचे कपटकारस्थान यांमुळे एका वैभवशाली साम्राज्याचा अस्त कसा झाला, याचं विश्लेषण करताना लेखकाचा सूर गंभीर आणि विचार करायला लावणारा होतो.

पुस्तकात कुठेही कल्पनेचे फुलोरे उडवून इतिहास बदलण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. प्रत्येक घटनेला पुराव्यांचा आधार आहे. इतिहास जड आणि कंटाळवाणा असू शकतो, हा समज या पुस्तकाने पूर्णपणे खोडून काढला आहे. संवाद आणि प्रसंगवर्णन इतकं अचूक आहे की चित्रपट पाहत असल्याचा भास होतो. लेखकाने पेशव्यांना देव बनवलेलं नाही आणि त्यांना खलनायकही ठरवलेलं नाही. त्यांच्या चुका आणि त्यांचे पराक्रम दोन्ही अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडले आहेत.

श्रीराम साठे यांचं 'पेशवे' हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या रक्ताने, घामाने आणि पराक्रमाने लिहिलेला एक दस्तऐवज आहे. जर तुम्हाला महाराष्ट्राचा खरा इतिहास समजून घ्यायचा असेल, तर हे पुस्तक तुमच्या संग्रही असायलाच हवं. हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर जेव्हा तुम्ही शनिवारवाड्यासमोरून जाल, तेव्हा तुम्हाला तिथे केवळ दगड दिसणार नाहीत; तर तिथल्या हवेत बाजीरावांच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज, माधवरावांची न्यायप्रियता आणि पानिपतच्या वीरांचा हुंकार नक्कीच जाणवेल.

संदीप प्रकाश जाधव

"एक झाड आणि दोन पक्षी"

 

लेखक : विश्राम बेडेकर 

प्रकाशक : पॉप्युलर प्रकाशन 

पृष्ठे- ३१५, मूूल्य- ४७५ रुपये

मनाचा तळ ढवळून काढणारं एक अथांग आत्मचिंतन: विश्राम बेडेकर यांच्या 'एक झाड आणि दोन पक्षी' या पुस्तकाचा थोडक्यात परिचय!!!

काही पुस्तकं अशी असतात, जी वाचून संपली तरी तुमच्या डोक्यात त्यांचा प्रवास सुरूच राहतो. ती तुमच्या सुप्त मनाच्या गाभाऱ्यात कुठेतरी जाऊन बसतात आणि संथपणे तुमच्या विचारांची दिशा बदलून टाकतात. मराठी साहित्यातील दिग्गज लेखक आणि नाटककार विश्राम बेडेकर यांचं 'एक झाड आणि दोन पक्षी' हे पुस्तक अगदी याच पठडीतलं आहे. हे केवळ एक आत्मचरित्र नाही, तर ते एका संवेदनशील कलावंताने स्वतःच्याच अस्तित्वाचा घेतलेला एक थरारक आणि प्रामाणिक शोध आहे. नुकतंच हे पुस्तक मी पूर्ण केलं, आणि एका ब्लॉगरच्या नजरेतून या पुस्तकाने माझ्या मनावर जे गारुड केलंय, तेच आज मी तुमच्यासमोर एका कादंबरीसारख्या ओघवत्या शैलीत मांडणार आहे.

पुस्तकाचं शीर्षकच मुळी एका मोठ्या पाशामध्ये बांधणारं आहे—'एक झाड आणि दोन पक्षी'. हे शीर्षक उपनिषदांमधील एका रूपकावर आधारित आहे. एक झाड म्हणजे आपला हा मानवी देह, आणि त्यावर बसलेले दोन पक्षी म्हणजे आपल्याच आत असणारे दोन वेगवेगळे पैलू. एक पक्षी जो संसाराचे, जगण्याचे भोग भोगतोय, सुख-दुःखाचे फळ चाखतोय; आणि दुसरा पक्षी जो बाजूला बसून या पहिल्या पक्षाकडे, म्हणजेच स्वतःच्याच जगण्याकडे अत्यंत तटस्थपणे, एक साक्षीदार म्हणून पाहतोय. बेडेकरांनी संपूर्ण पुस्तकात स्वतःच्या आयुष्यातील घटनांकडे याच तटस्थ नजरेने पाहिलं आहे. स्वतःबद्दल इतकं निर्भीड, कुठलाही मुखवटा न चढवता लिहायला खूप मोठं काळीज लागतं, जे बेडेकरांकडे होतं.

"माणूस आयुष्यभर स्वतःपासूनच पळत असतो, पण कधीतरी असा एक क्षण येतो जेव्हा त्याला आरशासमोर उभं राहावंच लागतं. हा ग्रंथ म्हणजे मी माझ्याच आरशाशी साधलेला संवाद आहे."

पुस्तकाची भाषाशैली एखाद्या संथ वाहणाऱ्या नदीसारखी आहे, ज्याच्या पात्रात अनुभवांचे अनेक खडक आणि वळणं आहेत. बेडेकरांचा बालपणाचा काळ, त्यांचे कौटुंबिक संघर्ष, चित्रपट आणि नाट्यसृष्टीतील त्यांचे सुवर्णक्षण आणि तितकेच भीषण पराभव, या सगळ्या प्रवासातून लेखक आपल्याला हाताला धरून घेऊन जातो. वाचताना असं वाटतं की आपण एका अंधाऱ्या खोलीत बसलोय आणि समोर एकामागून एक त्यांच्या आयुष्यातील प्रसंग एखाद्या कृष्णधवल चित्रपटासारखे सरकत आहेत. त्यांच्या लेखनशैलीत एक अजब जादू आहे—तिथे कारुण्य आहे, पण त्याचा बाजार नाही; तिथे यश आहे, पण त्याचा अहंकार नाही.

या पुस्तकाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे बेडेकरांची 'प्रामाणिकता'. बऱ्याचदा आत्मचरित्रांमध्ये लोक स्वतःच्या चुकांवर पांघूर घालतात किंवा स्वतःला नायक ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. पण बेडेकरांनी स्वतःच्या अपयशाचे, असूयेचे, मत्सराचे आणि नात्यांमधील गुंतागुंतीचे पदर ज्या हुशारीने आणि प्रामाणिकपणे उलगडले आहेत, ते वाचून अंगावर काटा येतो. कलाक्षेत्रात काम करताना आलेले नैराश्याचे क्षण आणि मानवी स्वभावाचे विदारक पैलू त्यांनी अत्यंत टोकदारपणे मांडले आहेत. हे वाचताना आपण केवळ बेडेकरांना वाचत नाही, तर नकळत आपण स्वतःच्याच आत डोकावून पाहायला लागतो.

एक ब्लॉगर म्हणून जर मला या पुस्तकाचं अंतिम विश्लेषण करायचं असेल, तर मी म्हणेन की हे पुस्तक म्हणजे माणसाच्या आत्म्याचा X-ray आहे. हे पुस्तक तुम्हाला हसवणार नाही, कदाचित ते तुम्हाला काही क्षणासाठी अस्वस्थ करेल, अंतर्मुख करेल. पण, एक सकस आणि समृद्ध वाचनाचा अनुभव तुम्हाला नक्कीच देऊन जाईल. जर तुम्हाला मानवी मनाचे खेळ, नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत आणि एका कलावंताचा जगण्याचा संघर्ष जवळून अनुभवायचा असेल, तर 'एक झाड आणि दोन पक्षी' हे झाड तुम्ही तुमच्या वैचारिक अंगणात नक्कीच लावायला हवं. माझ्या संदर्भातून, हे मराठी साहित्यातलं एक अजरामर पान आहे, जे प्रत्येकाने आयुष्यात एकदातरी वाचायलाच हवे!

