"नॉट विदाऊट माय डॉटर"

 

लेखक : बेट्टी महमूदी || विल्यम हॉफर

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. लीना सोहोनी

आईचं आपल्या मुलांसोबतचं नातं शब्दांपलिकडचं! कवितांमधून वर्णन केलेली आई ही नेहमीच तिची एक प्रेमळ, शांत प्रतिमा आपल्यासमोर घेऊन येते. परंतु खऱ्या आयुष्यात आपल्या मुलांसाठी प्रसंगी अतिशय कठोर होऊन धाडसीपणे निर्णय घेण्याची ताकदसुद्धा तिच्यामध्ये असते याची पुष्कळ उदाहरणे मिळतील. माणूसच नाही तर अगदी प्राणी-पक्षीही याला अपवाद नाहीत! अशा काही उदाहरणांचा विचार करायचा म्हटलं तर सर्वात प्रथम डोक्यात विचार येतो तो स्वराज्यातील "हिरकणीचा"! आपल्या तान्ह्या मुलासाठी ४५०० फूट उंच रायगडचा कडा भर अंधारात उतरून जाणाऱ्या हिरकणीकडे नेहमीच एक धाडसी मातृत्वाचं उदाहरण म्हणून पाहिलं जातं. प्रत्यक्ष शिवरायांनासुद्धा दखल घ्यावी लागणारी ती घटना! आज ३५० वर्षांनंतरसुद्धा ती कथा ऐकताना अंगावर शहारे येतात यावरूनच कल्पना करता येईल की आपल्या मुलासाठी "हिरकणीने" केलेलं धाडस किती अचाट होतं. "नॉट विदाऊट माय डॉटर" ही सत्यकथा आहे अशाच एका आधुनिक "हिरकणीची". बेट्टी महमूदी या अमेरिकन स्त्रीने आपल्या मुलीसाठी केलेल्या एका अफाट धाडसाची ही सत्यकथा! अमेरिकेत राहणार्‍या बेट्टी महमूदीला तिचा नवरा "मूडी" काही कारणाने इराणला घेऊन जातो व तिला तिच्या मुलीसोबत तिथेच डांबून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. बेट्टीसोबतच आपल्या चार वर्षांच्या मुलीवरही तो अनन्वित अत्याचार करतो. यातून सुटका होणे जवळजवळ अशक्य आहे याची जाणीव बेट्टीला झाल्यानंतर आपल्या व मुलीच्या सुटकेसाठी अत्यंत कठीण मार्ग अवलंबण्याचं धाडस ती करते. तिच्या या सुटकेच्या संघर्षाची आणि क्षणाक्षणाला वाचकाच्या हृदयाचा ठोका चुकवणारी ही सत्यकथा! बेट्टी महमूदी यांनी स्वतःच त्यांचा अनुभव सांगितल्यामुळे वाचत असताना त्यांच्यावर आणि त्यांच्या मुलीवर ओढवलेल्या जीवघेण्या घटनेची दाहकता जाणवत राहते. आजही जिथे अमेरिका आणि इराण यांच्यामधून विस्तवही जात नाही तिथे ३० वर्षांपूर्वी काय परिस्थिती असेल याचा फक्त अंदाजच केलेला बरा. अशा वातावरणात फक्त आपल्या नवऱ्यावरील विश्वासाखातर, आपल्या ४ वर्षांच्या मुलीसोबत तेहरानमधे पाऊल ठेवणारी बेट्टी जेव्हा आपला अनुभव पुस्तकातून आपल्याला सांगायला चालू करते तेव्हा वाचक अक्षरशः त्या प्रवासासोबत चिकटून राहतो. तिच्यावर ओढवणाऱ्या सर्व प्रसंगांसोबत वाचक इतका एकरुप होतो की तिच्या थरारक सुटकेनंतर नकळत वाचकाच्या डोळ्यात आनंदाश्रू येतात. बेट्टीचा अमेरिका ते तेहरान आणि परत अमेरिका हा प्रवास आपल्याला खूप काही शिकवून जातो. बेट्टी महमुदी यांनी लिहिलेलं "नॉट विदाऊट माय डॉटर" हे पुस्तक म्हणजे इराणसारख्या काही धर्मांध मुस्लिम देशात व्यक्तिस्वातंत्र्य या मूलभूत हक्कासाठी स्त्रियांना आजही द्याव्या लागणार्‍या कठोर लढ्याची एक प्रातिनिधिक कहाणी आहे असं म्हटलं तरी ते चुकीचं ठरू नये. तब्बल १८ महिने इराणमधे नवऱ्याच्या नजरकैदेत राहिलेल्या काळात स्त्रियांसाठी जाचक असणाऱ्या मुस्लिम रूढी-परंपरा जपताना बेट्टीची होणारी तारेवरची कसरत, तेथील वातावरणात आपल्या मुलीच्या सुरक्षेसाठी - स्वातंत्र्यासाठीची तिची तळमळ - धडपड, मधेच काही काळासाठी आपल्या मुलीपासून झालेली ताटातूट आणि तेव्हा एक आई म्हणून होणारी तिची मानसिक अवस्था, तिला स्वातंत्र्याची कळालेली किंमत आणि स्वदेशी परतण्याची तीव्र इच्छा, सुटकेसाठी तिने केलेले काही अयशस्वी प्रयत्न, शेवटी नाईलाजास्तव जीवावर उदार होऊन आपल्या ४ वर्षांच्या मुलीसोबत इराणमधून बेकायदेशीररित्या पळून जाण्याचा घेतलेला धाडसी निर्णय आणि त्याच्या पूर्णत्वाचा थरारक प्रवास बेट्टी यांनी त्यांच्या या ३०४ पानी पुस्तकातून,  "नॉट विदाऊट माय डॉटर" मधून लोकांपुढे आणला आहे.

अमेरिकेत राहणारे एक सुखी आणि उच्चशिक्षित कुटुंब! डॉ. सय्यद बोझोर्ग महमुदी उर्फ मूडी, बेट्टी महमूदी आणि मुलगी माहतोब. अमेरिकेत अगदी सुखात चालू असणाऱ्या त्यांच्या संसाराला घरघर लागते ती मूडीच्या डोक्यात इराणला जाऊन आपल्या कुटुंबाला भेट देऊन येण्याच्या विचाराने. सुरुवातीला शंकेने नकार देणारी बेट्टी नंतर तयार होते ती मूडीवर असलेल्या प्रेमाखातर, विश्वासाखातर! शिवाय मूडीने दिलेला शब्द, 'आपण फक्त २ आठवडे तिकडे जाऊन, माझ्या कुटुंबाला भेटून परत यायचे'. परंतु मूडीवर आपण दाखवलेला विश्वास किती खोटा आहे याची जाणीव बेट्टीला इराणमधे पाऊल ठेवताक्षणीच होते. तरीही मूडी आपल्याला धोका देणे शक्यच नाही हा विचार मनात ठेवून ती मूडीच्या इराणमधील मोठ्या बहिणीच्या, आमे बोझोर्गच्या घरात प्रवेश करते आणि इथूनच चालू होते बेट्टीच्या इराणमधील नरकासमान वास्तव्याला! मूडीच्या घरी त्यांचा गृहप्रवेश होतो तोच मुळी एका जिवंत बकरीचे रक्त ओलांडून! जी सुरुवात असते काही विचित्र चालीरिती आणि परंपरांचा बेट्टीच्या आयुष्यातील प्रवेशाची. नंतर आमे बोझोर्गच्या घरातील अतिशय गलिच्छ वातावरण आणि स्त्रियांना दिल्या जाणाऱ्या अतिशय खालच्या पातळीवरील वागणुकीने बेट्टी हादरून जाते. शिवाय मूडीसारख्या उच्चशिक्षित डॉक्टरचा त्या सर्व गोष्टींना असणारा मूक पाठिंबा बेट्टीसाठी जास्त धक्का देऊन जातो. तरीही फक्त २च आठवड्यांचा प्रश्न आहे आणि त्यानंतर अमेरिकेला परत जायचेच आहे या भोळ्या आशेवर त्या सर्व गोष्टी आपल्या मुलीसोबत ती सहन करत राहते. परंतु इराणमधील त्यांच्या १५ दिवसांच्या वास्तव्यानंतर अमेरिकेला परत जाण्यासाठी मूडीकडून मिळालेल्या नकारात्मक प्रतिसादाने बेट्टीच्या पायाखालची जमीन सरकते आणि आपण आता इराणमध्ये पुरते फसले गेलो याची जाणीव होते. यानंतर मूडीकडून बेट्टीचे बाहेरच्या जगाशी असणारे संपर्क जवळपास पूर्णपणे तोडण्यात येतात, तिला नजरकैदेत ठेवलं जातं, तिने पूर्णपणे इस्लाम स्वीकारून इस्लाम चालीरीतीप्रमाणे राहण्यासाठी तिच्यावर दबाव टाकला जातो, शिवाय मुडीच्या नातेवाईकांकडून होणारा या मायलेकींचा छळ, मुडीकडून दोघींना होणारी जीवघेणी मारहाण आणि बेट्टीसाठी असणारी सर्वांत मोठी अडचण म्हणजे इराणी भाषा या सर्वांचा नेटाने सामना करून मूडीच्या तावडीतून निसटण्यासाठी चालवलेले प्रयत्न हे सर्व बेट्टींच्याच शब्दांत वाचत असताना वाचक सुन्न होऊन जातो. शेवटचा पर्याय म्हणून बेट्टीने पळून जाण्याचा निवडलेला मार्ग वाचकाच्या काळजाचादेखील ठोका चुकवतो. तरीही हा प्रयत्न बेट्टी कसा पूर्णत्वास नेते, ती अमेरिकेत कशी पोहचते, तिला या सर्वांत कोणा कोणाची मदत मिळते, पुढे मूडीचं काय होतं, बेट्टी सध्या कोणत्या परिस्थितीत आहे हे सर्व पुस्तकात वाचण्याचा अनुभव खासच आहे.

प्रत्येकाने आवर्जून संग्रही ठेऊन वाचावे असं एक प्रेरणादायी पुस्तक.

संदीप प्रकाश जाधव

"सत्तर दिवस"

 

लेखक : रवींद्र गुर्जर

प्रकाशक : श्रीराम बूक एजन्सी

पिअर्स पॉल रीड यांच्या "ALIVE" कादंबरीचे मराठी अनुवादित पुस्तक "सत्तर दिवस". रवींद्र गुर्जर यांचं "सत्तर दिवस" हे बऱ्याच जणांकडून वाचायला सुचवलेलं पुस्तक संग्रही घेऊन वाचून काढलं. सकारात्मक आणि समाधानी आयुष्य जगण्याचा संदेश देणारं हे 199 पानांचं अतिशय उत्कृष्ठ पुस्तक वाचायला घेल्यानंतर पुढं काय झालं असेल या एकाच विचाराने एकसारखं वाचून अवघ्या एका दिवसात पूर्ण केलं. जगण्याची जिद्द काय असते याचं पाना-पानावर दर्शन देणारं, सत्यघटनेवर आधारित हे पुस्तक खचलेल्या मनाला उभारी देण्याचं काम करतं. माणसाजवळ जर जिद्द असेल तर कितीही प्रतिकूल परिस्थितीत टिकून राहता येऊ शकते हे पुस्तक वाचताना सतत जाणवत राहते. युरुग्वे हा दक्षिण अमेरिकेतील एक छोटासा देश. १२ ऑक्टोबर १९७२, युरुग्वे एअर फोर्सच्या फेअर चाइल्ड ए २२७ ह्या विमानानं पंचेचाळीस प्रवाशांसह आकाशात झेप घेतली. रग्बी खेळाडूंचा संघ चिलीकडे निघाला होता. लांबीने जगातील सर्वात जास्त आणि हिमालयाच्या बरोबरीचा पर्वत समूह, अँडीज ओलांडून त्यांना जायचं होतं. चिलीकडे जायला निघालेल्या विमानातील सर्व ४५ लोकांच्या मनात आनंदाचं उधान आलं होतं. एकमेकांसोबत गप्पा मारत, दंगा-मस्ती करत आणि रग्बी सामना जिंकल्याची स्वप्ने बघत मजेत चाललेल्या त्यातील एकालाही पुढं येऊ घातलेल्या भयानक संकटाची पुसटशीही कल्पना नव्हती. अँडीज मधून फेअर चाइल्ड विमान जाऊ लागलं आणि अचानक ते ढगात शिरलं. हिमवर्षाव तर सतत चालूच होता. दुपारी ३.३० वाजता वैमानिकानं सॅंटियागो विमानतळावर "All Good" चा संदेश दिला. परंतु त्यानंतर एकाच मिनिटात विमानाचा सॅंटियागो टॉवरसोबतचा संपर्क तुटला. झंझावती वाऱ्याने विमानाला दोन प्रचंड तडाखे दिले आणि नियतीने वाढून ठेवलेल्या भयानक संकटाची चाहूल विमानातील ४५ जणांना झाली. काही क्षणात विमान चारही बाजूंनी हिमशिखरांनी वेढलेल्या दरीत कोसळलं. ढगांमुळे आधीच प्रकाश मंदावला होता. त्यात बर्फ पडू लागला. बचावलेले व थोडया सुस्थितीत असलेले प्रवासी जखमी लोकांना बाहेर काढू लागले. फेअर चाइल्ड विमान बेपत्ता झाल्याचं आपल्या देशात सर्वांच्या लक्षात येणार आणि लवकरच आपल्याला मदत मिळणार या आशेवर ते सगळे होते. त्यांनी रेडिओ सुरु करण्याचा प्रयत्न केला पण ट्रान्समीटर निकामी झाला होता. अनेक जण भयंकर जखमी झाले होते तर काही जण जागीच मृत्युमुखी पडले होते. दिवस संपला, रात्र सुरु झाली तरी अजून मदतीचा काही पत्ता नव्हता. रात्रीच्या अंधारात ओरडणे, किंचाळणे यांशिवाय काहीही ऐकायला येत नव्हतं. पुढचे आठ दिवस चिली, अर्जेंटिना आणि युरुग्वेकडून विमानाचा जारीने शोध घेण्याचा प्रयत्न केला, पण व्यर्थ! अँडीजची शेकडो मैल लांबी, वादळ आणि हिमवृष्टी लक्षात घेता, विमान सापडण्याची शक्यता जवळजवळ नाहीशी झाली सोबतच विमानातील कोणीही वाचले असण्याची आशादेखील सोडून देण्यात आली. परंतु नियतीला हे मान्य नव्हतं, वाचलेल्या लोकांकडून काहीतरी अचाट पराक्रम करून घेण्यासाठीच जणू हा सर्व खेळ मांडला होता. त्या वाचलेल्या लोकांनी जगण्यासाठी केलेल्या संघर्षाची सत्यकथा म्हणजे हे पुस्तक "सत्तर दिवस".

अपघातानंतर मदतीची वाट पाहता तुटपुंज्या अन्नाच्या साठ्यावर ते एक-एक दिवस ढकलत राहतात. पुढे अन्नसाठा संपत आल्यानंतर फक्त एक चॉकलेटचा तुकडा आणि एक घोटभर रम यावर ते दिवस काढू लागतात. प्रत्येक दिवसाची सुरवात काहीतरी मदत मिळेल या आशेने होत होती आणि शेवट मात्र निराशेने होत होता. पुन्हा दुसऱ्या दिवशी नव्या उमेदिने त्यांचे प्रयत्न सुरु होत असत. परंतु आपल्याला मदत मिळणे आता अशक्य आहे त्यामुळे सुटकेचे प्रयत्न आता आपल्यालाच करावे लागतील याची त्यांना लवकरच जाणीव झाली आणि तिथून बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न सुरु केले. इथून पुढचा या सर्वांचा थरारक संघर्ष अंगावर काटा आणतो. प्रत्येक दिवस मरणाच्या दारात उभे राहण्याचा अनुभव घेऊन ते लढत राहतात. मधेच अचानक कोसळलेल्या हिमकडेने आणखीन काही लोकांचा मृत्यू होतो त्यावेळच्या प्रसंगाने तर वाचकाचे मन अक्षरशः चिरून जाते. सांघिक एकीच्या जोरावर येणाऱ्या संकटांवर ते मात करत राहतात. पोटाची आग विझवण्यासाठी आपल्याच मित्रांच्या मृतदेहांचे मांस खायची कठीण वेळ त्यांच्यावर येते. सुटकेसाठी त्यांनी केलेले वेगवेगळे प्रयत्न आणि प्रत्येकवेळी येणारे अपयश तरीही हार न मानता त्यांची चाललेली धडपड त्यांच्याकडे असणाऱ्या जिद्द आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीची साक्ष देते. त्यांच्यापैकीच एक लेनेसा आणि पेराडो यांनी तिथून बाहेर पडण्यासाठी केलेल्या धाडसी शोधमोहिमेला अखेर यश येते. तब्बल १० आठवड्यानंतर त्यांच्या अस्तित्वाबद्दल बाहेरील जगाला समजते. एक चिली शेतकरी आपल्या गुरांना चारण्यासाठी अँडीजच्या खोल दरीत गेला असताना त्याला दूरवर दोन माणसांच्या आकृत्या दिसतात. लेनेसा आणि पेराडो त्या शेतकर्‍याला जवळ येण्यासाठी जोरजोरात खुणावत होते परंतु त्यांचं भयानक स्वरूप आणि गुडघ्यांवर खुरडत येण्यामुळे घाबरलेल्या शेतकऱ्याने दुरुनच रुमालातून कागद-पेन त्यांच्याकडे फेकलं. दाढी वाढलेल्या,भकास चेहेर्‍याच्या आणि कपडयांचा चिंध्या झालेल्या पेराडोने काही तरी लिहून कागद परत फेकला. त्यावर लिहिलं होतं : "पर्वतावर कोसळलेल्या विमानातील मी एक उतारू आहे. मी युरुग्वेचा रहिवासी". शेवटी तब्बल ७० दिवसानंतर सर्वांची त्या जीवघेण्या संकटातून सुटका झाली.

अपघातानंतर बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी कोणकोणते प्रयत्न केले? त्यांना कोणकोणतं अपयश येत गेलं? अपयश येवूनही ते पुन्हा दुसऱ्या दिवशी कसे प्रयत्न करत होते? जिवंत राहण्यासाठी, अन्न मिळवण्यासाठी त्यांनी कोणता मार्ग स्वीकारला? त्यानंतर ते कसे बाहेर पडू शकले? त्यांनी विमान अपघातासोबतच इतर नैसर्गिक आपत्तींना कशाप्रकारे तोंड दिलं? शेवटी ते सर्व या संकटातून कसे बाहेर पडले? हे सर्व जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तकं नक्कीच वाचायला हवं. त्या दुर्दैवी अपघातातून ४५ जणांपैकी बचावलेल्या सोळा लोकांनी सांगितलेली त्यांच्या ७० दिवसांची ह्रदयद्रावक सत्यकथा "सत्तर दिवस".

संदीप प्रकाश जाधव

"युगांन्त"

 

लेखिका : इरावती कर्वे

प्रकाशक : देशमुख अँड कंपनी

कोणत्याही ऐतिहासिक घटनांवर होणाऱ्या संशोधानातून पुढे येणाऱ्या गोष्टी या कधीच अंतिम सत्य मानता येत नाहीत कारण जितके त्या गोष्टीच्या किंवा घटनेच्या खोलात शिरण्याचा प्रयत्न केला जातो तितक्या नवनवीन गोष्टी बाहेर येतच राहतात. परंतु एक गोष्ट मात्र नक्की की जर डोळसपणे बघितलं तर संशोधनामुळे सत्याच्या अधिकाधिक जवळ मात्र पोहचता येते. "महाभारत" आणि "रामायण" यांना आपला इतिहास म्हणायचा की फक्त ग्रंथ याबद्दल बरीच मतमतांतरे असली तरी हजारो वर्षांपूर्वीच्या या दोन्हीही घटनांवर आजही अखंड संशोधन चालूच आहे. अशा संशोधनातून सिद्ध झालेल्या जुन्या गोष्टी वगळणे आणि नवीन गोष्टींचा समावेश करणे हे आजही अविरतपणे चालूच आहे. पण आपण ऐकलं किंवा वाचलं असलेलं "रामायण", "महाभारत" यांचा आपल्यावर असणारा प्रभावच इतका जबरदस्त आहे की बऱ्याचवेळा या संशोधनात्मक शोधांकडे दुर्लक्षच केलं जातं. जय नावाचा इतिहास आज आपण महाभारत म्हणून ओळखतो परंतु व्यासांनी महाभारत लिहिल्यापासून ते आजपर्यंत त्यामधे अनेक बदल झाले. आज आधुनिक जगात इतिहास अभ्यासकांनी महाभारताची शक्य तितकी जुनी प्रत शोधायचा प्रयत्न करून, सर्व संशोधनाअंती जी नवीन प्रत बनवली आहे त्यावर इरावती कर्वे यांचं हे पुस्तक आधारित आहे, महाभारतातील पात्रांवरील "युगान्त" ही त्यांची कादंबरी अशा नवीन संशोधनाचा आधार घेऊनच लिहिली गेली आहे त्यामुळे ही कादंबरी जितकी अलिप्तपणे वाचली जाईल तितक्या अधिक प्रमाणात महाभारतातील पात्रांची नव्याने ओळख झाल्याचा अनुभव वाचकाला मिळत राहतो. इरावती कर्वे यांनी या आवृत्तीत महाभारतातील कोणत्याही पात्राला देवत्व दिलेलं नाही, कोणतेही चमत्कार नाहीत, कठोर असला तरी पटेल असा एक इतिहास आहे. उदाहरणार्थ कादंबरीत श्रीकृष्णाच्या देवाचा अवतार या कल्पनेला छेद दिलेला आहे. नवीन संशोधनाचा दाखला देऊन श्रीकृष्ण हा एक अतुलनीय शक्ती असणारा महापुरुष होता या दृष्टिकोनातूनच त्याचं पात्र वाचकांसमोर आणलं आहे त्यामुळे महाभारत ही काल्पनिक कथा नसून तो आपला इतिहास आहे या दाव्याला एकप्रकारची पुष्टी मिळते. शास्त्रीय संदर्भ लावून जर महाभारताचे वाचन केले तर बऱ्याचशा गोष्टी अमानवीय वाटत नाहीत. फक्त त्या गोष्टी मान्य करायला आपल्या मनाची तयारी असायला हवी. इरावती कर्वे यांची "युगान्त" ही कादंबरी वाचल्यानंतर महाभारताविषयी आपल्या मनातील बऱ्याच शंकांचे निरसन होण्यासोबतच काही नवीन शंका देखील जन्माला येतात, पण साहजिकच येणाऱ्या काळात जे संशोधन होईल त्यातून त्यांचंही निरसन होईलच! सर्वांना परिचित असणाऱ्या महाभारताच्या मुख्य कथेला फाटा देऊन, शक्य तितक्या मुळ प्रतींचा अभ्यास करून महाभारतातील व्यक्तिरेखांवर लिहिलेल्या काही लेखांचा संग्रह म्हणजे हे इरावती कर्वे यांचं पुस्तक "युगान्त" ! भीष्म, गांधारी, कुंती, कर्ण, अर्जुन, भीम, द्रौपदी, द्रोण, विदुर या आणि अशा इतर पात्रांवरील लेखांसोबतच इरावती कर्वे यांनी महाभारताचा काळ शोधण्याचा प्रयत्नदेखील "युगान्त" मधून केला आहे.

महाभारतातील आपण आजपर्यंत मनात ठेवून राहिलेल्या बऱ्याच व्यक्तिरेखांच्या प्रतिमांना छेद देण्याचं काम इरावती कर्वे यांनी "युगान्त" मधून केलंय असं म्हटलं तरी ते चुकीचं नाही होणार. उदाहरणार्थ धृतराष्ट्र आणि गांधारी ह्यांच्या व्यक्तीरेखांबद्दल त्यांनी जे मत मांडलंय ते तांत्रिकदृष्ट्या अगदी योग्य वाटतं. 'गांधारीचे लग्न धृतराष्ट्राशी झाल्यानंतर तिने आपल्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली ती पतीप्रेमाने नाही तर आपण एका मोठ्या देशाची सुंदर राजकन्या असताना भीष्माने जबरदस्ती आंधळ्या राजपुत्राशी आपल्याला लग्न करायला भाग पाडलं पण तिला कुण्या आंधळ्याची  काठी व्हायचे नव्हते म्हणून!' शिवाय दुसरा मुद्दाही असाच पटण्यासारखा आहे, डोळ्याला पट्टी बांधून गांधारीने आपल्याच वंशाच्या नाशाची बीजं पेरली असं लेखिका म्हणतात. अर्थात मुलांवर चांगले संस्कार करणं ही केवळ आईची जबाबदारी नसते. पण धृतराष्ट्राकडून याबाबत काही अपेक्षा ठेवण्यात अर्थ नसल्याने तिच्यावर जास्त जबाबदारी होती आणि ती तिने पार पाडली नाही हेही तितकंच खरं. हा मुद्दा आणखी पटवून देण्यासाठी इथे कुंतीचं उदाहरण दिलं गेलंय जिने शेवटपर्यंत आपल्या पाचही मुलांवर नजर ठेवली आणि चांगल्या वाईटाचं मार्गदर्शन केलं. महाभारतातील एखादे पात्र ठराविक  प्रसंगी एका विशिष्ट प्रकारेच का वागले असावे असा विचार शक्यतो आपण कधी केलाच नाही परंतु इरावती कर्वे लिखित "युगान्त" मधे असे बरेच प्रसंग आहेत जिथे  एखादे पात्र असे का वागले असावे यावर संशोधनात्मक संदर्भ देऊन प्रकाश टाकण्यात आला आहे ज्यामुळे वाचक विचारात पडतो. एखादी व्यक्ती जेव्हा महत्प्रयासाने काही गोष्टी सिद्धीस नेते तेव्हा त्या प्रवासात त्या व्यक्तीने बऱ्याच गोष्टी गमावल्या देखील असतात आणि महाभारतातील प्रत्येक पात्राला हे अगदी तंतोतंत लागू होते. इरावती कर्वे यांनी महाभारतातील  प्रत्येक व्यक्तिरेखेला आपल्यासमोर आणताना जे संदर्भ दिलेले आहेत ते वाचताना मनाला सतत होणारी जाणीव म्हणजे, 'मानवी प्रयत्न निष्फळ असतात, मानवी जीवन नेहमी विफलच राहणार, हा धडा मनावर बिंबवण्यासाठी तर महाभारत रचलेले नाही ना?' इरावती कर्वे यांनी कोणत्याही पात्राला अतिशयोक्ती न होऊ देता "युगान्त" मधून ज्या पद्धतीने वाचकांसमोर आणलं आहे त्यामुळे महाभारताबद्दल वेगळं असं काहीतरी वाचल्याचं समाधान हे पुस्तक देऊन जातं. परंतु मूळ संस्कृत महाभारतावर आणि तत्कालीन साहित्यावर अभ्यास करून केलं गेलेलं इरावती कर्वे यांचं या पुस्तकातील परीक्षण अलिप्तपणे आणि महाभारत-कृष्ण  यांबद्दलच्या आपल्या मनातील पूर्वकल्पना बाजूला ठेऊन वाचलं तरच एक वेगळं साहित्य वाचल्याचं समाधान मिळू शकतं. 

संग्रही ठेऊन आवर्जून वाचण्यासारखं पुस्तक "युगान्त".

संदीप प्रकाश जाधव

"वेडा विश्‍वनाथ"

 

लेखक : नारायण धारप

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन

नारायण धारपांच्या माझ्याकडील संग्रहातील आणखीण एक दर्जेदार पुस्तक "वेडा विश्‍वनाथ". वाचकाने एखाद्या अद्भुत, रहस्यमय, अंगावर काटा आणणाऱ्या दुनियेतून सफर करून यावी अशी त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकातील कथांची मांडणी. याआधी मी त्यांची "अघटित", "चेटकीण", "लुचाई" ही पुस्तके वाचली होती आणि प्रत्येकात असणारा समान धागा म्हणजे एक थरारक, भयप्रद, अंगावर काटा उभा करणारा, दचकवणारा आणि शेवटी वाईटावर चांगल्याच्या विजय होऊन सर्वकाही ठीकठाक झाल्यानंतर होणारा कथेचा शेवट. त्यांची ही भयकादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ" देखील अशा कथानकाला अपवाद नाही. जरी त्यांच्या सर्व पुस्तकांमध्ये आपल्याला हा समान धागा जाणवत असला तरी प्रत्येक पुस्तकातून वाचकांपर्यंत पोहोचवलेल्या वेगवेगळ्या कथांचं श्रेय नारायण धारप यांच्या कल्पनाशक्तीला द्यावं लागेल. नारायण धारप यांच्या प्रचंड कल्पनाशक्तीचा अंदाज त्यांचं पुस्तक वाचायला घेतलं की पाना-पानावर येत राहतो. त्यांच्या कल्पना विलक्षण असण्यासोबतच प्रचंड सुसंगत आणि शात्रीय पायावर आधारित वाटतात. कथेतील शब्द आणि वर्णन यांची अतिशयोक्ती कधीच वाटत नाही. शब्द साधेच पण जबरदस्त परिणामकारक असतात. कोणत्याही प्रकारचं रहस्य जाणून घेण्याची माणसाला असणारी उत्कंठा लक्षात घेऊन लिहिलेल्या नारायण धारपांच्या कथा पहिल्या पानापासून नव्हे तर त्यांच्या कादंबरीच्या मुखपृष्ठापासूनच वाचकाला घेरायला चालू करतात असं म्हटलं तर ते चुकीचं ठरू नये. संपूर्ण उपेक्षित, कोणतीही जाण नसलेला, समाजात कोणतेही स्थान नसलेला ‘वेडा विश्‍वनाथ’ आणि असामान्यांचा मेरूमणी ‘आर्यवर्मन’! आताचा क्षण आणि सहस्रकांपूर्वीचा क्षण असे विलक्षण विरोधी घटक निवडून धारपांनी मन स्तिमित करणारी कथा या कादंबरीत विणली आहे. सज्जन-दुर्जन, पाप-पुण्य, सहिष्णुता-क्रौर्य यांच्यामधे असणाऱ्या अगदी अनादी, अतिप्राचीन संघर्षाची किनार असणारी ही कादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ".

एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील, शाळामास्तरांचा मुलगा विश्वनाथ. लहानपणी मलेरियासारख्या आजाराने मेंदूला झालेली दुखापत आणि त्यातूनच त्याच्या वाट्याला कायमचाच आलेला अर्धवटपणा! अशी एखाद्या चित्रपटाला शोभणारी या कथेची सुरुवात. वैचारिक वाढ एखाद्या ३ वर्षांच्या मुलाएवढी आणि शारीरिक वाढ २५-३० वर्षें असणाऱ्या, सगळ्या गावाला "वेडा विश्या" म्हणून परिचित असणाऱ्या "विश्‍वनाथ" भोवती ही कथा फिरते. स्वतःच्या प्रत्येक गोष्टींसाठी पूर्णपणे आई-वडिलांवर अवलंबून असणारा विश्याचा रोजचा दिनक्रम अगदी ठरलेला, दिवसभर गावात कुठे ना कुठे फिरत राहून काही ना काही उद्योग करायचे आणि संध्याकाळी घरी परत यायचं. "अनामिक" आणि "आर्यवर्मन" यांच्या सुप्त संघर्षात ओढला गेलेल्या विश्याच्या नकळत त्याच्याकडून करवून घेतल्या गेलेल्या अनेक गोष्टी वाचताना वाचक त्या वातावरणात हरवून जातो. एखाद्या चित्रपटाला लाजवेल इतक्या सफाईदारपणे एक-एक प्रसंग वाचकांसमोर येत राहतात. लोकांच्या नजरेपासून दूर, निर्जन ठिकाणी आर्यवर्मनकडून आपल्या कामासाठी विश्याला तयार केले जात होते, पण एक दिवस आशा या गावातीलच मुलीवर ओढवलेल्या प्रसंगानंतर कादंबरीचा प्रवास वेगळ्या मार्गाने चालू होतो आणि तो साहजिकच वाचकाला सोबत घेऊनच! गावातील गुंडांकडून आशावर झालेला अतिप्रसंगाचा प्रयत्न कथेला एक वेगळेच वळण देतो. त्या प्रसंगादरम्यान गुंडांशी दोन हात करताना आशाला दिसलेलं विश्याचं वेगळं रुप तिला आश्चर्यचकित करणारं असतं. एक-दोन शब्दांच्या पलीकडेही न बोलणारा वेडा विश्या इतकी अचाट कामगिरी कशी करू शकतो, याचे तिला आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही. पुढे या कथेत एन्ट्री होते ती पीएसआय अदवंत यांची. इथून पुढचा घटनाक्रम धारपांनी त्यांच्या नेहमीच्या शैलीमध्ये रंगवलेला आहे. अनेक वर्षांपूर्वी घडून गेलेल्या घटना,  "अनामिक" - "आर्यवर्मन" यांचा संघर्ष आणि वेडा विश्‍वनाथ यांचा काय संबंध असू शकतो? या विचारात वाचकाला गुंतवून कथा पुढे सरकत राहते. अनेक रहस्ये हळूहळू उलगडत जातात. अदवंत, आशा आणि विश्‍वनाथ एका दुष्ट चक्रामध्ये फसल्यानंतर त्यातून सुटण्यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न रंजक पद्धतीने वाचकांसमोर मांडले आहेत. त्यातून ते बाहेर पडतात का आणि वेड्या विश्वनाथाचे पुढे काय होतं? या प्रश्नांची उत्तरे साहजिकच कथेच्या शेवटी मिळतात आणि "धारप स्टाईल" ने कथेचा शेवट होतो.

भयकथांची आवड असणाऱ्यांनी आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ".