संदीप प्रकाश जाधव

"रणखैंदळ"

 

लेखक : विश्वास पाटील

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

पृष्ठे- ४४२, मूूल्य- ६२५ रुपये

रणधुमाळीचा थरारक अनुभव आणि पानिपतचा अपरिचित इतिहास: विश्वास पाटील यांच्या 'रणखैंदळ'चा महाआस्वाद!!!

काही पुस्तकं अशी असतात, ज्यांची पानं उलटताना कागदाचा स्पर्श जाणवत नाही, तर थेट घोड्यांच्या टापांचा आवाज ऐकू येतो. हवेत उडणारी धूळ डोळ्यांत जाते आणि छातीवर एखाद्या शस्त्राचा वार झाल्यासारखी कळ उमटते. मराठी ऐतिहासिक कादंबरीचे अनभिषिक्त सम्राट विश्वास पाटील यांची 'पानिपत' कादंबरी आपण सर्वांनीच वाचली असेल, ज्या कादंबरीने मराठी वाचकाला रडवलं, शहारून सोडलं. पण, पानिपतच्या त्या भीषण रणसंग्रामापूर्वी नेमकं काय घडलं होतं? तो महासंहार घडण्यामागे कोणती सुप्त वादळं घोंगावत होती? याच प्रश्नांचं उत्तर शोधण्यासाठी विश्वास पाटील यांनी तब्बल तीन दशकांच्या संशोधनानंतर लिहलेली 'रणखैंदळ' ही महाकादंबरी नुकतीच माझ्या हाती आली.

इतिहासाचा वेडा पाईक आणि कादंबरीप्रेमी म्हणून मी हे पुस्तक जेव्हा वाचायला घेतलं, तेव्हा सलग तीन रात्री माझे डोळे मिटले नाहीत. विश्वास पाटलांची लेखणी म्हणजे नुसती शाई नाही, तो धगधगता निखारा आहे. आज मी तुमच्यासाठी याच 'रणखैंदळ' या महाग्रंथाचा रसास्वाद एका अशा शैलीत मांडणार आहे, जो तुम्हाला थेट अठराव्या शतकातील त्या रक्तरंजित कालखंडात घेऊन जाईल.

काय आहे 'रणखैंदळ'?

पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर नजर पडते आणि तिथूनच काळजाची धडधड वाढायला सुरुवात होते. 'रणखैंदळ' हा शब्दच मुळी इतका भारदस्त आहे की तो ऐकताच अंगावर काटा येतो. 'रण' म्हणजे युद्ध आणि 'खैंदळ' म्हणजे अक्षरशः धुमश्चक्री, तुंबळ हाणामारी, किंवा शत्रूला पायाखाली तुडवून काढणं. विश्वास पाटलांनी हे शीर्षक अत्यंत विचारपूर्वक निवडलं आहे. पानिपतच्या मुख्य युद्धापूर्वी उत्तरेत मराठ्यांनी आणि अब्दालीच्या सैन्याने एकमेकांना शह-प्रतिशह देण्यासाठी जे रणांगण गाजवलं, जो रक्ताचा सडा शिंपडला, त्या धुमश्चक्रीची ही गाथा आहे. वाचायला सुरुवात करण्यापूर्वी मला वाटलं होतं की यात 'पानिपत' कादंबरीचीच पुनरावृत्ती असेल की काय? पण पुस्तक जसं जसं पुढे सरकत गेलं, तसा माझा हा भ्रम पूर्णपणे तुटला. हे पुस्तक 'पानिपत'च्या पुढचा किंवा मागचा भाग नाही, तर तो एका विशाल पटाचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि आजवर अंधारात राहिलेला गाभा आहे.

कादंबरीची सुरुवात होते ती दिल्लीच्या मुघल दरबारातील सडलेल्या आणि लाचार वातावरणाने. एकेकाळी ज्या दिल्लीच्या तख्तासमोर संपूर्ण हिंदुस्तान झुकायचा, ते तख्त आता इतकं कमकुवत झालं आहे की, कोणीही यावं आणि त्याला लाथ मारून जावं. नजीबखान रोहिला हा कपटी, धूर्त आणि मराठ्यांचा कट्टर द्वेष्टा या दरबारात आपली पाळंमुळं घट्ट करतो आहे. विश्वास पाटील यांनी नजीबखानाचं जे व्यक्तिचित्रण रेखाटलं आहे, त्याला तोड नाही. वाचताना आपल्याला त्या नजीबखानाचा प्रचंड राग येतो, पण त्याच्या बुद्धीची आणि कपटनाट्याची कमालही वाटते. नजीबखान हा कसा मराठ्यांच्या विनाशाचे सुप्त मनसुबे रचत होता आणि त्यासाठी त्याने अहमदशाह अब्दालीला हिंदुस्तानावर आक्रमण करण्यासाठी कसं आमंत्रण दिलं, इथून कादंबरीचा वेग वाढायला लागतो. साऱ्या घटना इतक्या ओघवत्या भाषेत समोर येतात की, आपण इतिहास वाचत नसून एखाद्या थरारक चित्रपटाचा 'स्क्रीनप्ले' पाहत आहोत असं वाटतं. 'रणखैंदळ' या कादंबरीचे खरे महानायक कोण असतील, तर ते आहेत—**'दत्ताजी शिंदे'**. आजवर इतिहासाच्या पुस्तकात आपण दत्ताजींबद्दल फक्त दोन ओळी वाचल्या आहेत, पण विश्वास पाटलांनी या पुस्तकातून दत्ताजी नावाचं जे वादळ उभं केलं आहे, त्याला तोड नाही. दत्ताजी म्हणजे अस्सल मराठा बाणा! कपाळावर चंद्रकोर, अंगात बिजलीची ताकद आणि डोळ्यांत अंगार. जेव्हा उत्तरेतून साऱ्या बित्तम बातम्या पुण्यात नानासाहेब पेशव्यांकडे पोहोचतात, तेव्हा उत्तरेचा बंदोबस्त करण्यासाठी दत्ताजी शिंद्यांची निवड होते. दत्ताजींनी उत्तर भारतात केलेली घोडदौड, गंगेच्या पात्रातून घोड्यांसह मारलेली उडी आणि रोहिल्यांना दिलेली झुंज, हे सगळं वर्णन वाचताना अंगातलं रक्त सळसळू लागतं. "आम्ही शिंदे आहोत! मरायचे कसे हे आम्हाला चांगलेच ठाऊक आहे, पण शत्रूला मारल्याशिवाय मरायचे नाही, हा आमचा नियम आहे!" दत्ताजींचे हे आणि असे अनेक संवाद कादंबरीला एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातात. विश्वास पाटलांची भाषाशैली इथे इतकी नादमय आणि धारदार होते की, प्रत्येक वाक्यागणिक वाचकाची छाती अभिमानाने फुगते.

कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत नाट्यमय आहे. दत्ताजी शिंदे यांनी नजीबखानाला शुकनतालच्या वेढ्यात कसं अडकवून ठेवलं होतं, याचं जिवंत वर्णन पुस्तकात आलं आहे. तो पावसाळ्याचा काळ, गंगेला आलेला पूर, चिखलात अडकलेली तोफखाना आणि दोन्ही बाजूंनी लागलेली भुकेची आग... हे सगळं पाटलांनी इतकं हुबेहूब लिहिलं आहे की, वाचक म्हणून आपल्यालाही त्या चिखलाचा आणि पावसाचा वास यायला लागतो. पण नजीबखान हा केवळ तलवारीने लढणारा नव्हता, तो 'जिहाद'च्या नावावर मुस्लीम सत्तांना एकत्र आणणारा धूर्त राजकारणी होता. तो एका बाजूला दत्ताजींशी तहाची बोलणी करून त्यांना गुंडाळत ठेवतो आणि दुसऱ्या बाजूला अंतरावेतून अब्दालीला वेगाने बोलावून घेतो. मराठ्यांची सर्वात मोठी चूक इथेच झाली, ती म्हणजे त्यांनी नजीबच्या शब्दांवर विश्वास ठेवला. हा वैचारिक संघर्ष आणि रणनीतीमधील चुका विश्वास पाटलांनी अत्यंत तटस्थपणे मांडल्या आहेत.

कादंबरीच्या उत्तरार्धात आपण जेव्हा पोहोचतो, तेव्हा मनावर एक अनामिक दडपण यायला लागतं. आपल्याला ठाऊक असतं की पुढे काय घडणार आहे, पण तरीही लेखकाची पकड इतकी घट्ट असते की आपण ते वाचल्याशिवाय राहू शकत नाही. बुराडी घाटावर, यमुना नदीच्या पात्रात मराठे आणि अब्दालीचे सैन्य समोरासमोर येतात. तो दिवस होता १० जानेवारी १७६० चा. यमुनेच्या पात्रात दाट धुकं पसरलेलं असतं. मराठ्यांची संख्या कमी असते आणि अब्दालीची अफाट फौज अचानक चालून येते. अशा परिस्थितीतही दत्ताजी मागे हटत नाहीत. ते अत्यंत निकराने लढतात. त्यांचा घोडा रक्ताने माखतो, दत्ताजी स्वतः जखमी होऊन जमिनीवर कोसळतात. आणि मग येतो तो मराठी इतिहासातील सर्वात मोठा, सर्वात गौरवशाली आणि तितकाच वेदनादायी क्षण! नजीबखानाचा उजवा हात कुतुबशाह जखमी दत्ताजींच्या जवळ येतो. त्यांच्या छातीवर पाय देतो आणि अत्यंत उपरोधाने विचारतो—"क्यूं पटेल! हमारे साथ और भी लढेंगे?" (काय पाटील, आमच्याशी आणखी लढणार का?) त्या मरणासन्न अवस्थेतही, तोंडातून रक्ताच्या गुळण्या येत असताना, दत्ताजी आपले डोळे उघडतात, कुतुबशहाच्या डोळ्यात डोळे घालतात आणि डरकाळी फोडतात—"होय! बचेंगे तो और भी लढेंगे!" हा प्रसंग वाचताना माझ्या डोळ्यांतून घळघळा पाणी वाहू लागलं. विश्वास पाटलांनी हा प्रसंग ज्या भाषेत आणि ज्या ताकदीने लिहिला आहे, त्याला तोड नाही. ती केवळ अक्षरे नाहीत, तो मराठ्यांच्या अस्मितेचा महामंत्र आहे, जो पाटलांनी या कादंबरीच्या माध्यमातून अजरामर केला आहे.

दत्ताजींच्या बलिदानानंतर शिंदे घराण्याची आणि मराठ्यांची अवस्था काय झाली, याचंही चित्रण कादंबरीत पुढे येतं. तरुण जनकोजी शिंदे यांचं आपल्या काकांवरील प्रेम, त्यांचा आक्रोश आणि त्यानंतर त्यांनी स्वीकारलेलं नेतृत्व मनाला स्पर्शून जातं. याच युद्धात तरुण महादजी शिंदे (जे पुढे जाऊन 'कारभारी' महादजी शिंदे बनले आणि ज्यांनी पुन्हा एकदा दिल्लीवर मराठ्यांचा जरब बसवला) यांच्या पायाला झालेली जखम आणि त्यांचा संघर्षही लेखकाने सुंदर पद्धतीने टिपला आहे. कादंबरी केवळ युद्धापुरती मर्यादित राहत नाही, तर ती मराठा छावणीतील कौटुंबिक नातेसंबंध, महिलांचे धाडस आणि सैनिकांची निष्ठा या सगळ्या पदरांना स्पर्श करते.

विश्वास पाटील यांच्या लेखणीचे काही विशेष पैलू मला या पुस्तकात प्रकर्षाने जाणवले, जे मी खालील मुद्द्यांच्या आधारे मांडतो:

अथक आणि अचूक संशोधन: विश्वास पाटलांनी केवळ मराठीच नाही, तर मोडी, फारसी आणि इंग्रज कालीन कागदपत्रांचा प्रचंड अभ्यास केला आहे. त्यामुळे कादंबरीतील भौगोलिक वर्णनं (उदा. यमुनेचे घाट, अंतर्वेद, दिल्लीचा भूगोल) अत्यंत अचूक वाटतात.

पात्रांची जिवंतपणा: कादंबरीतील प्रत्येक पात्र, मग तो पेशवा असो, शिंदे असो वा शत्रुपक्षातील अब्दाली आणि नजीब असो, कोणीही सपाट वाटत नाही. प्रत्येकाची एक मानसिक बाजू, त्यांची भीती, त्यांची महत्त्वाकांक्षा लेखकाने अचूक पकडली आहे.

नाट्यमय आणि प्रवाही भाषा: पाटलांची भाषा ही साधी, सरळ नाही; ती नादमय आहे. त्यात जुन्या मराठी शब्दांचा, म्हणींचा आणि युद्धाच्या परिभाषेचा असा काही अचूक वापर केला आहे की, वाचनाचा आनंद द्विगुणित होतो.

आपण बऱ्याचदा फक्त 'पानिपत'च्या १४ जानेवारी १७६१ च्या पराभवावर बोलतो. पण त्या पराभवाच्या मागे नजीबाने रचलेलं कारस्थान किती भयंकर होतं आणि दत्ताजी शिंद्यांसारख्या वीराने आपल्या रक्ताने दिल्लीची सीमा कशी राखली होती, हे समजून घेतल्याशिवाय पानिपतचा इतिहास पूर्ण होऊच शकत नाही. 'रणखैंदळ' ही कादंबरी आपल्याला तो अपरिचित आणि देदीप्यमान इतिहास सांगते.

हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्ही फक्त एक कादंबरी वाचून बाजूला ठेवत नाही, तर तुमच्या मनात एक प्रकारची ऊर्जा निर्माण होते. संकटाच्या छातीवर पाय देऊन "बचेंगे तो और भी लढेंगे" म्हणण्याची ताकद हे पुस्तक आपल्याला देतं.