संदीप प्रकाश जाधव

"माणसं"

 

लेखक : अनिल अवचट

प्रकाशक : मौज प्रकाशन

अनिल अवचट हे सामाजिक क्षेत्रात काम करणारं एक आदरणीय व्यक्तिमत्त्व! डॉक्टर, पत्रकार, लेखक आणि समाजसेवक म्हणून समाजात परिचित असले तरी ते खास ओळखले जातात पुण्यातील येरवडा येथे त्यांनी चालू केलेल्या व्यसनमुक्ती केंद्र, "मुक्तांगण"मुळे. मुक्तांगणमधे येणाऱ्या विविध व्यसनी लोकांवर उपचार करून त्या व्यक्तीला शारीरिक, मानसिक व सामाजिकदृष्ट्या सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जातो. आपण आपल्या समाजाप्रती काहीतरी देणं लागतो या भावनेतून ते इथे बऱ्याच लोकांना व्यसनापासून परावृत्त करून समाजात ताठ मानेनं उभं करायचं काम करत आहेत. अशा समाजकार्यासोबतच साहित्यक्षेत्रातील त्यांचं योगदानसुद्धा भरपूर मोलाचं आहे. आजपर्यंत त्यांची जवळपास २२पेक्षा जास्त पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत आणि समाजातील उपेक्षित लोकांप्रती असणारी त्यांची भावना त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकातदेखील उतरली आहे. त्यामुळेच त्यांच्या बऱ्याच पुस्तकांचा विषय हा नेहमीच गरिबी, अन्याय व भ्रष्टाचाराचे बळी झालेल्या असहाय्य लोकांना नजरेसमोर ठेऊन मांडला गेला आहे. अशाच पुस्तकांच्या पंक्तीमधील मन सुन्न करणारं, वाचकाला अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावणारं, प्रत्येक ठिकाणाहून हाकललं जाणं हेच ज्यांच्या जीवनाचे सूत्र आहे अश्या कष्टकरी, नडलेल्या, आपल्याच समाजातील एका वेगळ्या समाजचं दर्शन घडवून आणणारं एक पुस्तक "माणसं". हमाल, भंगी, वेश्या, ऊसतोड कामगार, धार्मिक भोंदूगिरी करणारे अशा कितीतरी समाजात असून नसलेल्या लोकांच्या आयुष्यावर प्रकाश टाकणारं हे पुस्तक. अनिल अवचट यांचं "माणसं" हे पुस्तक त्यांनी वेगवेगळ्या लोकांच्या आयुष्यावर लिहिलेल्या पाच लेखांचा संग्रह आहे. जन्माला आल्यामुळे केवळ जगत राहणं आणि जगण्यासाठी म्हणून एखाद्या जनावरापेक्षा जास्त राबत राहणं एवढंच आयुष्य असणाऱ्या समाजातील काही लोकांची ही करुण कहाणी. अंगातील धग जोपर्यंत तेवत राहील तोपर्यंत फक्त मेहनत आणि शेवटी खाटिकखान्यात पोहचलेल्या एखाद्या ढोरासारखं मरण हेच ज्यांच्या पाचवीला पुजले आहे असे काही आपल्याच आजूबाजूला असणारे लोक, मग ते गावाकडे मानाने जगणारे पण दुष्काळग्रस्त झाल्याने देशोधडीला लागणारे लोक असोत की जन्मभर कशाकशाची ओझी वाहत त्या ओझ्यांखाली पिचत रहाणारे हमाल असोत, शहरात उदारनिर्वाहसाठी येऊन नरकावस्थेतील झोपडपट्ट्यांमधे रहाणारे लोक असोत की रस्त्याच्या कडेला मिळेल तो आसरा घेऊन जगायची धडपड करणारे लोक असोत किंवा डोंबारी, कोल्हाटी, मदारी, फासेपारधी अशा अनेक दुर्लक्षित लोकांचं आयुष्य असो. अनिल अवचट यांचं "माणसं" ही अशा सर्वांची कथा आहे. १९८० साली प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकात अशा समाजाचं जे आयुष्य अवचट यांनी लोकांसमोर आणण्याचा प्रयत्न केला आहे त्याची आजच्या सामाजिक परिस्थितीशी तुलना केली तर म्हणावा तसा फरक या लोकांच्या आयुष्यात नाहीच पडला याचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे आपला या समाजाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन! 'हे असेच लोक आहेत आणि हे असंच जगत राहणार' या एकाच नजरेने त्यांच्याकडे पाहिलं गेल्यानं ते नेहमीच मुख्य प्रवाहापासून दूर राहत आले आणि त्यांची एक माणूस म्हणून जगण्यासाठी चालू असणारी धडपड कधी समोर आलीच नाही. परंतु अनिल अवचट यांचं "माणसं" मधे आपला हा दृष्टिकोन बदलण्याची ताकत नक्कीच आहे.

अनिल अवचट यांनी "माणसं" मधून केलेलं आपल्याच आजूबाजूला असून देखील एक समाज म्हणून मुख्य प्रवाहापासून नेहमीच वेगळं आयुष्य जगणाऱ्या अनेक जाती, जमाती आणि लोकांचं दर्शन वाचकाच्या मनाला चटका लावून जाते. "माणसं", "कोण माणसं...कोण जनावरं", "वस्त्या माणसांच्या", "अनिकेत" आणि "अंधेरनगरी निपाणी" या पाच लेखांतून समोर आलेल्या लोकांचं आयुष्य वाचत असताना पानापानावर सतत जाणीव होत राहते की आपण किती नशिबवान आहोत जे आपल्या वाट्याला असं आयुष्य नाही आलं परंतु मनाच्या एका कोपऱ्यात तितकंच वाईटही वाटतं की एखाद्याच्या वाट्याला इतकं हालाखीचं आयुष्य कसं येऊ शकतं? तेही जगताहेत आणि आपणही जगत आहोत पण दोन्ही जगण्यातला विरोधाभास वाचकाच्या मनाला अक्षरशः घरे पाडतो. याचं श्रेय अवचट यांच्या ओघवत्या भाषेलादेखील दिलं पाहिजे कारण त्यांच्या प्रत्येक लेखासोबत वाचक जणू काही वहावत जातो. पुस्तकामधे तंबाखूच्या गोदामात काम करणाऱ्या, मिरचीच्या किंवा सिमेंटच्या गोदामात पोत्यांच्या थप्प्या लावणाऱ्या कामगारांच्या हालअपेष्टांचं जे वर्णन अवचट यांनी केलेलं आहे ते अंगावर शहारे आणणारं आहे.  शिवाय दुष्काळी भागातील आपलं घरदार विकून दोनवेळच्या पोटाचा प्रश्न मिटावा म्हणून बायकामुलांसह शहराकडे आलेल्या शेतकऱ्यांचे हाल वाचकाच्या डोळ्यात अश्रू घेऊन येतात. गावकडचं घरदार विकून आल्यामुळे परतही जाता येत नाही आणि शहरी वातावरणाशी जुळवूनही घेता येत नाही अशा कात्रीत सापडलेल्या व्यक्तीच्या वाट्याला येणाऱ्या आयुष्याची फक्त कल्पनाच केलेली बरी. भंग्यांच्या आयुष्यावर त्यांनी टाकलेला प्रकाश वाचताना अंगावर काटा येतो. सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे पुस्तकातील प्रत्येक समाजातील लोकांमध्ये प्रत्यक्ष मिसळून त्यांचं आयुष्य जवळून पाहिल्यानंतर अवचट यांनी त्याला पुस्तकबद्ध केलेलं आहे त्यामुळे या "माणसांच्या" आयुष्याची दाहकता अजूनच जाणवत राहते.

समाजातील दुर्लक्षित अशा लोकांप्रती असणारे आपले विचार बदलवणारे आणि प्रत्येकाने आवर्जून वाचावं असं पुस्तक "माणसं".

संदीप प्रकाश जाधव

"एक होता कार्व्हर"

 

लेखिका : वीणा गवाणकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन

बऱ्याच दिवसांपूर्वी वाचायचं म्हणून संग्रही घेतलेलं पण इतर पुस्तकांच्या गर्दीत हरवलेलं हे पुस्तक काही दिवसांपूर्वी हाती लागलं. तरीही वाचण्याचा मोह मुद्दामहून आवरता घेतला आणि परत ठेऊन दिलं माझ्या ५०व्या पुस्तक परिचयासाठी, जेणेकरून पुस्तक वाचन आणि परिचय दोन्हीही खास व्हावं. पण वाचून झाल्यानंतर एक गोष्ट लक्षात आली आणि ती म्हणजे चार ओळींत परिचय देण्यासारखं हे पुस्तक नक्कीच नाही. हे पुस्तक म्हणजे कथा आहे शतकाचा महानायक ठरवता येईल अशा एका व्यक्तिमत्वाची, उभं आयुष्य आपल्या ध्येयासाठी वाहून घेणाऱ्या एका कर्मयोग्याची, अमेरिकेच्या निर्जिव दक्षिण प्रदेशाला अमरत्व देणाऱ्या एका महामानवाची, एका अमेरिकन कृषी तज्ज्ञाची, तपस्वी मुक्तात्म्याची आणि ज्ञानयोग्याची अर्थातच 'डॉक्टर जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर' यांची. अमेरिकेतील निग्रो जमातीत जन्मलेला, वर्णभेदाच्या आणि गुलामगिरीच्या अंधारात पोरकेपणा वाट्याला आलेला हा एक दमेकरी, आजारी आणि कृश मुलगा. अमेरिकेत वर्णभेद जेव्हा अगदी टिपेला होता त्या काळात "निग्रो" म्हणून जन्माला आलेलं, अवघं २ महिन्यांचं असताना ज्याच्या आईला गुलाम म्हणून विकण्यासाठी पळवून नेलं गेलं, पोरकेपणा वाट्याला आल्यानंतर आज मरेल की उद्या अशा अवस्थेत ज्याची आयुष्यासोबत लढाई चालू होती ते मूल पुढे जाऊन एक महान शास्त्रज्ञ होईल असं कोणी जर बोललं असतं तर नक्कीच त्याची गणना तेव्हा मूर्खात केली गेली असती. परंतु आपल्या अपार कष्टाच्या जोरावर, अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत कार्व्हर यांनी मिळवलेलं यश किती अफाट होतं याची प्रचिती या पुस्तकातून येते. ज्ञानलालसेपोटी अधांतरी फिरून, पडेल ती कामे करून, ज्ञानार्जन करून आयुष्य संपेपर्यंत निष्णात कर्मयोग्याप्रमाणे समाजासाठी झटलेल्या, बंधन नको म्हणून आजन्म अविवाहित राहिलेल्या, समाजसेवेसाठी जीवन वाहिलेल्या डॉक्टर कार्व्हर यांची महानता "एक होता कार्व्हर" च्या माध्यमातून वीणा गवाणकर यांनी आपल्यासमोर मांडली आहे. कार्व्हर यांनी लावलेले फक्त शोधच नाहीत तर प्रतिकूल परिस्तिथीवर मात करून जगण्याची कला आणि अपल्या ज्ञानाचा समाजाच्या भल्यासाठी त्यांनी केलेला वापर याचे सार्थ दर्शन या पुस्तकामधून होते. अमेरिकेचे पहिले कृष्णवर्णीय शास्त्रज्ञ जॉर्ज वाँश्गिंटन कार्व्हर यांच्या संघर्षमय, प्रेरणादायी जीवनाची गाथा आणि त्यांचा खडतर जीवनप्रवास वीणा गवाणकर यांनी रेखाटला आहे त्यांच्या या १८० पानी पुस्तकात "एक होता कार्व्हर" मधे. हृदय पिळवटून टाकणारा आयुष्याचा प्रवास आणि खडतर गुलामाचे आयुष्य जगूनसुद्धा फक्त आपली मायभूमी आणि स्वतःच्या समाजासाठी झटणाऱ्या एका निस्वार्थी, महान, असामान्य व्यक्तीची ही कहाणी "एक होता कार्व्हर".

अमेरिकेतील मिसोरी प्रांतातील डायमंड ग्रोव्ह पाड्यावर मोझेस कार्व्हर या दांपत्याकडे काम करणारी मेरी ही गुलाम निग्रो स्री अमेरिकेत गुलामांना पळवून विकण्याचा धंदा तेजीत असताना एका टोळीकडून आपल्या २ महिन्यांच्या मुलासोबतच पळवून नेली जाते. पुढे एका उमद्या घोड्याच्या मोबदल्यात मेरीचा दोन महिन्याचा मरणोन्मुख, दमेकरी, दुबळा मुलगा मोझेस दांपत्याला परत मिळाला आणि इथूनच सुरू झाली या महानायकाच्या संघर्षाची. एकाकी आणि अबोल राहणाऱ्या कार्व्हरचं बालपण कामाच्या रगाडयात हरवुन गेलं, सोबत कोणीच नसल्याने संपूर्ण स्वावलंबन अंगी रुजलं, कितीही तडाखे बसले तरी कोणाच्या मदतीशिवाय आपण ताठ उभे राहू शकतो याची जाणीव त्यांना बालपणातच झाली. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मजुरी, स्वयंपाकी, लाकडं फोडणं, लोहाराच्या हाताखाली राबायला जाणं अशी हरप्रकारची कामं करत कार्व्हर शिकत राहिले. पक्ष्यांची पिल्लं, डबक्यातील छोटे मासे, रानावनातील झाडेझुडपे हेच त्यांचे मित्र बनले. दिवसभर शाळा आणि त्यानंतर पोटाचा प्रश्न मिटवण्यासाठी मिळतील ती कामं ते करायचं. त्यांचं  शिक्षण हे असंच चाललं होतं, जिथून आणि जसं मिळेल तसं! पुढे अधिकाधिक वाढत जाणाऱ्या ज्ञानलालसेमुळे पडतील ते कष्ट उपसून ते शिकत राहिले. कामधंदा करून पैसे मिळवायचे, मग शाळेत नाव घालायचं. शिकत असताना पैसे संपले की शाळा सोडायची. परत काम करायचं. 'आपण इतकं शिकावं, इतकं शिकावं की एक दिवस कुठल्याच शिक्षकाने शिकवावं असं ज्ञान उरणार नाही आणि मग या सृष्टीचा विधाता त्याचं रहस्य आपल्यापुढे उलगडून ठेवेल.' असं स्वप्न उराशी बाळगणारा कार्व्हर वयाच्या केवळ दहाव्या वर्षी  शिक्षणासाठी आपलं गाव ‘डायमंड ग्रोव्ह’, आपले मालक ‘मोझेस आणि सूझन कार्व्हर’ या सगळ्यांना सोडून एकटाच नीओशे गावात गेला. निओशे येथे प्राथमिक शिक्षण घेत असताना दिवसभर शाळा आणि त्यानंतर पोटाचा प्रश्न सोडवण्यासाठी मरमर काबाडकष्ट करून रात्री झोपायला जुना पडका गोठा अशी कार्व्हरची अवस्था होती. लहानपणापासूनच कोणतीही गोष्ट कलाकाराच्या वृत्तीने शिकणारे जॉर्ज एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व म्हणून घडू लागले. आभाळाएवढं दारिद्र्य आणि नशिबी आलेला अनाथपणा या अवस्थेत जॉर्ज यांनी प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. कृष्णवर्णीय असल्याने पात्रता असूनदेखील हायलड युनिव्हर्सिटीने जेव्हा कॉलेज प्रवेश नाकारला गेला तेव्हा त्यांना खूप मोठा धक्का बसला. तरीही त्यांची शिकण्याची इच्छा काही कमी नाही झाली. निग्रो लोकांसाठी खास असणाऱ्या सिंपसन कॉलेजमध्ये त्यांनी प्रवेश घेतला आणि माणुस म्हणून जगणं ही काय चीज असते याचा पहिला निखळ अनुभव त्यांना इथे मिळाला. १८६५ साली कृष्णवर्णीयांच्या स्वातंत्र्याला अधिकृत मान्यता मिळूनही निग्रो समाज हिंसाचार आणि जाळपोळ यांमध्ये होरपळून निघत होता. अमेरिकेतील वर्णद्वेषाची यादवी कायद्याने नष्ट करण्यात आली होती, परंतु सामान्य लोकांच्या मनातील गुलामगिरीची धग कायम होती. एका कृष्णवर्णीय कैद्याला जिवंत जाळण्याचा प्रकार बघितल्यानंतर जॉर्ज मुळापासून हादरले, काळ्या कातडीचा अर्थ तेव्हा त्यांना पूर्णपणे समजला. अशा अतिशय प्रतिकूल परिस्तिथीवर मात करून कार्व्हर यांनी आपले पदवीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. १८९४ साली विज्ञान शाखेची पदवी मिळवल्यावर त्याच कॉलेजमध्ये कार्व्हर यांची प्राध्यापक म्हणून नेमणूक झाली. पुढे १८९६ साली त्यांनी Agricultural and Bacterial Botany या विषयाची उच्च पदवी, MS संपादन केली.