इतिहासाची आवड असणाऱ्या प्रत्येकाने, आणि विशेषतः आजच्या तरुण पिढीने हे पुस्तक एकदा तरी वाचायलाच हवे. अप्रतिम, अंगावर काटा आणि डोळ्यांत पाणी आणणारी ही महाकादंबरी आजच आणा आणि अठराव्या शतकातील त्या रणधुमाळीचा थरारक अनुभव स्वतः घ्या!

संदीप प्रकाश जाधव 

"केदारनाथ...१७ जून"

 

लेखक : डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे

प्रकाशक : New Era Publishing House

पृष्ठे- ३७६, मूूल्य- ३९० रुपये.

काळजाचा ठोका चुकवणारा एक जिवंत आणि थरारक अनुभव म्हणजे डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचे 'केदारनाथ १७ जून' हे पुस्तक!!

काही पुस्तकं अशी असतात, जी केवळ कागदावर छापलेली अक्षरे नसतात, तर तो एका जिवंत मृत्यूच्या दाढेतून परत आलेल्या माणसाचा धगधगता श्वास असतो. १३ वर्षांपूर्वी, म्हणजेच २०१३ मध्ये उत्तराखंडमध्ये निसर्गाने जे तांडव घडवून आणलं, त्या 'केदारनाथ जलप्रलया'च्या आठवणीने आजही अंगावर काटा येतो. आपण टीव्हीवर, बातम्यांमध्ये त्या महापुराची भीषण दृश्यं पाहिली, पण प्रत्यक्षात त्या रात्री केदारनाथच्या मंदिराभोवती काय घडत होतं? जेव्हा ढग फुटले, डोंगर कोसळले आणि पाण्याचा अक्राळविक्राळ कलोळ हजारो मानवी देहांना गिळंकृत करत होता, तेव्हा तिथे उपस्थित असलेल्या एका माणसाने मृत्यूला डोळ्यांत डोळे घालून कसं पाहिलं? याच विदारक आणि काळजाचा ठोका चुकवणाऱ्या अंगावर येणाऱ्या अनुभवांची गाथा म्हणजे डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचं 'केदारनाथ १७ जून' हे पुस्तक!

साहित्याचा वाचक म्हणून मी आजवर अनेक कादंबऱ्या वाचल्या आहेत, पण हे पुस्तक वाचताना माझ्या भावनांचा जो कल्लोळ उडाला, तो शब्दात मांडणं कठीण आहे. हे पुस्तक मी एका दमात वाचून पूर्ण केलं. वाचताना अनेकदा माझे हात थरथरले, डोळे ओलावले आणि निसर्गाच्या त्या अथांग शक्तीसमोर नतमस्तक व्हायला झालं. आज मी तुमच्यासाठी याच पुस्तकाचं एक असं रसास्वादपर विश्लेषण घेऊन आलो आहे, जे तुम्हाला केवळ या पुस्तकाची ओळख करून देणार नाही, तर तुम्हाला थेट त्या १७ जून २०१३ च्या भयानक रात्रीच्या केदारनाथमध्ये घेऊन जाईल. कादंबरीच्या सुरुवातीला लेखक डॉ. प्रकाश कोयाडे आपल्याला एका अत्यंत सुंदर, शांत आणि भक्तीमय वातावरणात घेऊन जातात. एका सामान्य भारतीय कुटुंबाप्रमाणेच, बाबा केदारनाथाच्या दर्शनाची ओढ मनाशी बाळगून सुरू झालेला हा प्रवास असतो. हिमालयाच्या त्या उंचच उंच रांगा, मंदाकिनी नदीचा खळाळणारा प्रवाह, हवेतला तो सुखद गारवा आणि 'हर हर महादेव'च्या जयघोषाने दुमदुमून जाणारी केदारनाथची दरी... लेखकाची ओघवती भाषाशैली इथे एखाद्या निसर्गचित्रासारखी खुलत जाते. वाचताना आपणही लेखकासोबत ती पायी चढण चढत जातो, त्या थंड हवेचे झोत आपल्या गालाला स्पर्श करून जातात आणि केदारनाथच्या त्या प्राचीन, भव्य मंदिरासमोर उभं राहिल्यावर मिळणारा तो अवर्णनीय आनंद आपणही अनुभवतो. पण, या शांततेच्या मागे निसर्गाच्या पोटात कोणतं भयंकर वादळ दडलेलं आहे, याची पुसटशी कल्पनाही कोणाला नसते. लेखक हा सुरुवातीचा भाग इतक्या शांतपणे मांडतात की, पुढच्या वादळाची तीव्रता वाचकाला अधिकच हादरवून टाकते.

पुस्तकाचा पुढचा भाग हा वातावरणातील गूढता आणि भीती वाढवणारा आहे. १६ जूनच्या संध्याकाळपासूनच निसर्गाचं रूप बदलायला लागतं. संततधार पाऊस, ढगांचा गडगडाट आणि डोंगरावरून येणाऱ्या पाण्याचा वाढता वेग. लेखक आणि त्यांचे सहकारी केदारनाथ मंदिराच्या परिसरातील एका लॉजमध्ये मुक्कामाला असतात. इथे डॉ. कोयाडे यांच्यातील संवेदनशील लेखक आणि डॉक्टर या दोन्ही बाजू प्रकर्षाने समोर येतात. बाहेर वाढणारा पाऊस आणि थंडी यामुळे लोकांची होणारी घालमेल, प्रशासनाची अनभिज्ञता आणि मनात दाटून येणारी एक अनामिक भीती याचं चित्रण लेखकाने अत्यंत बारीक तपशिलांसह केलं आहे. रात्रीच्या अंधारात डोंगरावरून दगड कोसळण्याचे आवाज जेव्हा यायला लागतात, तेव्हा वाचकाचीही धाकधूक वाढू लागते. लेखकाची भाषाशैली इथे एका 'सस्पेन्स थ्रिलर' कादंबरीसारखी वेगवान आणि उत्कंठावर्धक होते.

आणि उजाडतो तो काळा दिवस—१७ जून २०१३! पुस्तकाचा हा भाग म्हणजे या संपूर्ण ग्रंथाचा आत्मा आहे आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, हा भाग वाचताना माझं काळीज एका क्षणासाठी थबकलं. सकाळचे सात-साडेसात वाजले असतील. अचानक एक प्रचंड, कानठळ्या बसवणारा आवाज होतो. जणू काही हजारो तोफा एकाच वेळी डागल्या गेल्या असाव्यात. केदारनाथ मंदिराच्या मागच्या बाजूला असलेल्या चोराबारी सरोवराचा कडा फुटतो आणि एका अवाढव्य डोंगराएवढी पाण्याची भिंत, लाखो टन चिखल, महाकाय खडक आणि उपटून आलेली झाडं घेऊन केदारनाथच्या दरीकडे झेपावते. "ते पाणी नव्हतं, तो साक्षात मृत्यूचा अक्राळविक्राळ जबडा होता, जो समोर येईल त्या प्रत्येक गोष्टीला, घरांना, हॉटेल्सना आणि माणसांना एका सेकंदात गिळत पुढे सरकत होता!"* लेखकाने त्या क्षणाचं जे वर्णन केलं आहे, ते वाचून अंगावर शहारे येतात. डोळ्यांसमोर हॉटेलच्या इमारती पत्त्यांसारख्या कोसळताना दिसतात. माणसांचा एकच आक्रोश, किंकाळ्या आणि जीवाच्या आकांताने चाललेली पळापळ... हे सगळं लेखक स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहत असतात आणि वाचक म्हणून आपणही त्यांच्या नजरेतून ते अनुभवत असतो. लेखक आणि त्यांचे सहकारी कसेबसे एका सुरक्षित ठिकाणी किंवा पाण्याच्या प्रवाहापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात, तो प्रसंग थरारकतेची पराकाष्ठा आहे.