कार्व्हर यांनी केलेल्या कष्टाला खरी झळाळी मिळाली ती त्यांचे 'बुकर टी वाँशिग्टन' यांच्याशी जोडले गेल्यानंतर. मानवाला सुजाण बनवणारा शिक्षणतज्ज्ञ म्हणुन अलाबामा टस्कगी शाळेचे बुकर टी वाँशिग्टन यांची ख्याती झाली होती. बुकर टी वाँशिग्टन यांनी जॉर्ज कार्व्हर यांना शतकानुशतके दारिद्रयाने गांजलेल्या, गुलामीच्या चिखलात रुतलेल्या त्यांच्या समाजबांधवांना उद्धारुन त्यांना सुजाण बनवण्याच्या कामात मदतीचे आवाहन केले. त्या आवाहनाला प्रतिसाद देऊन कार्व्हर दक्षिण अमेरिकेत, अलाबामात पाऊल ठेवले आणि सुरुवात झाली जगाला स्तिमित करणाऱ्या एकाहून एक संशोधन मालिकांची! आपल्या शिक्षणाचा आपल्या बांधवांना उपयोग झाला पाहिजे अशी भावना असणाऱ्या कार्व्हर यांनी आपल्या आयुष्याची पुढची जवळपास ४० हून अधिक वर्षें अलाबामा येथे काढली. अलाबामा टस्कगी शिक्षणसंस्थेच्या शेतकरी विभागाचे पहिले डायरेक्टर म्हणून कार्व्हर यांची नेमणुक झाल्यानंतर त्यांचा पगार होता वार्षिक १५०० डॉलर्स. या संस्थेत डॉ. कार्व्हर शेतीतज्ञ म्हणून दाखल झाल्यानंतर त्यांनी त्यांच्या अचाट कामगिरीने आपल्या बांधवांच्या अनेक समस्यांचे निराकरण केले. शेतकऱ्यांचे समृध्द जीवनच राष्ट्राचा विकास घडवते हा एकच मंत्र मनात ठेवून डॉ. कार्व्हर यांनी समाजाच्या तळागाळातील घटकांच्या गरजा ओळखून आपल्या संशोधनाला दिशा दिली. कार्व्हर यांनी आपल्या अपार मेहनत आणि चिकाटीने दक्षीण अमेरिकेला स्वयंपूर्ण बनवण्याच्या दृष्टीने लोकांच्या आयुष्यवार दूरगामी परिणाम करणारे संशोधन केलं. कार्व्हर यांच्या बुद्धीचातुर्याने आणि संशोधनाने सारं जग स्तिमित झालं. डॉक्टर कार्व्हर यांनी अमेरिकन निग्रो आणि गो-या या दोन्ही समाजासाठी केलेलं कार्य अजरामर आहे. वर्णभेदाच्या भिंती ओलांडून कृषी क्षेत्रामध्ये त्यांनी केलेलं कार्य अतुलनीय आहे. त्यांच्या अष्टपैलू बुद्धीचातुर्याने संगीत, कला, फुल-फळझाडे, विविध शेतपीके, वैद्यकशास्त्र यामध्ये त्यांनी केलेलं संशोधन आज इतक्या वर्षांनंतरदेखील अमेरिकेसाठी एक संजीवनी आहे. आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत आपल्या ज्ञानाचा उपयोग गरजू लोकांसाठी करणाऱ्या कार्व्हर यांनी अलाबामामधे आपला अखेरचा श्वास घेतला. कार्व्हर यांच्याबद्दल जितकं लिहावं तितकं कमीच आहे परंतु वीणा गवाणकर यांनी थोडक्यात पण अतिशय उत्कृष्टपणे कार्व्हर यांचं चरित्र ज्या पद्धतीने "एक होता कार्व्हर" मधून लोकांपर्यंत पोहोचवलं आहे ते नक्कीच प्रत्येकाला प्रेरणादायी आहे.

संग्रही ठेवून प्रत्येकाने अगदी आवर्जून वाचावं असं पुस्तक "एक होता कार्व्हर".

संदीप प्रकाश जाधव

"उत्तरकांड"

 

लेखक : डॉ. एस. एल. भैरप्पा

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. उमा कुलकर्णी

एस. एल. भैरप्पा यांचं प्रत्येक साहित्य वाचकाच्या मन आणि मेंदूचा ताबा घेणारं असतं, वाचत असताना वाचक एका वेगळ्याच विचारचक्रात हरवून जातो आणि याचाच प्रत्यय मला पुन्हा एकदा आला त्यांची रामायणावर आधारित कादंबरी "उत्तरकांड" वाचत असताना! "साक्षी" आणि "आवरण" या कादंबऱ्या वाचल्यानंतर "उत्तरकांड" ही त्यांची तिसरी कादंबरी आज वाचून पूर्ण झाली. प्रत्येक कादंबरीचा विषय जरी वेगळा असला तरी भैरप्पांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचं साहित्य हे मानसिक पातळीवर वाचून संपत नाही असं वाटतं कारण पुस्तक वाचून झाल्यानंतर त्याचा विचार बराच वेळ आपल्या डोक्यात घोळतच राहतो. "उत्तरकांड" ही रामायणावर आधारित कादंबरी रामाने सीतेचा त्याग केल्यानंतर वाल्मिकी ऋषींच्या आश्रमात राहत असताना सीतेच्या निवेदनातून उलगडत जाते. रामायणात घडलेल्या घटनांसोबत बरेच चांगले-वाईट प्रसंग सीतेच्या दृष्टिकोनातून उलगडत असताना सीतेचा वर्तमानकाळ आणि भूतकाळ यामधे वाचकाला गुंतवून ठेवत ही कादंबरी पुढे सरकत राहते. रामाची पत्नी म्हणून सीतेच्या वाट्याला जे भोग आले, त्याचं मनोविश्लेषणात्मक चित्रण भैरप्पांनी या कादंबरीत केलेलं आहे. राम, सीता आणि लक्ष्मणाबरोबरच रामायणातील इतरही पात्रांचे जे वर्णन भैरप्पा यांनी केलं आहे ते वाचत असताना आजपर्यंत ज्या पारंपारिक चौकटींमध्ये आपण या पात्रांना पाहत आलो आहोत त्या सर्व भेदून ही पात्रे आपल्यासमोर उभी राहतात. शिवाय रामायणात घडलेल्या सर्वच घटना कोणताही दैवी मुलामा न देता वर्णन केल्याने आणि प्रत्येक व्यक्तिरेखेला मानवी पातळीवर आणून मांडल्यामुळे सीतेच्या वाट्याला आलेलं आयुष्य म्हणजे आजच्या समाजात, आपल्या आसपास घडत असणारी एखादी कथाच असल्याचा भास वाचकाला होत राहतो आणि त्यामुळेच सीतेच्या निवेदनातून पुढे सरकत असताना कादंबरीत एकप्रकारचं नाट्य निर्माण झालं आहे जे रामायणाचा एक नवा अर्थ आपल्यासमोर घेऊन येते. 'पतिव्रता', 'सोशिकतेचं एक मूर्तिमंत उदाहरण' फक्त याच नजरेतून आजपर्यंत सीतेकडे पाहिलं गेलं आणि पुढच्या पिढीतील स्त्रियांसाठी एक आदर्श म्हणून समाजापुढे त्याचं इतकं उदात्तीकरण केलं गेलं की सीतेवर एक स्त्री म्हणून झालेला अन्याय आपसूकच झाकला गेला, तिचा आवाज दबला गेला. एस. एल. भैरप्पांनी सीतेवर झालेल्या याच अन्यायाला वाचा फोडण्याचा, सीतेला न्याय देण्याचा प्रयत्न त्यांच्या या "उत्तरकांड" कादंबरीमधून केला आहे. सीतेला एका वेगळ्याच रुपात भैरप्पांनी या कादंबरीतून आपल्यासमोर आणलं आहे ज्यामुळे सीता जणूकाही आजच्या काळातली एखादी स्त्रीवादी व्यक्तिरेखाच वाटत राहते. "उत्तरकांड" या कादंबरीमधे भैरप्पांनी सीतेच्या माध्यमातून स्त्रीची एक तेजस्वी बाजू आपल्यासमोर आणली आहे. रावणाकडून सुटका केल्यानंतर रामाने सीतेला अग्निपरीक्षा द्यायला लावली परंतु सीता जशी रामापासून दूर होती तसाच रामही सीतेपासून दूर होता, मग जो न्याय सीतेला तोच रामाला का नाही? असा सवाल दबक्या आवाजात अनेकदा केला जातो पण सीता ही एक "स्त्री" असल्या कारणाने रामाने जे केलं ते कसं योग्य होतं असंच आजपर्यंत सांगितलं गेलं. भैरप्पांचं "उत्तरकांड" याला अपवाद आहे, भैरप्पांच्या "उत्तरकांड" मधील सीता नेमका असाच सवाल रामाला भर धर्मसभेत करते - ‘रामा माझ्या शीलाबद्दल तुला शंका आहे, पण तुझ्या स्वतःच्या शीलाचं काय?’ आणि राम निरुत्तर राहतो. भैरप्पांनी सीतेच्या माध्यमातून विचारलेला हा प्रश्न म्हणजे एका अर्थाने रामसारखंच दुटप्पीपणे वागणाऱ्या आजच्या समाजपुरुषाला दाखवलेला आरसा आहे. त्यामुळेच पौराणिक पार्श्वभूमी असली तरी आजच्या वास्तविक जगाला अगदी तंतोतंत लागू होणारी भैरप्पांची ही ३०४ पानी कादंबरी "उत्तरकांड" वाचकाला अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावते.

रामायण असो वा महाभारत ही महाकाव्ये आहेत की खरंच आपला इतिहास हा नेहमीच एक वादाचा विषय राहिला आहे. परंतु जर या गोष्टीकडे दुर्लक्ष केलं तर एक गोष्ट नक्की की या दोन्हींमधील घटनांचा भारतीय जनमानसावर भरपूर प्रभाव आहे. रामायणातील जवळपास सर्वच घटना लोकांच्या मनामध्ये खूप खोलवर रुजल्या आहेत, सीतेइतकी लोकप्रिय आणि जनमानसात रुजलेली पौराणिक व्यक्तिरेखा तर दुसरी कोणतीच सापडणार नाही. त्यामुळेच रामायणातील सीता या उत्तुंग पात्राभोवती गुंफलेले हे "उत्तरकांड" वाचकाला कमालीचे घेरून टाकते. सीता स्वयंवर, रामाचा वनवास आणि त्याची पार्श्वभूमी, शूर्पणखा प्रकरण, सीताहरण, सुग्रीवाला वालीविरुद्ध रामाने केलेली मदत, हनुमान भेट, समुद्रापार जाऊन रामाने लंकेवर केलेली स्वारी, रावणाचा वध करून केलेली सीतेची सुटका, विजयी होऊन अयोध्येत परत आल्यानंतर लोकाभिचाराला सामोरं जाऊन रामाने केलेला सीतात्याग, त्यानंतर सीतेच्या मनातील विचारांचे काहूर आणि त्यावर तिने केलेली मात, जनकाने भूमीतून सापडलेल्या एका कन्येचा केलेला सांभाळ, त्या भूमीबद्दल सीतेची असणारी ओढ आणि त्या ओढीमुळेच रामाने त्यागल्यानंतर कृषक म्हणून केलेली शेतीची कामे, सीतेने महर्षी वाल्मीकींच्या आश्रमात व्यतीत केलेला काळ, आपली सखी सुकेशीच्या मदतीने लव-कुश यांचं केलेलं संगोपन, लव-कुश यांनी पकडलेला अश्वमेध यज्ञाचा घोडा सोडून न देता वाल्मिकी ऋषींनी केलेल्या मध्यस्थीतून अयोध्येत भरवली गेलेली धर्मसभा आणि त्यात सीतेने बजावलेली स्त्रीच्या हक्कासाठीची भूमिका. अशा अगदी तोंडपाठ असणाऱ्या रामायणातील घटना भैरप्पांनी ज्या पद्धतीने त्यांच्या "उत्तरकांड" मधून आपल्यासमोर आणल्या आहेत त्यातून सीतेच्या पारंपरिक रुपाला छेद देणारी एक वेगळीच प्रतिमा आपल्या डोळ्यासमोर उभी राहते.

संग्रही ठेऊन आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी.

संदीप प्रकाश जाधव

"तांडव"

 

लेखक : महाबळेश्वर सैल

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन

महाबळेश्वर सैल यांच्या "तांडव" या कादंबरीबद्दल बऱ्याच लोकांकडून ऐकून होतो. "धर्म" या संकल्पनेवर लिहिलेली एक रोखठोक आणि तटस्थपणे वाचकांपर्यंत पोहोचवली गेलेली ही ऐतिहासिक घटनेवर आधारीत कादंबरी बऱ्याच जणांनी आवर्जून वाचण्यासाठी सुचवली होती. जितकं काही ऐकलं होतं त्या सर्व गोष्टींवर अगदी पुरेपूर उतरणारी अशी ही कादंबरी "तांडव". धर्मांतरावर आधारीत या कादंबरीचे मुखपृष्ठच इतकं जबरदस्त आणि बोलकं आहे की त्यावरूनच कादंबरीतील "पसाऱ्याचा" अंदाज यावा. ५ शतकांपूर्वी सातासमुद्रापारहून येऊन पोर्तुगीजांनी आदिलशाहीकडून गोवा जिंकून घेतले. परंतु गोवा जिंकल्यानंतर फक्त त्या प्रदेशावर आपली सत्ता स्थापन करून ते थांबले नाहीत तर जो राजाचा धर्म तोच प्रजेचादेखील असला पाहिजे अशा धर्मवेडानं पछाडलेल्या पोर्तुगीजांनी गोव्यातील प्रजेचं जबरदस्तीने धर्मांतर करण्यासाठी आणि त्यांना ख्रिश्चन धर्मात आणण्यासाठी त्यांच्यावर पाशवी अत्याचार चालू केले, त्यांचा अतोनात छळ चालू केला या अत्याचारांचंच रौद्र रूप म्हणजे महाबळेश्वर सैल यांनी लिहिलेली ही कादंबरी "तांडव". पूर्वापारपासून चालत आलेल्या आपल्या रूढी-परंपरांना जपत, वेगवेगळ्या जाती-धर्माच्या चौकटीत स्वतःला बांधून घेऊन आपलं आयुष्य जगणाऱ्या लोकांवर सातासमुद्रापारहून आलेला पोर्तुगीज आणि त्यांचा ख्रिस्ती धर्म अचानकच चक्रीवादळासारखा येऊन धडकल्यानंतर गोव्याच्या धरतीवर धर्मांतराचा जो "तांडव" सुरू झाला त्याचीच ही कहाणी. धर्मांतराची जबरदस्ती, धार्मिक अत्याचारातून विस्कळीत झालेली सामाजिक घडी, देवा-धर्माला डोक्यावर घेऊन, जीवावर उदार होऊन अनेकांनी केलेली पलायनं आणि या साऱ्या घडामोडींमध्ये देशोधडीला लागलेली अनेक कुटुंबं यांचं अतिशय विदारक चित्रण महाबळेश्वर सैल यांनी "तांडव" मध्ये केलेलं पहायला मिळेल. धर्माच्या नावाखाली सर्वसामान्य लोकांना वेठीस धरत असताना त्या धर्मातून येणारी क्रूरता कादंबरीतून लोकांपर्यंत पोहचवण्याचा यशस्वी प्रयत्न लेखकांनी केला आहे. अत्याचारातून झालेलं धर्मांतर आणि आपला धर्म सोडून दुसऱ्या धर्मात गेल्यानंतर त्या लोकांची होणारी घालमेल वाचकालासुद्धा अस्वस्थ करून जाते. ५ शतकांपूर्वी घडलेल्या या ऐतिहासिक घटनेला कादंबरी स्वरूपात लोकांसमोर आणत असताना महाबळेश्वर सैल यांनी कल्पनेची जी जोड त्या घटनांना दिलेली आहे त्यामुळे त्या धर्मांतराची दाहकता जाणवत राहते जी पुढे वाचकाच्या मनामध्ये देखील विचारांचा "तांडव" चालू करते. "धर्म" या अतिशय संवेदनशील संकल्पनेवर बेतलेली, ऐतिहासिक सत्यावर आधारीत ही कादंबरी महाबळेश्वर सैल यांनी जितक्या तटस्थपणे लिहिली आहे तितक्याच तटस्थपणे एक वाचक म्हणून ती वाचनंदेखील आवश्यक आहे. ३६३ पानांच्या या कादंबरीतून गोवा आणि आसपासच्या परिसरातील गावांमध्ये ५ शतकांपूर्वी धर्मांतराच्या नावाखाली झालेल्या स्थित्यंतराचा अचूक धागा पकडून महाबळेश्वर सैल यांनी उभा केलेला हा "तांडव".