या पुस्तकात लेखकाने एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि चमत्कारीय घटनेचा उल्लेख केला आहे, ज्याने संपूर्ण जगाला थक्क केलं होतं. जेव्हा तो महापूर आणि अवाढव्य खडक मंदिराच्या दिशेने वेगाने येत होते, तेव्हा मंदिराच्या अगदी मागे एक महाकाय शिळा (खडक) येऊन स्थिरावली. या शिळेला नंतर 'भीमशिला' असं नाव देण्यात आलं. त्या महाकाय शिळेमुळे पाण्याचा मुख्य प्रवाह दोन भागांत विभागला गेला आणि मुख्य मंदिराला एका ओरखडाही न येता ते सुरक्षित राहिलं. लेखक जेव्हा या प्रसंगाचं वर्णन करतात, तेव्हा त्यांची भाषा कमालीची श्रद्धावान आणि भावुक होते. विज्ञानाची पार्श्वभूमी असलेले डॉक्टर जेव्हा या घटनेकडे पाहतात, तेव्हा त्यांनाही निसर्गाच्या किंवा एखाद्या अद्भूत शक्तीच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवावा लागतो. मंदिराभोवती हजारो लोकांचे मृतदेह पडलेले असताना, ते भव्य मंदिर कसं ताठ मानेने उभं होतं, हा प्रसंग मनाचा तळ ढवळून काढणारा आहे.

महापूर येऊन निघून जातो, पण मागे सोडतो एक अथांग स्मशानशांतता! पुस्तकाचा उत्तरार्ध हा केवळ वाचकाची परीक्षा घेणारा नाही, तर मानवी अस्तित्वाचा विचार करायला लावणारा आहे. चहुबाजूला चिखल, बर्फ आणि मृतदेहांचा खच पडलेला असतो. अशा परिस्थितीत, कडाक्याच्या थंडीत, अंगावर ओले कपडे, खायला अन्न नाही की प्यायला पाणी नाही... अशा अवस्थेत लेखक आणि इतर हजारो भाविक तिथे अडकून पडतात. त्या बिकट परिस्थितीत माणसाचा स्वभाव कसा बदलतो, हे लेखकाने अत्यंत तटस्थपणे मांडलं आहे. एका बाजूला अन्नाच्या एका बिस्किटासाठी किंवा पाण्यासाठी चाललेली हाणामारी, तर दुसऱ्या बाजूला अशाही परिस्थितीत एकमेकांना मदत करणारे देवमाणूस... डॉ. कोयाडे यांनी स्वतः डॉक्टर असल्यामुळे तिथे अनेक जखमींवर, वेदनेने विव्हळणाऱ्या लोकांवर प्राथमिक उपचार केले. स्वतः उपाशी असूनही, मृत्यूच्या छायेत असूनही त्यांनी दाखवलेलं हे धाडस आणि कर्तव्यभावना वाचताना त्यांच्याबद्दलचा आदर मनामध्ये सर्वोच्च शिखरावर पोहोचतो.

पुस्तकाचा शेवटचा भाग हा तिथून झालेल्या सुटकेचा आणि लष्कराच्या शौर्याचा आहे. भारतीय हवाई दलाचे (IAF) आणि भारतीय सैन्याचे जवान जेव्हा स्वतःचा जीव मुठीत धरून, खराब हवामानात हेलिकॉप्टर घेऊन तिथे पोहोचतात, तेव्हा अडकलेल्या लोकांच्या डोळ्यात जे अश्रू येतात, ते लेखकाने शब्दबद्ध केले आहेत. सैनिकांनी केलेलं ते रेस्क्यू ऑपरेशन, ढगफुटीच्या भागात चाललेली हेलिकॉप्टरची उड्डाणं आणि लेखकाचा केदारनाथ ते आपल्या घरापर्यंतचा परतीचा प्रवास हा अत्यंत भावुक आहे. जेव्हा लेखक सुखरूप आपल्या घरी पोहोचतात, तेव्हा वाचकालाही एक सुटकेचा मोठा श्वास सोडल्यासारखं वाटतं. या पुस्तकाचं सर्वात मोठं बलस्थान म्हणजे यात कुठेही काल्पनिक रंगरंगोटी नाही. जे घडलं, जसं घडलं, ते अतिशय प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. इतिहास किंवा एखादी दुर्घटना वाचताना बऱ्याचदा तो अहवाल वाटू लागतो, पण डॉ. कोयाडे यांची लेखणी इतकी प्रवाही आहे की, ते एखाद्या थरारक कादंबरीसारखं वाचकाची पकड घेतं. लेखकाने शब्दांच्या माध्यमातून अशी काही दृश्ये उभी केली आहेत की, पुस्तक वाचताना डोळ्यांसमोर एक चित्रपट चालू असल्याचा भास होतो.

'केदारनाथ १७ जून' हे केवळ एका दुर्घटनेचं पुस्तक नाही, तर ते मानवी जिद्दीचं, श्रद्धेचं आणि मृत्यूवर मिळवलेल्या विजयाचं महाकाव्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला शिकवतं की, माणूस निसर्गापेक्षा मोठा कधीच असू शकत नाही आणि संकटाच्या काळात केवळ माणुसकीच आपल्याला वाचवू शकते.

जर तुम्हाला जीवनाचा खरा अर्थ समजून घ्यायचा असेल, निसर्गाचं ते अक्राळविक्राळ रूप अनुभवायचं असेल आणि एका जिवंत मृत्यूच्या दाढेतून परत आलेल्या माणसाची सत्यकथा वाचायची असेल, तर डॉ. प्रकाश सूर्यकांत कोयाडे यांचं हे पुस्तक तुम्ही वाचायलाच हवं.

संदीप प्रकाश जाधव

"चिखल, घाम आणि अश्रू"

 

लेखक : बेअर ग्रील्स

प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन

मराठी अनुवाद : अनिल / मीना किणीकर.

पृष्ठे- ४०८, मूूल्य- ३९५ रुपये.

अशक्य कोटीतील जिद्दीची धगधगती आत्मकथा: बेअर ग्रिल्स यांच्या 'चिखल, घाम आणि अश्रू' या पुस्तकाचा परिचय!!!

टीव्हीच्या स्क्रीनवर एक माणूस येतो... घनदाट, हिंस्त्र प्राण्यांनी वेढलेल्या जंगलात, वाळवंटात किंवा उणे तापमानाच्या बर्फाच्छादित शिखरांवर तो एकटाच वावरताना दिसतो. जगण्याची कोणतीही साधनं नसताना तो जिवंत राहण्यासाठी थेट जिवंत साप चावून खातो, अळ्या गिळतो, आणि दलदलीतून स्वतःचा जीव वाचवत धावतो. 'मॅन व्हर्सेस वाईल्ड' (Man vs. Wild) या शोच्या माध्यमातून जगभरातल्या करोडो लोकांच्या मनावर राज्य करणारं हे नाव म्हणजे—बेअर ग्रिल्स! पण, स्क्रीनवर दिसणारा हा बेअर ग्रिल्स एका रात्रीत स्टार बनलेला नाही. आज तो ज्या अमानुष संकटांना हसतमुखांने सामोरं जातो, त्यामागे त्याच्या आयुष्यात सांडलेला चिखल, गाळलेला घाम आणि वाहलेले रक्ताश्रू आहेत. बेअर ग्रिल्स याच्या 'Mud, Sweat, and Tears' या जगप्रसिद्ध आत्मकथेचा मराठी अनुवाद 'चिखल, घाम आणि अश्रू' नुकताच मी पूर्ण केला. आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर, हे पुस्तक वाचताना माझ्या अंगातली ऊर्जा इतकी वाढली की मला एका जागी शांत बसणं कठीण झालं होतं!

आजवर मी अनेक आत्मचरित्रं वाचली आहेत, पण या पुस्तकाने माझ्या मनावर केलेली मोहिनी आणि मला दिलेली प्रेरणा शब्दातीत आहे. हे केवळ एका जगप्रसिद्ध व्यक्तीचं आत्मचरित्र नाही, तर ती मानवी जिद्दीची, पराभवा धूलिधूसर करून पुन्हा फिनिक्स पक्षासारखं झेप घेण्याची एक थरारक कादंबरी आहे. आज मी तुमच्यासाठी याच अद्भूत पुस्तकाचं सविस्तर, ओघवतं आणि एखाद्या कादंबरीसारखं विश्लेषण घेऊन आलो आहे, जे तुम्हाला थेट बेअरच्या साहसी जगात घेऊन जाईल.

पुस्तकाची सुरुवात होते ती बेअरच्या बालपणापासून. त्याचं खरं नाव एडवर्ड मायकेल ग्रिल्स असं होतं. पण त्याच्या बहिणीने त्याला प्रेमाने 'बेअर' (अस्वल) हे नाव ठेवलं, आणि पुढे जाऊन हेच नाव त्याच्या जगण्याची ओळख बनलं. बेअरच्या लहानपणाचे प्रसंग वाचताना आपल्याला एका अत्यंत चंचल, खोडकर पण तितक्याच धाडसी मुलाची ओळख पटते. त्याचे वडील मायकेल ग्रिल्स हे राजकारणी होते, पण त्यांना निसर्गाची आणि साहसाची प्रचंड आवड होती. बेअरच्या जडणघडणीत त्यांच्या वडिलांचा वाटा कसा सर्वोच्च होता, याचं वर्णन बेअरने अत्यंत भावुक शब्दात केलं आहे. लहान वयातच वडिलांसोबत समुद्रात बटींग करणं, रात्रीच्या अंधारात जंगलात भटकणं आणि उंच कड्यांवर चढण्याचे धडे घेणं, यातूनच त्याच्यातील साहसाची बीजे रोवली गेली. लेखक इथे बालपणाचे प्रसंग सांगताना इतकी ओघवती भाषा वापरतो की, आपल्याला आपल्या स्वतःच्या बालपणातील छोट्या-छोट्या साहसांची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही.

पुस्तकाचा पुढचा भाग वाचताना वाचकाचा श्वास रोखला जातो. बेअर जेव्हा ब्रिटिश सैन्याच्या सर्वात कठीण आणि घातक समजल्या जाणाऱ्या '२१ SAS' (Special Air Service)या विशेष दलात भरती होण्याचा निर्णय घेतो, तिथून एका खऱ्या संघर्षाला सुरुवात होते. SAS ची निवड प्रक्रिया म्हणजे साक्षात नरकाचा प्रवास! शेकडो तरुण या प्रक्रियेत येतात, पण टिकतात फक्त मोजकेच. कडाक्याच्या थंडीत, पाठीवर ३०-४० किलोचं ओझं घेऊन मैलोन्मैल धावणं, दलदलीतून वाट काढणं, आणि मानसिक छळ सोसणं... हे सगळं बेअरने ज्या कादंबरीमय शैलीत लिहिलं आहे, ते वाचून अंगावर काटा येतो. "तुमचं शरीर जेव्हा संपूर्णपणे थकलेलं असतं, पाय रक्ताळलेले असतात आणि मन तुम्हाला सांगत असतं की आता थांब... नेमका त्याच क्षणी तुमचा खरा कस लागतो. कारण साहस हे शरीराने नाही, मनाच्या ताकदीने केलं जातं." बेअरने या निवडी दरम्यान अनुभवलेला शारीरिक आणि मानसिक छळ, अन्नावाचून काढलेले दिवस आणि मित्रांची सुटत गेलेली साथ याचं जे चित्रण केलं आहे, ते वाचकाला अंतर्मुख करतं. अपार कष्टानंतर तो शेवटी SAS चा जवान बनतो, आणि तिथून त्याच्या आयुष्याला एक लष्करी शिस्त आणि धार मिळते.

कादंबरीचा मध्यभाग हा अत्यंत नाट्यमय आणि तितकाच काळजाचा ठोका चुकवणारा आहे. बेअरच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा अपघात इथे उलगडतो. १९९६ मध्ये आफ्रिकेतील झांबियामध्ये एका लष्करी मोहिमेदरम्यान, १६ हजार फुटांवरून पॅराशूट जंप करताना बेअरचं पॅराशूट हवेत फाटलं. तो अत्यंत वेगाने थेट जमिनीवर येऊन आदळला. या भीषण अपघातात त्याच्या पाठीच्या कण्याचे तीन मणके तुटले. एका क्षणात, देशासाठी लढणारा, हवेत झेप घेणारा एक तरुण उताणा पडला, हलण्या-चलण्याची ताकदही संपली. डॉक्टरांनी स्पष्ट सांगितलं होतं की, "बेअर आता कदाचित आयुष्यात कधीच आपल्या पायावर उभा राहू शकणार नाही." हा भाग वाचताना डोळ्यात पाणी येतं. ज्या माणसाने संपूर्ण आयुष्य साहसाला वाहिलं होतं, तो आता हॉस्पिटलच्या बेडवर छताकडे पाहत पडून होता. नैराश्याचा तो भयंकर काळ, मनात आलेले आत्महत्येचे विचार आणि अंथरुणाला खिळलेली ती काळी वर्षं... बेअरने या सगळ्या वेदना पुस्तकात अगदी प्रामाणिकपणे मांडल्या आहेत. पण इथेच त्याच्यातील 'बेअर' जागा होतो. तो हार मानत नाही. हळूहळू, मिलीमीटरने तो स्वतःच्या शरीरात जीव आणण्याचा प्रयत्न करतो, आणि विज्ञानाला, डॉक्टरांना थक्क करत पुन्हा एकदा उभा राहतो!