आज गोवा म्हटलं की डोळ्यासमोर येतो तो गोव्याचा स्वच्छ समुद्र, गोव्यातील प्रसिद्ध समुद्रकिनारे, ओसंडून वाहणारे मद्याचे प्याले, असंख्य चर्च आणि बऱ्याच "फिरंगी" गोष्टी. पण खरंच पूर्वीचं गोवा असं होतं का? तर नाही! पोर्तुगीजांनी आक्रमण करण्यापूर्वीचं गोव्याचं एक अतिशय वेगळं दर्शन आपल्याला "तांडव" मधून वाचायला मिळेल. पश्चिम घाटाच्या कुशीत, गर्द जंगलात वसलेल्या छोट्या छोट्या वाड्या - गावं यांनी सजलेलं गोवा! याच गोव्यातील आदोळशी या गावात घडणारी या कादंबरीची कथा ५ शतकापूर्वीच्या संपूर्ण गोव्याची एक सामाजिक आणि मानसिक अवस्था आपल्यासमोर उभी करते. आदोळशी गावाची ही कथा प्रातिनिधिक स्वरूपात आपल्यासमोर मांडत असताना लेखकांनी संपूर्ण गोव्याची त्याकाळातील अवस्था सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. आदोळशी गावावर धाड टाकल्यानंतर सातासमुद्रापलीकडून आलेल्या या "सुसंस्कृत" ख्रिस्तांनी धर्मांतराचा जो "तांडव" चालू केला त्यामध्ये आदोळशी सारखी अशी असंख्य गावं होरपळून निघाली, गावंच्या गावं ख्रिश्चन झाली आणि सोबतच संपूर्ण गोवा! लोकांच्या अंगणातील तुळस, बायकांच्या गळ्यातील मंगळसूत्र, घरांचे कळस जाऊन त्या जागी क्रॉस आले तरीही हा जबरदस्तीचा क्रॉस घेऊन आणि अत्याचार सहन करूनदेखील असंख्य घरातील हळदी-कुंकू जपले जात होते. स्वधर्म टिकवला जात होता. धर्मांतराच्या तडाख्यातून वाचण्यासाठी जीवावर उदार होऊन असंख्य पलायने केली जात होती. जीवनाचा सर्व हवाला देवावर टाकलेला, जगण्यासाठी शेती हा एकमेव आधार असणारा आदोळशी गावातील समाजात आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या सर्व चांगल्या आणि वाईट गोष्टी फक्त देवाच्याच हातात असतात आणि देऊळ पाडणाऱ्यालाही देवच शिक्षा करील ही भावना इतकी खोलवर रुजली होती की त्यांना पोर्तुगीजांच्या अन्याया विरोधात पेटून उठण्याची, विद्रोह करण्याची बुद्धीच कधी सुचली नाही. त्या काळच्या गरीब समाजाचं, देवावर सारी भिस्त ठेवून जगणाऱ्या गरीब लोकांचं चित्रण कादंबरीत वाचत असताना वाईट तर वाटतंच पण अशा देवा-धर्माच्या खुळचट समजुतींना कवटाळून घेऊन स्वतःहून या धर्मांतराला पायघड्या अंथरणाऱ्या लोकांची चीडपण येते. हिंदू धर्मातल्या लोकांना बाटवणं हे नको इतकं सोपं आहे, केवळ घरात पाणी शिंपडून किंवा परधर्माच्या माणसानं प्रवेश केल्यानं त्या घराचा वा कुटुंबाचा धर्म बदलतो अशी समजूत असणाऱ्या लोकांना पोर्तुगीजांनी अगदी चतुराईने धर्मांतरास भाग पाडले. साम, दाम, दंड या सर्व मार्गांनी लोकांचे धर्मांतर चालू असताना देवच आपल्याला यातून वाचवू शकेल या भोळ्या विश्वासानेच त्यांचा घात केला आणि बरीच कुटुंबं रस्त्यावर आली. शेतजमिनीच्या बदल्यात, चाकरीच्या बदल्यात, स्वतःचं मुल परत हवं असेल, शील वाचवायचं असेल तर ख्रिश्चन धर्म स्वीकारा आणि नाही स्वीकारला तर घरं जाळण्यात येतील, तलवारीच्या जोरावर तुम्हाला तो स्वीकारणं भाग पाडू म्हणणाऱ्या मूठभर पोर्तुगीजांच्या अत्याचाराविरोधात संघर्ष करायच्या ऐवजी गावकरी गाव सोडून दिगंतराला जाऊ लागले. त्यांच्या याच असहाय्यतेचा फायदा घेऊन, घरं जाळून, संसार उद्ध्वस्त करून असंख्य कुटुंबांना जबरदस्तीने बाप्तिस्मा देऊन ख्रिश्चन करण्यात आलं. त्या काळातील हे "तांडव" वाचत असताना वाचक गलबलून जातो. गावकऱ्यांना ख्रिश्चन झाल्याशिवाय जगणंही मुश्कील व्हावं इतका टोकाचा अत्याचार! यासर्वांपासून सुटका करून घेण्याचे तीनच उपाय एक तर हिंदू धर्म सोडणे, गाव सोडणे किंवा जगणं सोडणे! जे लोक धर्म सोडत होते त्यांचीही तशी सुटका होतच नव्हती कारण ख्रिश्चन झाल्यानंतर चुकून जरी हिंदू धर्मातील एखादी परंपरा पाळली गेली किंवा नव्या धर्माचा अपमान झाला तर इनिक्विझिशनच्या क्रूर शिक्षांना सामोरं जावं लागणार, म्हणजे इथेही पुन्हा मरणच! अशा विदारक परिस्थितीचे कादंबरीतील वर्णन अंगावर काटा आणते.

धर्मसंकटात सापडलेल्या माणसाच्या आयुष्यात घडणारे विविध प्रसंग कादंबरीत आपल्याला वाचायला मिळतील. धाकातून, निराशेतून, स्वार्थातून, दुःखातून, अविचारातून, चिंतेतून, नाईलाजातून, द्वेषातून परधर्म स्वीकारणाऱ्या माणसांचं दर्शन आपल्याला कादंबरीत पानापानावर होत राहते. धर्मांतर करून दुसऱ्या धर्मात जाऊनही आपल्या मनाची तगमग शांत न झालेले, अस्वस्थ लोकसुद्धा आपल्याला कादंबरीत वाचायला मिळतील आणि आपण आपल्या जुन्या धर्मातलं काय गमावलं आणि नव्या धर्मातलं काय कमावलं याचा हिशोब कधीच न लागलेले संभ्रमी लोकही इथे आपल्याला दिसतील. किमान देवाला तरी या दुष्टचक्रातून बाहेर काढूत असं म्हणून देवासह परागंदा झालेली माणसं दिसतील. आपण ख्रिश्चन झाल्यावर एका क्षणात दुरावलेली आपली जुनी माणसं आणि ती दुरावलेली माणसं पुढे स्वतःच ख्रिश्चन झाल्याने पुन्हा जवळ आल्याचे चमत्कारिक प्रसंगही वाचायला मिळतील. श्रद्धेने धर्मपालन करणाऱ्या लोकांवर एका लादल्या गेलेल्या धर्मामुळे जी जी म्हणून उलथापालथ होऊ शकते ती ती सगळी आपल्याला या कादंबरीत वाचायला मिळेल. हे सर्व मांडत असताना हिंदू धर्मातील काही गोष्टी या धर्मांतरास कसे हातभार लावत होत्या याचंही तितकंच तटस्थ वर्णन कादंबरीत लेखकांनी केलेलं आहे. देव, धर्मावर नितांत श्रद्धा असणाऱ्या गावकऱ्यांच्या मनात ठाण मांडून बसलेल्या खुळचट धारणा जसे की 'ख्रिश्चनांच्या नुसत्या स्पर्शाने आणि त्यांचं उष्टं खाल्ल्याने आपण बाटले जातो!' ही एक अशी मूर्ख समजूत ज्यामुळे आपल्या कितीतरी आप्तेष्टांना आपण आपल्यापासून तोडून टाकलं आणि स्वतःहूनच धर्मांतर करायला भाग पाडलं याचा हिशोबच लागत नाही. शिवाय जातिश्रेष्ठत्वाच्या अहंकारातून समाजातल्या अनेक घटकांना कसं दूर लोटलं याबद्दलही परखड भाष्य कादंबरीत आपल्याला वाचायला मिळेल. 

महाबळेश्वर सैल यांनी साकारलेला धर्मांतराचा हा "तांडव" कोणत्याही धर्माविषयी पूर्वग्रह मनात न ठेवता वाचला तर नक्कीच एक दर्जेदार साहित्य वाचल्याचं समाधान देऊन जातो. आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी "तांडव".

संदीप प्रकाश जाधव

"परत्या"

 

लेखक : उत्तम कांबळे

प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन

उत्तम कांबळे यांच्या "काळजात धावतोय ससा" नंतर त्यांचं  "परत्या" हे दुसरं पुस्तक आज वाचनात आलं. दोन्ही पुस्तके वाचताना मनाला भावणारी गोष्ट म्हणजे त्यांच्या लिखाणातील साधेपणा. अगदी सहज सुंदर भाषेत आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या गोष्टींमधूनच साकारलेली त्यांची पुस्तके म्हणूनच मनाला भुरळ घालतात. "काळजात धावतोय ससा" हा कथासंग्रह त्यांना त्यांच्या आयुष्याच्या प्रवासात भेटलेल्या विविध लोकांना आलेल्या अनुभवांच्या कथांनी सजला आहे ज्यामध्ये उत्तम कांबळे यांनी आधुनिक जगातल्या माणसाच्या जगण्यातला विरोधाभास, अपरिहार्य दु:खाची धग व आगतिकता अतिशय संवेदनशीलतेने व्यक्त केली आहे जी वाचकाला अंतर्मुख होण्यास भाग पाडते. त्यांच्या संवेदनशील मनाचा प्रत्यय देणारा, ज्वलंत अशा सामाजिक विषयांना हात घालत असताना सोबतच वाचकालासुद्धा अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावणारा आणि काही काही पानांवर मन सुन्न करणाऱ्या घटनांनी साकारलेला आणखी एक कथा संग्रह "परत्या". ११९ पानांच्या या छोट्याशाच कथासंग्रहातील एकूण ९ कथा या मुख्यतः दलित आणि अतिशय दारिद्र्यात राहणाऱ्या लोकांभोवती फिरणाऱ्या आहेत. प्रत्येक कथेचा  आशय जरी वेगळा असला तरी त्यातून दिला जाणारा संदेश एक समाज म्हणून आपण कुठे आहोत आणि कुठे असलं पाहिजे याचा विचार करायला लावतो. साध्याच गोष्टी ज्या आपण आपल्या आसपास वेगळ्या पद्धतीने अनुभवल्या देखील असतील पण उत्तम कांबळेंच्या लिखाणाची शैलीच अशी आहे की या कथा वाचत असताना डोळ्यासमोर त्या घटना उभ्या राहतात ज्या वाचकाच्या डोळ्यांच्या कडा नकळत ओल्या करून जातात. माणूस म्हणून आपण कितीही प्रगती केलेली असली तरी आजही लहान लहान खेड्यांमध्ये जातिव्यवस्थेच्या नावाखाली घडणाऱ्या काही काही घटना एक समाज म्हणून आपल्याला अजून खूप मोठा पल्ला गाठायचा बाकी आहे हेच सांगून जातात. याचंच एक प्रातिनिधिक चित्र आपल्याला उत्तम कांबळेंच्या "परत्या" मधील काही कथांमध्ये वाचायला मिळेल. "नवं स्मशान", "जातीचा मुका मार", "किरळ", "संस्कार", "टेडी बेअरचे डोळे", "जखमा", "अपराधीपणा", "एका मड्याची भटकंती" आणि "परत्या" या ९ कथांमधून उत्तम कांबळेंच्या लिखाणाचे वेगळेपण जाणवत राहते. 

पहिली कथा "नवं स्मशान" फिरते एका अतिशय गरीब, दलित कुटुंबातील १५ वर्षीय मुलाच्या मृत्यूभोवती. विटांनी भरलेल्या ट्रॉलीखाली चिरडून झालेल्या अपघातानंतर सिद्धार्थ या अतिशय होतकरू तरुणाचा झालेला मृत्यू आणि त्यानंतर फक्त पंचनाम्यासाठी तसाच ट्रॉलीखाली तब्बल ३० तासांहून अधिक वेळ पडून राहिलेला त्याचा मृतदेह अशी विदारक पार्श्वभूमी असणारी ही कथा. दलित म्हणून असणारा शिक्का आणि स्मशानासाठी देखील दुसऱ्यांच्या जमिनीवर अवलंबून राहणारा हा समाज सिद्धार्थचा मृतदेह हाती लागल्यानंतरसुद्धा त्याच्या दफनविधीसाठी संघर्ष करत राहतो. शेवटी स्वतःच्या जागेत दलित समाजाची वेगळी स्मशानभूमी उभी करायचा निश्चय करून होणारा कथेचा शेवट. आपल्या समाजात जातीव्यवस्था किती खोलवर रुजली आहे आणि स्वार्थी राजकारणापायी याबाबतीत आपली न्यायव्यवस्था कशी कमजोर होऊन गेली आहे याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे ही दुसरी कथा "जातीचा मुका मार". दिपक कुरणे हा दलित समाजातील मुलगा स्वकर्तुत्वावर शिकून सनदी अधिकारी बनतो, नवनवीन योजनांच्या माध्यमातून स्वतःच्या गावचा विकास करतो पण गावातील जत्रेत देवाच्या पालखीला हात लावल्याचे निमित्त होऊन त्याला जातिव्यवस्थेचा असा काही दणका बसतो की न्याय मिळवण्यासाठी तब्बल २५ वर्षें संघर्ष करून देखील त्याच्या हाती काहीच लागत नाही. कथा संपत असताना डोक्यात एकच विचार ठेऊन संपते की इतक्या मोठ्या अधिकाऱ्यासोबत असं होत असेल तर बाकी दलित समजातील लोकांची काय अवस्था असेल. तिसरी कथा "किरळ" ही दुष्काळाने होरपळत असणाऱ्या गावातील एका डोळ्याने अंध जनी या म्हातारीची. दुष्काळामुळे गाव सोडून शहरात गेलेल्या आपल्या मुलांच्या आठवणीत गावात एकटीच राहणारी जना. सोबत देवाला सोडलेला एक बोकड आणि अधून मधून थेंबभर दूध देणारी एक शेळी. तिचा अशा अतिशय कठीण परिस्थितीत जगण्यासाठीचा संघर्ष आपल्याला ऊर्जा तर देतोच पण जनाच्या एकुलत्या एक शेळीच्या दुर्दैवी मृत्यूने होणारा कथेचा शेवट मनाला चटका लावून जातो. जातीधर्माच्या पलिकडे जाऊन ब्राह्मण - दलित कुटुंबातील दोन मुलांची मैत्री आणि पालकांकडून मुलांवर होणाऱ्या संस्काराचे महत्व सांगणारी कथा "संस्कार". कथेच्या नायकाला एका अंध मुलीकडून विचारला जाणारा हळवा प्रश्न "टेडी बेअरचे डोळे" मला चालतील का हा नायकासोबतच वाचकालादेखील काही क्षण स्तब्ध करून विचारात पाडतो. प्रत्येकाच्या आयुष्यात घडणाऱ्या वाईट घटना कोणत्या ना कोणत्या प्रकारच्या "जखमा" मनाला देऊनच जातात. आंतरजातीय प्रेमविवाहानंतर झालेला घटस्फोट नायकाच्या मनावर खोलवर "जखमा" देऊन जातो तसाच वेश्याव्यवसाय करून आपले पोट भरणाऱ्या एका स्त्रीने स्वतःहून करून घेतलेल्या "जखमा" यांपैकी कोणती जखम जास्त त्रासदायक या विचारात संपणारी ही कथा. समाज म्हणून जगत असताना आपण त्या समाजाचे काहीतरी देणे लागत असतो, आपण जेव्हा पोटभर जेवत असतो त्याच वेळी बाहेर असे लाखो जीव असतात जे २ घास अन्न मिळवण्यासाठी धडपडत असतात. त्याचंच एक प्रतिनिधिक उदाहरण एका भिकारणीच्या माध्यमातून देऊन लेखकांनी सामाजिक भान जपण्याचा संदेश "अपराधीपणा" या कथेतून दिला आहे. भटके आयुष्य जगणारी आणि भीक मागून खाणारी एक जमात 'डवरी' यांच्या आयुष्यावर प्रकाश टाकणारी कथा "एका मड्याची भटकंती". मृत्यूनंतर आपल्यातीलच एकाचा मृतदेह सोबत घेऊन फूटभर जागेसाठी मैलोंमैल करावी लागणारी या लोकांची पायपीट मन पिळवटून टाकते.

या संग्रहातील शेवटची कथा "परत्या" फिरते एका असहाय मातेभोवती. काळीज पिळवटून टाकणा-या एका विलक्षण मातेची ही कथा. घरातील दारिद्र्याला कंटाळून वडिलांकडून जबरदस्तीने लग्न लावून दिल्यानंतर जेव्हा धुरपी शहरात येते तिथून ही कथा चालू होते. नवऱ्याकडून फसवलं गेल्यानंतर होणारी तिची फरफट आपल्या सामाजिक मूल्यांबद्दल आपल्याला खूप काही सांगून जाते. आपली पुरुषप्रधान व्यवस्था भुलभुलैय्याचा मार्ग वापरून, तर कधी स्वप्नांचे मृगजळ तयार करून, तर कधी वासनेची शिकार बनवून अनेक स्त्रियांना नको असताना 'गर्भदान' करते. पुढे गर्भाला अंकुर फुटायला लागला, पाय फुटायला लागले, की मग महागंभीर प्रश्न तयार होतात. या प्रश्नांचे डंख असह्य झाल्यानंतर काही जणी गर्भाचा देठच खुडून टाकतात, काही जणी गर्भच फेकून देतात, तर काही जणी गुपचूप त्या गर्भाचा गोळा विक्रीला काढतात. विक्री झाल्यानंतरही जेव्हा काळीज तडफडायला लागतं, समाजाचा दबाव वाढायला लागतो तेव्हा हात-पाय हलवणारा आपला गर्भगोळा परत आणणाऱ्या स्त्रियाही काही कमी नाहीत. अशाच पुरुषप्रधान संस्कृतीची बळी पडलेली या कथेची नायिका 'धुरपी'. पोटचा गोळा विकणारी आणि त्याला परत आणून झालेल्या चुकीबद्दल पश्चाताप करणारी 'धुरपी' उत्तम कांबळे यांनी खूप ताकदीने या कथेत साकारली आहे. 