पाठीचा कणा मोडल्यानंतर अवघ्या १८ महिन्यांत बेअर ग्रिल्सने जगातील सर्वोच्च शिखर म्हणजेच 'माउंट एव्हरेस्ट' सर करण्याचा वेडेपणा करायचं ठरवलं! विचार करा, ज्या माणसाला नीट उभं राहता येत नव्हतं, तो जगाच्या छतावर चढायला निघाला होता. पुस्तकाचा हा भाग म्हणजे साहसाचा Climax आहे. एव्हरेस्टची चढाई लेखकाने एखाद्या उत्कंठावर्धक कादंबरीसारखी रंगवली आहे. बर्फाची वादळं, उणे चाळीस अंश तापमान, ऑक्सिजनची कमतरता आणि डोळ्यांसमोर पडलेले इतर गिर्यारोहकांचे गोठलेले मृतदेह... हा सगळा प्रवास वाचताना वाचकालाही श्वास घेणं कठीण झाल्यासारखं वाटतं. चढाई दरम्यान अनेक प्रसंग असे येतात जेव्हा बेअर मृत्यूच्या अगदी जवळ पोहोचतो. एका हिमनदीच्या दरीत तो कोसळतो, पण सुदैवाने त्याचा जीव वाचतो. शेवटी, वयाच्या अवघ्या २३ व्या वर्षी, सर्वात तरुण ब्रिटिश नागरिक म्हणून तो एव्हरेस्टच्या शिखरावर भारताचा आणि जगाचा तिरंगा-ध्वज फडकवतो (त्याच्या टीममध्ये भारतीय गिर्यारोहकही होते). त्या शिखरावर उभं राहून जेव्हा तो रडतो, तेव्हा वाचक म्हणून आपल्याही डोळ्यातून आनंदाश्रू वाहू लागतात.

एव्हरेस्ट सर केल्यानंतर बेअरचं आयुष्य कसं बदललं, आणि त्याला टीव्ही शोची ऑफर कशी मिळाली, याची कथा पुस्तकाच्या उत्तरार्धात येते. सुरुवातीला बेअरला कॅमेऱ्यासमोर काम करायची अजिबात आवड नव्हती. पण जेव्हा त्याला समजलं की या शोच्या माध्यमातून तो लोकांना जगण्याची, संकटांशी लढण्याची कला शिकवू शकतो, तेव्हा त्याने हा शो स्वीकारला. 'मॅन व्हर्सेस वाईल्ड'च्या चित्रीकरणादरम्यानचे अनेक पडद्यामागचे किस्से, धोके आणि चमत्कारी अनुभव त्याने यात शेअर केले आहेत. जंगलात जेवण शोधताना आलेली अडचण, भयानक प्राण्यांशी झालेला सामना आणि टीमने घेतलेली मेहनत, हे सगळं वाचताना आपल्याला समजते की, पडद्यावर दिसणाऱ्या ४५ मिनिटांच्या एपिसोडच्या मागे किती दिवसांचा 'चिखल, घाम आणि अश्रू' दडलेले असतात.

या पुस्तकात बेअरने स्वतःला कुठेही सुपरमॅन दाखवण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. त्याला वाटणारी भीती, त्याचे पराभव, हॉस्पिटलच्या बेडवर तो कसा रडला, हे सगळं त्याने अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडलं आहे. यामुळे वाचक त्याच्याशी थेट जोडला जातो. पुस्तकाची भाषाशैली अत्यंत चित्तवेधक आहे. प्रसंगवर्णन इतकं अचूक आहे की, वाचताना आपण स्वतः बेअरसोबत एव्हरेस्टवर चढतोय किंवा पॅराशूटवरून खाली पडतोय असा भास होतो. हे पुस्तक फक्त साहसाची कथा नाही, तर ते 'सर्व्हायव्हल गाईड' (Survival Guide) आहे. संकट कितीही मोठं असो, जर मनात जिद्द असेल तर तुम्ही त्यातून बाहेर पडू शकता, हा विचार हे पुस्तक वाचकांच्या मनात पक्का करतो.

आज आपण आपल्या आयुष्यातील छोट्या-छोट्या संकटांनी, अपयशाने खचून जातो. नोकरी गेली, परीक्षेत कमी मार्क्स मिळाले, किंवा नात्यांमध्ये दुरावा आला की आपण हताश होतो. अशा वेळी 'चिखल, घाम आणि अश्रू' हे पुस्तक तुमच्यासाठी एखाद्या संजीवनीसारखं काम करेल.

हे पुस्तक आपल्याला शिकवतं की, आयुष्यात चिखल मिळणारच आहे, घाम गाळावाच लागणार आहे आणि डोळ्यात अश्रूही येणार आहेत; पण या सगळ्याचा स्वीकार करून जो पुढे जातो, तोच शेवटी आपल्या आयुष्याचा 'एव्हरेस्ट' सर करतो.

संदीप प्रकाश जाधव

"माझी जन्मठेप"

 

लेखक : वि. दा. सावरकर

प्रकाशक : परचुरे प्रकाशन

पृष्ठे- ४७९, मूूल्य- २५० रुपये

अंदमानच्या काळ्या पाण्याची धग आणि एका क्रांतीसूर्याचा धगधगता इतिहास: 'माझी जन्मठेप'

प्रस्तावना: एका पुस्तकाची नव्हे, तर धगधगत्या ज्वालामुख्याची कथा

त्या भयानक रात्रीची आणि सागराची गाथा

सेल्युलर जेल: नरकाचे दुसरे नाव
कोठडीच्या भिंती: सावरकरांचे ग्रंथालय
केवळ आत्मचरित्र नाही, तर एक राजकीय आणि सामाजिक दस्तऐवज
भाषाशैली: जणू काही एक संथ, पण खोल नदी
वाचकांसाठी अंतिम निष्कर्ष: आपण हे पुस्तक का वाचावे?

मित्रांनो, आज आपण अशा एका पुस्तकाबद्दल बोलणार आहोत, जे केवळ कागदावर शाईने लिहिलेले शब्द नाहीत, तर ते स्वातंत्र्यलक्ष्मीच्या चरणी वाहिलेले रक्ताचे आणि असीम त्यागाचे अर्घ्य आहे. होय, मी बोलतोय स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर लिखित 'माझी जन्मठेप' या महाग्रंथाबद्दल.

एक ब्लॉगर म्हणून जेव्हा मी हे पुस्तक वाचायला घेतले, तेव्हा मला वाटले होते की हा सावरकरांच्या तुरुंगवासाचा एक सामान्य वृत्तांत असेल. पण जसजशी मी पाने उलटत गेलो, तसतसा माझ्या अंगावर काटा येत गेला. हे पुस्तक वाचणे म्हणजे अंदमानच्या त्या काळकोठडीत, त्या अमानुष छळातून स्वतः तावून सुलाखून निघण्यासारखे आहे. आजच्या या लेखात आपण सावरकरांच्या या अजरामर साहित्यकृतीचा आणि त्यांच्या संघर्षाचा एक ओघवता, कादंबरीमय आढावा घेणार आहोत.

कादंबरीची सुरुवात व्हावी तशीच या पुस्तकाची सुरुवात एका थरारक आणि तितक्याच कारुणिक प्रसंगाने होते. दोन-दोन जन्मठेपांची, म्हणजेच तब्बल ५० वर्षांच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा ऐकवल्यानंतर सावरकरांना जेव्हा 'मरिया' नावाच्या जहाजातून अंदमानला नेण्यात येत होते, तो प्रसंग सावरकरांनी अत्यंत जिवंतपणे उभा केला आहे.