एक संवेदनशील आणि वाचनिय कथासंग्रह.

संदीप प्रकाश जाधव

"द्रोहपर्व"

 मराठ्यांच्या अभूतपूर्व पराक्रमाची विजयगाथा

लेखक : अजेय झणकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन

१४ जानेवारी १७६१ ला झालेला पानिपतचा महासंग्राम कोणताच हिंदुस्थानी विसरू शकणार नाही कारण अब्दालीने केलेलं ते आक्रमण फक्त मराठा साम्राज्यावरचं नव्हतं तर अखंड हिंदुस्थानाचा घास घेण्यासाठी उचलेलं पाऊल होतं. धर्माच्या रक्षणाची चिथावणी देऊन अफगाणिस्तानातून हिंदुस्थानात आणला गेलेल्या पराक्रमी अब्दालीसमोर जेव्हा इतर हिंदुस्थानी साम्राज्ये लढायला धजत नव्हती तेव्हा देशहितासाठी मराठ्यांनी ती जबाबदारी स्वतःवर घेतली. सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखाली मराठे पानिपतात त्वेषाने लढले, मराठ्यांच्या तब्बल सव्वा लाख बांगड्या त्या महासंग्रामात फुटल्या. पानिपतच्या या संग्रामात मराठ्यांनी दिलेला हा लढा एका धर्माविरुद्ध नव्हता तर तो देशहितासाठी होता आणि देशहितासाठी झालेला सर्वांत मोठा संग्राम म्हणून इतिहासात तो सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला. मराठ्यांनी या लढाईत केलेला पराक्रमच इतका मोठा होता की ही लढाई जिंकूनदेखील अब्दालीला रिकाम्या हातानेच अफगाणिस्तानला परत जावं लागलं तेही परत कधीच हिंदुस्थानावर आक्रमण न करण्याचा विचार मनात घेऊनच! पानिपतच्या या महासंग्रामानंतर अशीच एक लढाई महाराष्ट्राच्या मातीवर लढली गेली, जी इतिहासात "वडगावची लढाई" म्हणून ओळखली जाते. हिंदुस्थानच्या जवळपास दोन तृतीयांश भागावर पसरलेल्या मराठा साम्राज्यावर पानिपतानंतर  तब्बल १८ वर्षांनी परकीय आक्रमण झालं. पहिलं मराठा-इंग्रज युद्ध म्हणून इतिहासात नोंदवल्या गेलेल्या, पुण्यापासून साधारण ४० किलोमीटरवर असणाऱ्या "वडगाव" या ठिकाणी झालेल्या या युद्धात मराठ्यांनी दाखवलेला पराक्रम हा पानिपतपेक्षा नक्कीच कमी नव्हता. त्याचे कारण म्हणजे फिरंगी जरी सातासमुद्रापारहून आले असले तरी त्यांना जाऊन मिळालेल्या राघोबादादांसारख्या, अटकेपार झेंडा लावून पराक्रम गाजवणाऱ्या पेशव्यांनी गादीसाठी मराठी साम्राज्यासोबत केलेल्या "द्रोहाची" जखम घेऊन आपल्याच लोकांसोबत लढणे मानसिकदृष्टया खूपच आव्हानात्मक होतं. परंतु पानिपतच्या इतिहासापासून धडा घेऊन कारभाऱ्यांनी आखलेल्या योजना आणि त्यानंतर सैन्याने दाखवलेल्या अतुल्य पराक्रमाने "वडगाव" इथल्या लढाईत इंग्रजांचा मराठ्यांकडून दारूण पराभव झाला. याच "वडगावच्या लढाईला" केंद्रस्थानी ठेवून, इतिहासाला थोडीशी कल्पनेची जोड देऊन अजेय झणकर यांनी लिहिलेली कादंबरी, मराठ्यांची एक अभूतपूर्व विजयगाथा "द्रोहपर्व". जवळपास सात वर्षे अभ्यास व संशोधन करून लिहिल्या गेलेल्या "द्रोहपर्व" या ऐतिहासिक घटनांवर आधारित कादंबरीमधे काही काल्पनिक पात्रं निर्माण करुन अजेय झणकर यांनी पुस्तकात एकप्रकारचा जिवंतपणा निर्माण केला आहे. "द्रोहपर्व" मधे अजेय झणकर यांनी पानिपतानंतरचा १७७३ ते १७७९ हा काळ रेखाटत असताना या काळात मराठा साम्राज्यात घडलेल्या प्रमुख घटनांचा आढावादेखील घेतला आहे. शनिवारवाड्यात ऐन गणेशोत्सवात नारायणराव पेशव्यांचा झालेला अमानुष खून!! लबाडीनं पेशवाईची वस्त्रं धारण करून राघोबांनी पुन्हा सुरू केलेली राघोभरारी!! गंगाबाईंच्या पोटात वाढत असलेला नारायणरावांचा अंकुर चिरडण्यासाठी आसमंतात घोंघावणारी कारस्थानं!! नाना फडणीस आणि बारभाईंनी तो अंकुर वाचवण्यासाठी केलेला जिवाचा आटापिटा!! रामशास्त्री प्रभुण्यांनी राघोबांस दोषी ठरवल्यावर राघोबांच्या मागे लागलेलं शुक्लकाष्ठ!! निजाम, हैदर आणि इंग्रजांच्या कारवाया!! सदाशिवरावभाऊंच्या तोतयानं सुरु केलेला उत्पात आणि त्याचा निःपात!! संधिसाधू इंग्रजांनी राघोबांशी हातमिळवणी केल्यावर मराठ्यांच्या पुण्यभूमीवर ओढवलेलं पहिलं फिरंग्यांचं परचक्र!! ते उलटवून लावण्यासाठी उभ्या हिंदुस्थानभर पसरलेल्या प्रबळ मराठा सरदारांची झालेली अभूतपूर्व एकजूट!! या सर्व घटनांचा विस्तृत मागोवा घेणारी ही अजेय झणकर यांची ४९२ पानी कादंबरी "द्रोहपर्व".

"काका मला वाचवा" म्हणून राघोबादादांच्या पायावर लोटांगण घालणाऱ्या नारायणराव पेशव्यांचा राघोबादादांच्या माणसांकडून शनिवार वाड्यात झालेल्या अमानुष खुनाने या कादंबरीची सुरुवात होते. कादंबरीची सुरुवातीची जवळपास १०० पाने "नारायणराव पेशव्यांचा खून" या घटनेशी संबंधित आहेत. या खुन-नाट्याला असणारी पार्श्वभूमी आपल्याला सुरुवातीच्या या १०० पानांमध्ये वाचायला मिळेल. ज्यामध्ये नानासाहेबांनंतर माधवराव पेशव्यांकडे आलेली पेशवाईची सूत्रे, त्यांची छोटीशीच पण यशस्वी कारकिर्द, त्यादरम्यानच राघोबादादांना खुणावणारी पेशवाईची गादी, त्यासाठी त्यांनी चालवलेल्या ना ना खटाटोपी, त्या करत असताना शरण आलेल्या निजामाशी परस्पर केलेल्या सलोख्यामुळे मधवरावांकडून त्यांना बदामी महालात दिला गेलेला बंदिवास, नंतर अचानकच माधवराव पेशव्यांच्या निधनानंतर अवघ्या १७ वर्षें वयाच्या नारायणरावांकडे आलेलं पेशवेपद, पेशवाईच्या कारभारात नारायणरावांना मिळणारी नाना फडणीसांच्या मुत्सद्दीपणाची साथ, नाना फडणीसांचा दौलतीतील लोकांमध्ये असणारा दरारा, बंदिवासात राहूनही राघोबादादांचे गादी काबीज करण्यासाठी चालू असणारे अविरत प्रयत्न आणि शेवटी आनंदीबाईंनी केलेल्या "ध" चा "मा" मुळे ऐन गणेशोत्सवात  शनिवार वाड्यात गारद्यांकडून नारायणारावांचा झालेला अमानुष खून या आणि अशा बऱ्याच गोष्टींचा समावेश आहे. हे सर्व वाचकांसमोर सादर करत असताना लेखकांनी ऐतिहासिक संदर्भांना जी कल्पनेची जोड दिली आहे त्यामुळे हे खून-नाट्य अजूनच थरारक वाटते. नारायणारावांच्या खुनानंतर ही कादंबरी मराठे, इंग्रज आणि राघोबादादांमधे चाललेल्या राजकारणाचे विविध पैलू उलगडत वेग पकडते. नारायणारावांनंतर नानासाहेब पेशव्यांचा वंशच संपल्याने पेशवाई आपसूकच राघोबादादांकडे आल्यामुळे खुनाच्या दुसऱ्याच दिवशी त्यांनी स्वत:च्या नावाची द्वाही पुण्यात फिरवली आणि साताऱ्याच्या छ्त्रपतींकडून पेशवाईची वस्त्रे मागवण्यासाठी पत्र पाठवलं. परंतु गंगाबाईंच्या पोटी पुत्र जन्माला यावा आणि त्याने पेशवाईच्या राजगादीवर बसून राज्य सांभाळावे अशी इच्छा असणाऱ्या काही स्वराज्यनिष्ठ कारभारी आणि सरदार मंडळींनी गरोदर असणाऱ्या गंगाबाईंना सुरक्षेच्या कारणास्तव पुरंदरला कडेकोट बंदोबस्तात ठेवले. तिथेच पुढे "सवाई माधवरावांचा" जन्म झाला. त्याचदरम्यान रामशास्त्री प्रभूण्यांनी नारायणरावांच्या खुनाची चौकशी सुरु केली आणि मुख्य आरोपी म्हणून श्रीमंत राघोबादादांच्या नावाची घोषणा करून, त्यांना भर दरबारात देहदंडाची शिक्षा सुनावली. नंतर याच दरबारात राघोबादादांनी पेशवाईची वस्त्रे घेऊन आपला शिक्का बनवून घेतला आणि चवताळून पुरंदरावर हल्ल्याची योजना आखू लागले. गेल्या कित्येक वर्षांपासून ही राजगादी मिळवण्याची त्यांची प्रबळ इच्छा आता कुठे पूर्ण झाली होती आणि ती संधी अशी सहजासहजी सोडायला ते तयार नव्हते. राजगादीसाठी वाट्टेल त्या थराला जाण्याची तयारी असणारे राघोबा दौलतीस कसे धोकादायक ठरू शकतात हे साताऱ्याच्या गादीस पटवून देण्यात नानांचा मुत्सद्दीपणा कामी येतो शिवाय पेशवाईच्या वारसाची रक्षा करण्यासोबतच दौलतीची विस्कटलेली घडी पुन्हा बसवण्याची गरज ते महादजी शिंदे आणि होळकर यांसारख्या मतब्बर सरदारांना देखील पटवून देऊन आपल्या बाजूने वळवून घेतात. पुढे साताऱ्याच्या छत्रपतींनी राघोबादादांची पेशवाई रद्द केली आणि नानांनी राघोबादादांची सर्व बाजूंनी कोंडी करायला सुरुवात केली. परंतु पेशवाईसाठी पेटून उठलेले राघोबादादा इंग्रजांच्या वळचणीला लागले आणि इथेच ठिणगी पडली पुढे येऊ घातलेल्या "मराठा-इंग्रज" या महासंग्रामाची!

इंग्रजांनी सुरुवातीला कितीही यासर्वांपासून अलिप्त राहायचा प्रयत्न केला तरी त्यांचीही इच्छा हिंदुस्थानावर राज्य करण्याचीच होती आणि त्यातील सर्वांत मोठा अडसर होता हिंदुस्थानभर पसरलेलं मराठा साम्राज्य. पेशवाईच्या निमित्ताने चालू झालेल्या या राजकारणामुळे राघोबादादा आयतेच इंग्रजांकडे मदतीसाठी चालून आले होते आणि हिंदुस्थानावर राज्य करण्याची संधीच जणू इंग्रजांना यामध्ये दिसू लागली. प्रदीर्घ चर्चा आणि छोटे-मोठे वाद झाल्यावर इंग्रज अधिकाऱ्यांनी शेवटी राघोबादादांना मदत करण्याचे आश्वासन दिले परंतु त्याबदल्यात इंग्रजांना किनारपट्टी परिसरात असलेले महत्त्वाचे किल्ले जसे वसई, साष्टी आणि युद्धाचा संपूर्ण खर्च देण्याचे राघोबांकडून कबूल करून घेतले. त्यानंतर आपल्या कवायती तुकड्या सज्ज करून इंग्रज मराठ्यांविरुद्ध लढायला तयार झाले. या सर्व गोष्टींची आधीपासूनच कल्पना असणाऱ्या मुत्सद्दी नानांनी अवघ्या मराठी सरदारांनी पुन्हा एकत्र येऊन इंग्रजांचा पाडाव करावा असे आवाहन केले आणि मोहिमेची सर्व सूत्रे पाटीलबाबा म्हणजे महादजी शिंद्यांकडे दिली. परंतु ही लढाई वाटते तितकी सोपी नक्कीच नव्हती कारण मराठ्यांच्या अफाट सैन्यासमोर इंग्रज संख्येने जरी कमी असले तरी त्यांच्याकडे असणारी आधुनिक हत्यारे युद्धाचे पारडे त्यांच्याबाजूने फिरवण्यास पुरेशी होती. असे असले तरी मराठ्यांनी थोरल्या महाराजांच्या म्हणजेच छत्रपती शिवरायांच्या गनिमी काव्याचा असा काही प्रभावी वापर केला की फिरंगी फौजांनी खंडाळ्याचा घाट उतरल्यानंतर त्यांचे मुंबईला परतीचे मार्गच बंद झाले आणि शेवटी निर्णायक युद्धासाठी त्यांना मैदानात उतरावे लागले. कार्ल्याजवळच्या वडगाव येथे इंग्रजांना कोंडीत पकडून जो महासंग्राम झाला त्यात मराठ्यांनी विजय मिळवला. या "वडगावच्या लढाईत" इंग्रजांचा दारूण पराभव करून मराठ्यांनी आणखी एकदा हिंदुस्थानाला परकीय सत्तेच्या हाती जाण्यापासून थोपवले होते. योगायोगाने मकरसंक्रांतीच्याच दिवशी मिळवलेल्या या मोठ्या विजयाने १८ वर्षांपूर्वी पानिपतात झालेल्या जखमांवर जणू फुंकर घालायचेच काम केले. कादंबरीत अजेय झणकर यांच्या लेखणीतून साकारलेले प्रत्यक्ष युद्धाचे वर्णन वाचकांसमोर तो थरार उभा करण्यात कमालीचे यशस्वी झाले आहे.

"वडगावच्या लढाईत" जर इंग्रज जिंकले असते तर हिंदुस्थान १७७९ सालीच पारतंत्र्यात गेला असता. इतिहासापासून धडा घेतला, तरच भविष्याचा डोळस वेध घेता येतो याचा प्रत्यय आणून देणारी आवर्जून वाचण्यासारखी ही ४९२ पानी ऐतिहासिक कादंबरी "द्रोहपर्व". 

संदीप प्रकाश जाधव

"इंधन"

 

लेखक : हमीद दलवाई

प्रकाशक : मौज प्रकाशन

हमीद दलवाई यांनी लिहिलेली एकमेव कादंबरी "इंधन". या आत्मचरित्रात्मक कादंबरीबद्दल बऱ्याच लोकांकडून ऐकून होतो, बऱ्याच लोकांनी ही आवर्जून वाचण्यासाठी सुचवली आणि अखेर ही उत्कृष्ठ कादंबरी संग्रही घेऊन वाचून काढली. अगदी छोटेखानी आणि एका बैठकीत वाचून पूर्ण होणाऱ्या या कादंबरीमध्ये ज्या विषयाला दलवाई यांनी लोकांसमोर मांडलं आहे ते खरंच शब्दांत वर्णन न करता येण्यासारखं आहे. १९६५ साली प्रकाशित झालेली ही कादंबरी आजही वाचकाच्या मनावर तितकाच प्रभाव पाडत आहे, एका गावातील विविध घटनांचा आणि त्यांच्या आपापसातील नात्यांचा वेध घेणारी ही कादंबरी. कादंबरीमध्ये शेवटपर्यंत ज्याच्या नावाचा उल्लेखच नाही झाला असा हा कादंबरीचा नायक जेव्हा १५ वर्षांनी गावात परत येतो तेव्हा त्याच्या निवेदनातून उलगडत जाणारी या कादंबरीची कथा. स्वातंत्र्याच्या दोन दशकानंतरच्या वातावरणात घडलेली या कादंबरीची कथा आज वर्तमान काळातील वातावरणाला देखील तितकीच लागू होते. देशाच्या फाळणीमुळे झालेली जखम मनात ठेवून स्वतःचे अस्तित्व शोधणारा मागासलेला समाज आणि त्याच वेळी खोती-जमिनदारी यांसारख्या सरंजामी प्रवृत्तींना बसत जाणारा चाप या काळामधे घडणारी ही कथा. आपल्या तत्त्वापेक्षाही अहंकाराला जपण्याचा आणि स्वत:चंच खरं करण्याच्या सामूहिक अट्टहासाचा एकत्रित परिपाक म्हणजे ही कादंबरी. तसं पाहिलं तर भडका उडण्यासाठी वाऱ्याचा एक झोतदेखील पुरेसा असतो पण त्या परिस्थितीत जर त्यामध्ये इंधन ओतले गेल्यानंतरचा वणवा ज्या पद्धतीने पेटू शकतो तसाच गावातल्या काही छोट्या छोट्या घटनांमुळे संपूर्ण गाव कसं गढळून निघते, त्याचे चित्रण म्हणजे ही कादंबरी "इंधन". स्वतःच्याच समाजातल्या वाईट प्रवृत्ती आणि चालीरितींच्या विरोधात ठामपणे उभा राहणारा या कादंबरीचा नायक! धर्म या संकल्पनेवरच विश्वास नसणारा, कधीही नमाज न पडणारा, अतिशय विवेकवादी असला तरी चांगले-वाईट, उच्च-नीच या गोष्टींची जाणीव ठेवून आपली वैयक्तिक मूल्ये जपणारा आणि ती कधीही इतरांवर न थोपवता समाजपरिवर्तनासाठी प्रयत्न करणारा नायक! गांधी टोपी मुस्लिमांसाठी निषिद्ध असताना ती टोपी घालून राष्ट्रसेवादलात सामील होऊन समाजकारणात स्वतःला झोकून देणारा नायक! याच समाजकारणातून पुढे कुणबी आणि मुस्लिम खोतांमध्ये असणाऱ्या जमिनीच्या वादात त्याने मुस्लिमांच्या विरोधात कुणब्यांना दिलेल्या सल्ल्यामुळे घरातील लोकांसोबतच गावातील इतर मुसलमान त्याच्यासोबत अंतर राखून रहायला चालू करतात. नायकामधला प्रखर विवेकीवाद गावामधे कुणालाच आवडत नसल्याने शेवटी गाव सोडून मुंबईला जाऊन राजकारण-समाजकारणात नाव कमावणारा नायक तब्बल १५ वर्षांनी जेव्हा गावात परत येतो त्यानंतर उलगडत जाणारी ही कादंबरी "इंधन".