"सभोवताली पसरलेला तो अथांग, अक्राळविक्राळ काळपट महासागर आणि त्या लाटांवर हेलकावे खाणारे ते जहाज..."

हे वर्णन वाचताना आपणही सावरकरांच्या शेजारी त्या जहाजाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात उभे आहोत असा भास होतो. मागे सुटणारी मातृभूमी, डोळ्यांसमोर असणारे अनिश्चित भविष्य आणि पायात अडकलेल्या जड साखळ्या... या सगळ्याचा विचार करताना सावरकरांचे मन विदीर्ण होत नव्हते, तर ते तिथेही 'कमला' सारखे महाकाव्य रचत होते, हा विचारच थक्क करून सोडणारा आहे.

पुस्तकाचा मध्यभाग हा अंदमानच्या 'सेल्युलर जेल'मधील त्या अमानुष आणि अंगावर शहारे आणणाऱ्या छळाचे चित्रण करतो. सावरकरांनी तिथे जे भोगले, ते वाचताना कोणत्याही संवेदनशील वाचकाचे डोळे पाणावल्याशिवाय राहणार नाहीत.

• बारी आणि इतर अधिकारी: जेलर बारी नावाच्या त्या क्रूर आणि विकृत माणसाचे सावरकरांनी केलेले व्यक्तिचित्रण एखाद्या खलनायकासारखे समोर येते. कैद्यांना माणसासारखे न वागवता जनावरांपेक्षाही हीन वागणूक देणे हा तिथला नियम होता.
• कोलूचे बैल: सावरकरांसारख्या एका थोर देशभक्ताला, बॅरिस्टरला तिथे बैलासारखे कोलूला जुंपले जायचे. दिवसाला ३० पाउंड तेल काढावे लागायचे. ते तेल कमी पडले की मिळणारे फटके, ती अमानुष मारहाण आणि पोटात अन्न नसतानाही करावा लागणारा तो कष्टाचा डोंगर... हे सगळे सावरकरांनी अत्यंत ओघवत्या भाषेत मांडले आहे.
• नारळाचा काथ्या कुटणे: हाताला फोड येऊन त्यातून रक्त ठिबकेपर्यंत काथ्या कुटावा लागे. पण सावरकर लिहितात, त्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून त्यांना मातृभूमीच्या मुक्तीची स्वप्ने दिसत होती.

या पुस्तकातली सर्वात सुंदर आणि कादंबरीमय गोष्ट कोणती असेल, तर ती म्हणजे सावरकरांची त्यांच्या कोठडीच्या भिंतींशी लागलेली माया. जेव्हा सावरकरांना कागद आणि पेन्सिल देण्यास सक्त मनाई होती, तेव्हा त्यांनी काय केले? त्यांनी कोठडीच्या त्या चुनखडीच्या पांढऱ्या भिंतींनाच आपले कागद बनवले!

काटे, खिळे किंवा दगडाच्या तुकड्यांनी सावरकरांनी त्या भिंतींवर हजारो ओळींचे महाकाव्य कोरले. एकीकडे छळ चालू असायचा, आणि दुसरीकडे सावरकरांची प्रतिभा त्या भिंतींवरून क्रांतीचे काव्य प्रसवत होती. जेव्हा भिंती भरून जायच्या, तेव्हा ते तोंडपाठ करायचे आणि मग ती भिंत पुन्हा धुवून त्यावर नवीन काव्य लिहायचे. हा इतिहास वाचताना सावरकरांच्या बुद्धिमत्तेची आणि प्रखर इच्छाशक्तीची कमाल वाटते.

'माझी जन्मठेप' हे केवळ सावरकरांच्या वैयक्तिक दुःखाचे गाणे नाही. ते एका द्रष्ट्या नेत्याचे विचारमंथन आहे. या पुस्तकात सावरकरांनी अनेक महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर प्रकाश टाकला आहे:

1. कैद्यांचे शुद्धीकरण आणि राजकारण: अंदमानमध्ये हिंदू कैद्यांचे होणारे सक्तीचे धर्मांतर आणि त्याला सावरकरांनी दिलेला लढा, तिथल्या पठाण वॉर्डनचा जुलूम आणि त्याला सावरकरांनी शुद्धीकरणाच्या चळवळीद्वारे दिलेले उत्तर, हा भाग अत्यंत विचार करायला लावणारा आहे.
2. राजकीय कैद्यांचे संघटन: सावरकरांनी तिथे केवळ स्वतःचा विचार केला नाही, तर सर्व राजकीय कैद्यांना एकत्र आणून संपाचे हत्यार उपसले. तुरुंगातही ग्रंथालय सुरू केले, निरक्षरांना साक्षर केले.
3. जागतिक राजकारणाचे विश्लेषण: कोठडीत बसूनही सावरकरांचे लक्ष जागतिक घडामोडींवर आणि पहिल्या महायुद्धावर कसे होते, याचे सुंदर विश्लेषण पुस्तकात आढळते.

सावरकरांची भाषा ही या पुस्तकाचा खरा प्राण आहे. ती एखाद्या कादंबरीसारखी प्रवाही आहे. त्यात कुठेही अवाजवी संताप नाही किंवा रडगाणे नाही. अत्यंत संयत, पण तितकीच धारदार भाषा त्यांनी वापरली आहे. सावरकरांचे मराठी भाषेवरील प्रभुत्व इतके अफाट आहे की, दुःखद प्रसंग वाचतानाही त्या शब्दांमधील सौंदर्य आपल्याला खिळवून ठेवते. त्यांच्या वाक्यावाक्यांतून एक संथ, पण खोलवर वाहणारी नदी आपल्याला जाणवते, जी कधी शांत असते तर कधी पुराचे रूप धारण करते.

मित्रांनो, आज आपण ज्या स्वातंत्र्याचा मुक्त श्वास घेत आहोत, त्याची किंमत काय आहे, हे जर जाणून घ्यायचे असेल, तर 'माझी जन्मठेप' वाचणे अनिवार्य आहे. हे पुस्तक आपल्याला शिकवते की:

• परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी माणसाचे मन आणि त्याचे विचार कधीही गुलाम होऊ शकत नाहीत.
• शरीर साखळदंडांनी जखडता येते, पण आत्म्याला कधीही कैद करता येत नाही.
• देशभक्ती म्हणजे केवळ घोषणा देणे नाही, तर ती असीम सोशिकतेची पराकाष्ठा आहे.

एक ब्लॉगर म्हणून मी एवढंच म्हणेन की, हे पुस्तक वाचून संपवल्यावर तुम्ही तेच माणूस राहत नाही जे तुम्ही वाचण्यापूर्वी होता. तुमच्या विचारांची दिशा बदलते. हे पुस्तक प्रत्येक मराठी माणसाच्या, नव्हे तर प्रत्येक भारतीयाच्या संग्रही असायलाच हवे.

तर मग, कधी वाचताय सावरकरांची ही धगधगती 'माझी जन्मठेप'? मला खाली कमेंट्समध्ये नक्की सांगा!

 

 

संदीप प्रकाश जाधव