मुंबईमध्ये राजकारण आणि समाजकारणासोबत समाज प्रबोधनाचे काम करत असणारा नायक हर्ट-अटॅकच्या दुखण्यातून सावरून गावी विश्रांतीसाठी येतो. गावात पाऊल ठेवल्यानंतर त्याला होणारी पहिली जाणीव म्हणजे त्याच्याबद्दल असणारा तिरस्कार लोकांच्या मनातून कमी झाल्याची. १५ वर्षांनी परिस्थिती बरीच बदलेली त्याला जाणवते, आता गावातील लोकांना आपल्या गावच्या या नेत्याचे कौतुक आहे हेसुद्धा त्याच्या लक्षात येते. १५ वर्षांनंतर आलेला नायक मात्र शक्य तितके तटस्थ राहून गावातल्या नात्यांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. गावामधील मुस्लिम, ब्राह्मण, परीट, न्हावी, वाणी, कुळवाडी, कुणबी आणि पूर्वीचे महार पण आता बौद्ध झालेले दलित अशा अनेक समाजघटकांमधे या १५ वर्षांत झालेले बदल तसेच काही ठिकाणी अजिबातच न झालेले बदल नायक टिपत जातो. गावातील सगळेच लोक रोजच्या जीवनात कोणत्या ना कोणत्या कारणासाठी एकमेकांवर अवलंबून असले तरी सर्वांच्या मनामधे एकमेकांबद्दल असणारी सूक्ष्म अढी लेखकाला खटकते. असे असूनदेखील गावामध्ये “भानगडी” करणाऱ्या लोकांची काहीच कमी नाही याचे नायकाला आश्चर्य वाटते. अशा अनेक "भानगडींमध्ये" खुद्द नायकाच्या भावाची एका ब्राह्मण विद्यार्थिनीसोबत असणारी "भानगड" नायकाला धक्का देऊन जाते. गावात घडणाऱ्या अशा गोष्टी गावाला नवीन नसल्याने गावातील सलोखा कधीच बिघडला नव्हता, एकमेकांबद्दल असणारी अढी मनातच धुमसत राही पण कधी त्याचा गावातील वातावरणावर परिणाम नाही झाला. परंतु गावामधे नवीन घर बांधणारा इसाक त्याच्या बांधकामावर मजुरी करणार्‍या बौद्धाच्या लक्षुमीला घरी ठेवून घेतो आणि इथे ठिणगी पडते पुढे येऊ घातलेल्या वणव्याची. आताच्या बदललेल्या काळात एका मुसलमान खोताने राजरोसपणे एका विवाहित स्त्रीला आपल्या घरात ठेवून घेणं बौद्धांना रूचत नाही. आपल्या स्वतंत्र अस्तित्त्वाची, आपल्या स्त्रियांच्या अब्रू इज्जतीची त्यांना झालेली जाणीव गावात एक वेगळाच संघर्ष उभा करते. या संघर्षामधे दोन्ही बाजूंचं कधीही भरून न निघणारं नुकसान होणार हे सर्वांना समजत असलं तरीदेखील तो संघर्ष वाढतच जातो कारण ही लढाई असते स्वत:च्या धर्माभिमानाची, जातीच्या अभिमानाची! शिमग्याला निघणाऱ्या पालखीच्या मिरवणुकीत हा संघर्ष अत्यंत रौद्र आणि भेसूर रूप धारण करतो जो नायकसोबतच वाचकालादेखील विचारात पाडतो. त्या धक्कादायक घटनेनंतर नायक गाव सोडून परत मुंबईला निघून जातो, पण तरीही गावामधे घटनांची साखळी पुढे चालूच राहते. नायक गावामधून बाहेर पडल्यानंतर वर्तमानात चालू असणारं या कथेचं निवेदन भविष्यकाळात चालू होतं. इथून पुढच्या भविष्यकाळातील घटना म्हणजे “हे असंच घडेल” अशी नायकाच्या मनाची धारणा आहे की नायकाच्या आजपर्यंतच्या अनुभवावरून “हे असं घडायला हवं” हा त्याचा स्वप्नविलास या विचारत वाचकाला सोडून देऊन कथेचा शेवट होतो.

जितकं लोकांकडून ऐकलं होतं त्या सर्व अपेक्षांना खरं उतरणारी, आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी "इंधन".

संदीप प्रकाश जाधव

"अंधारवारी"

 

लेखक : हृषिकेश गुप्ते

प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन

एक काळ असा होता की गूढकथा किंवा रहस्यकथा वाचाव्यात तर रत्नाकर मतकरी आणि नारायण धारप यांच्याच. इतक्या वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या त्यांच्या कथांना आजही तोड नाही. गूढकथा आणि रहस्यकथांची आवड असल्याने रत्नाकर मतकरी आणि नारायण धारप यांची बरीच पुस्तके माझ्या संग्रही आहेत. ६० च्या दशकात लिहिल्या गेलेल्या या कथा वाचत असताना आजही अंगावर शहारे आणतात. पण आजच्या घडीला मोजकेच काही लेखक वाचकांची अशा साहित्याची आवड पूर्ण करत आहेत. अशा कथा लिहिणाऱ्या मोजक्या लेखकांपैकी आवर्जून घ्यावे असं एक नाव म्हणजे हृषिकेश गुप्ते! भयकथा - गूढकथा लिहिताना त्या कथांना कधीच वास्तवाचा आधार नसतो, त्या नेहमीच कल्पनेवर आधारित असतात आणि हृषिकेश गुप्ते यांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची जबरदस्त कल्पनाशक्ती. पण कल्पनाशक्तीतून साकारलेल्या कथा या तेव्हाच परिणामकारक होतात जेव्हा त्यांची उत्कृष्ट मांडणी केली जाते. हृषिकेश गुप्ते यांनी लिहिलेलं प्रत्येक पुस्तक आणि कथा परिणामकारक असण्याचं सर्वात महत्त्वाचं कारण म्हणजे त्या कथांची केलेली मांडणी, जी वाचकाला त्या घटना आपल्या डोळ्यासमोर उभ्या करतात. हृषिकेश गुप्ते यांच्या कल्पनेतून साकारलेल्या अशाच ६ वेगवेगळ्या दर्जेदार भयकथांचा संग्रह "अंधारवारी". "अंधारवारी" पुस्तकातील प्रत्येक कथा जणू लेखकाच्या जबरदस्त कल्पनाशक्तीची साक्षच देते. प्रेम, दु:खं, क्रोध आणि क्रौर्य या मानवी भावनांमध्ये थोडीशी "भीती" मिसळली गेली की या भावनांचा बाजच कसा बदलून जातो याची प्रचिती पुस्तकातील प्रत्येक कथेत येते. "अंधारवारी" मधील सर्व कथांमधील कथानके जरी वेगवेगळी असली तरी प्रत्येक कथेचे सूत्र एकच आहे आणि ते म्हणजे कथा वाचताना वाचकाचे डोळे विस्फारत जाऊन त्याला अखेपर्यंत खिळवून ठेवणे, कथेमध्ये पूर्णपणे गुंतवून ठेवणे. एखाद्या भयपटाला साजेल अशी वातावरण निर्मिती आणि जबर अशा धक्क्यातून प्रत्येक कथेचा शेवट हे आणखी एक वैशिष्ट्य. ’काळ्याकपारी’, ’गानूआजींची अंगाई’, 'बांदेकरांचं बाळ’, ’ती गेली तेव्हा’, ’वॉचमन’ आणि ’गोष्ट अजून संपली नाही’ अशा सहा दर्जेदार भयकथांचा संग्रह म्हणजेच हे हृषिकेश गुप्ते यांचे १६० पानी पुस्तक "अंधारवारी".

भीती ही मानवी मनाचा एक अविभाज्य भाग आहे. या भीतीचा अनुभव घेणंदेखील कधीकधी तितकंच आनंददायक असतं, कारण तिचा संबंध गूढतेशी, रहस्याशी आणि साहसाशी असतो. गूढ आणि रहस्यमय असं काही अनुभवणं ही खरे तर मानवी मनाची गरजच असते. आणि हीच वाचकांची गरज "अंधारवारी" मधील प्रत्येक कथा पूर्ण करते. ’काळ्याकपारी’ ही पहिली कथा विराज नाडगौडा या मानसोपचारतज्ञाने केलेल्या आत्महत्येतून जन्म घेते. आत्महत्येपूर्वी त्याने लिहिलेल्या एका पत्राच्या माध्यमातून फ्लॅशबॅकमधे ही कथा उलगडत जाते. आपल्याकडे उपचारासाठी आलेला मानसिक रोगी "ज्ञ" याला काळोखदरी नावाच्या ठिकाणी आलेले काही विलक्षण अनुभव आणि त्या अनुभवानंतर त्याला जडलेल्या काही विचित्र सवयी याभोवती फिरणारी ही कथा पण सोबतच लेखक मानवी मनोव्यापारांच्या अनेक गुंतावळी सोडवण्याचा प्रयत्न या कथेत करतात. "ज्ञ" सोबत घडणाऱ्या विचित्र गोष्टी समजून घेत असताना अचानकच "ज्ञ" ने केलेली आत्महत्या आणि त्यानंतर "ज्ञ" सोबत घडणाऱ्या त्याच विचित्र गोष्टींची विराजच्या आयुष्यात झालेली सुरुवात, पुढे त्याचाही आत्महत्येतून झालेला शेवट या सर्वांच्यामधे घडणारी ही रोमांचक भयकथा. कथा जितकी रोमांचक तितकाच तिचा शेवटसुद्धा धक्कादायक. पुस्तकातील ६ कथांमधील सर्वांत भीतीदायक कथा जर कोणती असेल तर ती 'गानूआजींची अंगाई'. "तुंबाड" मधील बांधून घातलेली ती "आजी" आणि "हस्तर" ची आठवण करून देणारी अशी ही कथा. कोकणातील सरपणी या छोट्याशा गावातील गानूवाड्यात घडणाऱ्या या कथेत काही काही प्रसंगांत लेखकांनी जी वातावरण निर्मिती केली आहे त्याने वाचताना अक्षरशः अंगावर शहारे येतात. लहान-लहान गोष्टींचे इतके जबरदस्त वर्णन लेखकाने केलं आहे की वाचकाला आपण स्वतः गानूवाड्यात असल्याचाच भास व्हावा. नाट्यमय वर्णनांसह कथानकाचा आलेख अधिकाधिक उंचावत जातो आणि शेवटी एक वेगळाच धक्का देत तो थांबतो. 'वॉचमन’ ची कथा फिरते एका लेखकाभोवती. बेकारीतून आलेल्या वैफल्यामधून 'वॉचमन' या कथेच्या नायकाची झालेली मानसिक अवस्था आणि या वैफल्याचा क्रौर्यात झालेला स्फोट वाचकाला अक्षरश: हादरवून सोडतो. 'वॉचमन’ नावाच्या बागुलबुवाने लेखकाच्या मन-मेंदूचा घेतलेला ताबा, त्यातून घडलेली ही कथा आणि मनाला चटका लावून जाणारा कथेचा शेवट. बाळंतपणामध्ये आपल्या पत्नी आणि बाळाचा झालेल्या मृत्यूनंतर जन्म घेणारी कथा 'बांदेकरांचं बाळ’, कथेचा नायक आयुष्यातील दु:ख सहन न होऊन स्वप्नरंजनाकडे वळतो आणि त्यानंतर घडणाऱ्या कथेचा शेवट वाचकाला नकळत गहिवरून यायला भाग पाडतो. 'ती गेली तेव्हा’, स्वतःला कामाच्या व्यापात झोकून दिल्याने पत्नीला न देता आलेला वेळ आणि त्या एकटेपणात पत्नीचे भीतीदायक वागणे यांतून पुढे सरकणारी, पत्नीच्या जाण्याने आयुष्यात निर्माण होणारी पोकळी आणि त्याच पश्चात्तापातून घडलेली ही कथा. सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत एखाद्या प्रेमकथेसारखी ही कथा पुढे सरकत राहते पण भयकथा म्हणून असलेली आपली पकड कुठेही ढिली होऊ देत नाही. शेवटची कथा ’गोष्ट अजून संपली नाही’ ही नावाला साजेशी अशीच आहे. एक वाचक म्हणून आपल्या अपेक्षा वाढवणारी ही कथा अचानकच संपते आणि हे भान कदाचित लेखकालाही असल्यामुळे ते शेवटी म्हणतात, 'गोष्ट अजून संपली नाही'. चार मुलांचा एका अंधाऱ्या गुहेतील प्रवास, त्यातून एका मुलाची झालेली हत्या आपल्या अंगावर शहारे तर आणतेच पण त्या हत्येचे वर्णन किळसही निर्माण करते. या हत्येचा बदला म्हणून पुढे गावातील एका स्त्रीवर झालेला बलात्कार आणि तिला पेटत्या होळीत टाकून जाळणं या क्रौर्याच्या परिसीमा गाठणाऱ्या घटना वाचकाच्या मनात चीड निर्माण करतात. गुहेतील मुलाच्या हत्येचे कारण सांगणाऱ्या जाधव नावाच्या मुलाकडून  आपल्या आईला जिवंत जाळलेल्या गावाचा सूड घेण्याच्या केलेल्या वाक्याने कथा संपते आणि संपूनही पुढे चालूच राहते, लेखकाने सांगितल्याप्रमाणे! 'गोष्ट अजून संपली नाही'.

हृषिकेश गुप्ते यांच्या काही कथांवर सध्या होत असलेला वाङ्मयचोरीचा आरोप एक वाचक म्हणून मला निरर्थक वाटतो कारण जरी त्यांच्या एक-दोन कथा या परकीय कथाकल्पनांचा आधार घेऊन किंवा त्यांच्यापासून प्रेरणा घेऊन लिहिल्या गेल्या असल्या तरी त्या कथा त्यांनी त्यांच्या खास शैलीत ज्याप्रकारे वाचकांपर्यंत पोहोचवल्या आहेत त्यामुळे अशा कथांचा वाचकवर्ग वाढण्यास एकप्रकारे मदतच झाली आहे. भीतीची जाणीव करून द्यायला हिंसा किंवा ओंगळवाण्या घटनांची आवश्यकता नसते, हे या कथासंग्रहातून हृषिकेश गुप्ते यांनी दाखवून दिले आहे. प्रेम, दु:ख, मत्सर, क्रौर्य या मानवी भावभावनांच्या जोडीनं येणारं गूढत्व आणि भीती "अंधारवारी" मधील कथांना एका वेगळ्याच उंचीवर घेऊन जातात.

संदीप प्रकाश जाधव

"इन्शाअल्लाह"

धर्म आणि रूढी-परंपरा यांचा नव्याने विचार करायला लावणारी कादंबरी

लेखक : अभिराम भडकमकर

प्रकाशक : राजहंस प्रकाशन

मराठी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेते, दिग्दर्शक अभिराम भडकमकर यांची अतिशय वेगळ्या विषयावरची कादंबरी "इन्शाअल्लाह" वाचून पूर्ण झाली. भारतासारख्या देशात आजसुद्धा कोणताही धर्म आणि त्या धर्माच्या रूढी-परंपरांबद्दल सार्वजनिक ठिकाणी बोलत असताना हजार वेळा विचार करून बोलावं लागतं, खासकरून जर तो विषय हिंदू-मुस्लीम धर्मातील एखाद्या गोष्टीचा असेल तर बोलताना अधिकच काळजी घ्यावी लागते. अशा परिस्थितीत अभिराम भडकमकर यांनी त्यांच्या "इन्शाअल्लाह" या कादंबरीतून मुस्लिम धर्मातील जाचक रूढी-परंपरांना केंद्रस्थानी ठेवून जे विचार मांडले आहेत ते जितके धाडसाचे तितकेच कौतुकास्पद आहेत. आणि त्याहून अधिक एक समाज म्हणून अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावणारे आहेत. धर्म आणि रूढी-परंपरा यामधे असणारा फरक ओळखून त्याप्रमाणे वागणे जितके महत्वाचे असते तितकेच किंबहुना त्याहून जास्त आपल्या रूढी-परंपरांमधे कालानुरूप बदल करणेसुद्धा महत्वाचे असते. परंतु हजारो वर्षांपासून चालत आलेल्या रूढी-परंपरा म्हणजेच आपला धर्म असं समजून आजचा मुस्लिम समाज ज्या जाचक रूढी-परंपरांना कवटाळून बसला आहे त्यामुळे त्यांच्या आजच्या तसेच भावी पिढ्यांचेसुद्धा कधीही न भरून निघणारे असे नुकसान होत आहे. जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात मुस्लिम व्यक्तीला आज एकाच नजरेने पाहिले जाते भले ती व्यक्ती कितीही उच्चशिक्षित असो, असं का? याचं एकच उत्तर देता येईल ते म्हणजे बदलत्या जगासोबत न बदललेल्या रूढी-परंपरा आणि जगासमोर केलेलं त्यांचं प्रदर्शन. या एकाच गोष्टीमुळे मुस्लिम समाजाची धर्मांध अशी एक छबी सामान्य माणसाच्या मनात जगभर तयार झाली आणि ती जर सुधारायची असेल तर मुस्लिम समाजाने या जाचक रूढी-परंपरा झुगारून स्वतःमध्ये बदल करण्याची नितांत गरज आहे, धर्माला रूढी-परंपरांपासून वेगळं करण्याची गरज आहे, हेच सांगायचा प्रयत्न भडकमकर यांनी त्यांच्या या ३२१ पानी कादंबरी "इन्शाअल्लाह" मधून केला आहे. सध्याच्या घडीला मुस्लिमांमध्ये अपेक्षित असणाऱ्या बदलांचा फक्त विचारच केलेला बरा अशी परिस्थिती असताना अभिराम भडकमकरांचे लोकांपर्यंत पोहचलेलं हे साहित्य म्हणूनच त्याच्या वेगळेपणाची साक्ष देते. "इन्शाअल्लाह" मधे घडणारी कथा ही कोल्हापूर शरहातील रहिमनगर या मुस्लिम मोहल्ल्याभोवती फिरते त्यामुळे साहजिकच कादंबरीतले सर्व संवाद कोल्हापूर, सांगली, इचलकरंजी आणि आसपासच्या भागात बोलल्या जाणाऱ्या बागवानी हिंदीत आहेत जे वाचनाचा एक वेगळाच आनंद देऊन जातात. दारिद्र्यात पिचत असलेली रहिमनगरची मुस्लीम वस्ती. पैशाचा अभाव, शिक्षणाचा अभाव, अज्ञान, अस्वच्छता, व्यसनाधीनता यांनी ग्रस्त जीवन. एके दिवशी अचानक रहिमनगर मोहल्ला ढवळून निघतो, मोहल्ल्यातील काही मुलांची पोलिसांकडून धरपकड होते. आरोप असतो कोल्हापूर रेल्वेस्थानक स्फोटाने उडवून देण्याच्या कटात सहभाग असल्याचा. त्याच दरम्यान मोहल्ल्यातीलच एक तरुण जुनैद अचानक नाहीसा होतो. कॉलेजमध्ये शिकणारा साधा सरळ मुलगा अशी मोहल्ल्यात ओळख असणारा, अभ्यासू आणि कविताप्रेमी जुनैद घरी येतच नाही, पकडलेल्या पोरांमध्येही तो नसतो. या एका घटनेनंतर शहरातलं बदललेलं वातावरण, हिंदू-मुस्लीम राजकारणी लोकांनी स्वतःच्या स्वार्थासाठी केलेला या घटनेचा वापर, शिवाय मोहल्ल्यातील इतर लोकांच्या जीवनावर त्या घटनेचा झालेला परिणाम, फतेह सारख्या ग्रुपच्या माध्यमातून मुस्लिम लोकांच्या विचारात बदल करण्यासाठी केले जाणारे प्रयत्न, त्या प्रयत्नांना मिळणाऱ्या चांगल्या वाईट प्रतिसादातून घडणारे छोटे-छोटे प्रसंग या सर्वांतून पुढे सरकणारी ही कादंबरी वाचकाला शेवटपर्यंत खिळवून ठेवते. वाचत असताना जणू काही एखादा चित्रपट किंवा वेब सिरीज डोळ्यासमोर चालू असावी इतक्या ताकदीने अभिराम भडकमकरांनी "इन्शाअल्लाह" वाचकांसमोर सादर केलीय.

"इन्शाअल्लाह" मधील कथानकाची सुरुवातच मुळी एखाद्या चित्रपटाला शोभेल अशी आहे. नजमाच्या लग्नासाठी तिच्या घरी असणाऱ्या आनंदी वातावरणात, लग्नकार्यासाठी एकत्र आलेल्या आणि लग्नाच्या धावपळीत असणाऱ्या साऱ्या मोहल्ल्याला पुसटशी कल्पनाही नसते की काही तासांतच त्यांच्या पुढ्यात किती मोठं अरिष्ट येऊ घातलंय. लग्नाच्या दुसऱ्याच दिवशी मोहल्ल्यावर वादळासारख्या येऊन धडकणाऱ्या एका बातमीने ही कथा पुढे वेग पकडते. "कोल्हापूरचे रेल्वेस्थानक उडवून देण्याचा दहशतवादी कट पोलिसांनी उधळला" या बातमीमुळे रहिमनगर मोहल्ल्यासोबतच संपूर्ण कोल्हापूर शहर हादरून जाते. कटात सहभागी असण्याच्या आरोपावरून मग रहिमनगर मोहल्ल्यातील काही मुलांना पोलिस अटक करून घेऊन जातात आणि नेमके त्याच दरम्यान जुनैद नावाचा एक सुशिक्षित तरुणदेखील अचानक गायब होतो. पोलिसांनी पकडून घेऊन गेलेल्या मुलांमधेही तो नसल्याने आणि घरीदेखील परत न आल्याने त्याच्या भोवती संशयाचे ढग तयार होऊ लागतात. परंतु नोकरी करत आपले शिक्षण पूर्ण करणारा, नवऱ्याने टाकलेल्या आपल्या आईला घर चालवण्यात हातभार लावणारा, साधा सरळ मुलगा अशी मोहल्ल्यात ओळख असणारा, अभ्यासू आणि कविताप्रेमी जुनैद असं कृत्य करूच शकत नाही असं म्हणणारी त्याची आई जमिला त्याच्या शोधासाठी धडपड करायला चालू करते. मग सुरू झालेला हा जुनैदचा शोध समाजातील एक एक घटकांना स्पर्श करत पुढं सरकू लागतो. जुनैदच्या शोधा भोवती फिरणारं हे कथानक अनेक धार्मिक गोष्टींना, चर्चांना, माणसांना, राजकारणाला स्पर्श करत आपल्या समोर उलगडत जातं. इथून पुढे ज्या वैचारिक द्वंद्वासोबत कादंबरीचा प्रवास सुरु होतो तो वाचकाला सोबत घेऊनच पुढे सरकतो. वाचक अक्षरशः कथानकासोबत खेचला जातो. याचं सारं श्रेय लेखकाला द्यावे लागेल. हजारो वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेलेल्या धर्मग्रंथांचा आधार घेऊन आताच्या काळातली सामाजिक समीकरणं बांधणं तसं कठीण आहे. मुळात जेव्हा ते धर्मग्रंथ लिहिले गेले त्यावेळची परिस्थिती आणि आत्ताची परिस्थिती यात जमीन अस्मानाचा फरक आहे पण तरीही त्या जुन्या, जाचक रूढी-परंपरा जपत मुस्लिम समाज आजही तसाच खितपत पडला आहे. त्याच धर्मग्रंथांचा आधार घेऊन "आपला मुस्लिम धर्म या गोष्टीला मान्यता देत नाही", "आपल्या मुस्लिम धर्मात ही गोष्ट करणं म्हणजे पाप आहे", "ऐसा करोगे तो कयामत के दिन अल्लाह तुम्हारा इंसाफ करेंगा", "ऐसे रहोगे तो तुमको जन्नत नही मिलेगी" या आणि अशा बऱ्याच शिर्षकांखाली मुस्लिम समाजात नेहमीच चांगल्या गोष्टींची गळचेपी केली जाते. अशा अनेक मुद्द्यांवर जुनैदच्या शोधाबरोबर कादंबरीत होणारी सखोल चर्चा समाजाचा एक हिस्सा म्हणून आपल्याला अंतर्मुख होण्यास भाग पाडते. याबरोबरच वैज्ञानिक दृष्टिकोन, पुरोगामी विचारसरणी, शिक्षण, बेरोजगारी, आरोग्य, कट्टरवाद, स्त्रियांचं आयुष्य यावर कादंबरीत बरीच उदाहरणे देऊन टाकलेला प्रकाश वाचकाला विचार करायला लावतो.

"इन्शाअल्लाह" मधील ही कथा जरी "इस्लाम" धर्माला केंद्रस्थानी ठेऊन लिहिली गेली असली तरी कादंबरीतील इतर बिगरमुस्लिम पात्रांचा या कथेत असणारा सहभाग लक्षात राहण्यासारखा आहे. शिवाय नसीमामॅम, सईदा, फिदाजी, रफिक आणि फतेहसारखी सुधारणावादी मुसलमानांची संस्था, त्यांच्याशी आपसूकपणे नाळ जोडली गेलेला झुल्फी या काही पात्रांमुळे कथेत मांडलेल्या विषयाला एक प्रकारची मजबुती मिळते. कथेत एकीकडे आपल्या धर्मात, लोकांमध्ये सुधारणावादी विचार रुजवण्यासाठी धडपडणारा "झुल्फि" आहे तर त्याच वेळी त्याला विरोध करणारे त्याच्याच धर्मातले कट्टरही आहेत. झुल्फिची त्याच्या हिंदू मित्रांबरोबरची चर्चादेखील खरंच सर्वांचे डोळे उघणारी आहे. हिंदू-मुस्लिम दोन्ही धर्मातील काही काही गोष्टींवर होणारी या कथेतील चर्चा "धर्म" या संकल्पनेवर नव्याने विचार करायला लावते. हिंदू म्हटलं की तो मुस्लिमविरोधी, मुसलमान म्हटलं की तो कट्टर अशी जी एक प्रतिमा आपल्या समाजात बनली आहे याला कुठे तरी लगाम घालणं आवश्यक आहेच परंतु ते करत असताना पुरोगामी असण्याच्या नावाखाली समाजात धार्मिक तेढ  निर्माण न करता समतोल समाजिक जीवन कसं जगता येऊ शकतं याची शिकवण भडकमकरांनी "इन्शाअल्लाह" मधून दिली आहे. अभिराम भडकमकरांनी कादंबरीमधे जरी कथेचा शेवट केला असला तरी त्यानंतर वाचकाच्या डोक्यात चालू होणाऱ्या विचारचक्रांनी या कथेचा प्रवास पुढे चालूच राहतो. "इन्शाअल्लाह" मधून वाचकाला अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावण्यात लेखक कमालीचे यशस्वी झाले आहेत.

एक वेगळ्या विषयावरचे आवर्जून वाचून संग्रही ठेवण्यासारखे पुस्तक.

संदीप प्रकाश जाधव

"श्यामची आई"

 

लेखक : साने गुरुजी

प्रकाशक : रिया पब्लिकेशन्स

काही पुस्तके अशी असतात ज्यांचा विचार आपल्या डोक्यामध्ये सतत चालू असतो पण ती वाचायचा योग काही लवकर येत नाही. त्याच्याव्यतिरिक्त इतर बरीच पुस्तके आपल्याकडून वाचली देखील जातात पण समोर असूनही असं एखादं तरी पुस्तक असतंच जे आपल्याकडून वाचलं जात नाही. माझ्याबाबतीत सांगायचं तर ते पुस्तक "श्यामची आई". अगदी प्राथमिक शाळेत असल्यापासून "श्यामची आई" या पुस्तकाबद्दल भरभरून ऐकत आलो पण ते वाचायचा योग आज इतक्या वर्षांनी आला. साधारणपणे ८० वर्षांपूर्वी लिहिल्या गेलेल्या या पुस्तकातून साने गुरुजींनी त्यांच्या मनामध्ये आपल्या आईबद्दल असणाऱ्या प्रेम, भक्ती, कृतज्ञता या भावनांना ४२ कथांच्या माध्यमातून वाट मोकळी करून दिली आहे. मराठी साहित्यात अजरामर ठरलेल्या साहित्यांपैकी एक असं हे पुस्तक. जानेवारी १९३२ ते ऑक्टोबर १९३३ या २१ महिन्यांच्या काळात नाशिकच्या तुरुंगात असताना साने गुरुजींनी आपल्या सहकार्‍यांना दररोज रात्री आपल्या आईच्या आठवणी सांगितल्या. नंतर त्यांनी आपल्या सहकार्‍यांच्या आग्रहावरून त्या गोष्टी लिहून काढल्या. ते पुस्तक म्हणजेच "श्यामची आई". अगदी कोणतंही पान उघडावं आणि कोणतीही कथा वाचायला सुरूवात करावी. प्रत्येक कथेतून अगदी सहज, सुंदर भाषेत मिळणारा बोध आणि आईचा जिव्हाळा वाचून डोळे पाणावले नाहीत तरच नवल. प्रत्येक घरात घडणारे अगदी साधे साधे प्रसंग पण तरीही ते कथेच्या रुपात वाचत असताना "आई-मुलाच्या" नात्याला एकप्रकारचा उजाळा मिळतो. प्रत्येक आईला आपलं मूल सुसंस्कारित व्हावं असं नेहमी वाटत असतं आणि त्यासाठी नेहमीच तिचा प्रयत्न चालू असतो परंतु आईकडून मिळणारे संस्कार मुलाने कसे अंगीकारायचे हे आजूबाजूच्या परिस्थितीवर देखील तितकंच अवलंबून असतं. या दोन्ही गोष्टींसाठी श्याम आणि त्याची आई हे दोघेही एक आदर्श उदाहरण आहेत. पुस्तकातील ४२ कथांमधून कोणतेही उपदेशाचे डोस न देता आयुष्यात घडणाऱ्या प्रत्येक प्रसंगात आपण प्रेमाने कसं वागलं पाहिजे हेच सांगायचा गुरुजींचा प्रयत्न जाणवतो. भूतदया, श्यामचे पोहणे, बंधुप्रेमाची शिकवण, सांब सदाशिव पाऊस पडू दे, आईचा शेवटचा आजार, सात्त्विक प्रेमाची भूक, तेल आहे तर मीठ नाही, अब्रूचे धिंडवडे अशा कथांमधून सर्वसामान्य घरातले प्रसंगच वर्णन केलेले असले तरी त्या प्रसंगांकडे पाहण्याची सात्त्विक दृष्टी, लबाडपणा आणि खोटेपणा नसलेलं निर्मळ मन यामुळे ते प्रसंग आपल्या मनावर कोरले जातात. आचार्य अत्रे यांनी या पुस्तकाला "मातृप्रेमाचं स्तोत्र" असं म्हटलं होतं. आजपर्यंत आईवर असंख्य लेखक, कवींनी जगातल्या सर्व भाषांत लेख-कविता केल्या आहेत. परंतु अतिशय मांगल्यानं आणि माधुर्यानं ओथंबलेलं असं महाकाव्य दुसऱ्या कोणत्या भाषेत असेल असं वाटत नाही असंही अत्रे यांनी लिहून ठेवलं आहे.

"श्यामची आई" ही कोकणातील सर्वसामान्य कुटुंबातील  एक साधी आई; परंतु श्याममुळे त्या माऊलीला जी प्रसिद्धी मिळाली त्याचे कारण साने गुरुजींनी त्यांचे हे पुस्तक जणूकाही आपल्या अश्रूंनीच लिहिले आहे असे वाटावे इतके वाचकाच्या मनाला भिडते. खरेतर त्यामुळेच गुरुजींनी लिहिलेली प्रत्येक कथा वाचकाला आई-मुलाच्या नात्याची नव्याने ओळख करून देते. गरिबीतही आपली नीतीमूल्ये जपून स्वाभिमानाने व सुखाने कसे जगावे हे आई आपल्या मुलाला कशाप्रकारे शिकविते आणि त्यामुळे एक लहान मुलगा भावी आयुष्यात एक संवेदनशील आणि आदर्श माणूस म्हणून कसा घडला हे "श्यामची आई" वाचत असताना पानापानावर जाणवत राहते. श्याम आणि त्याच्या आईमध्ये घडलेल्या बऱ्याच प्रसंगांमधून त्यांच्या नात्यातील विश्वास आणि एकमेकांवर असलेले प्रेम दिसून येते. आपल्या मुलाचे वर्तन नेहमी कसे सदाचारपूर्णच असले पाहिजे हे श्यामची आई त्याला दैनंदिन जीवनात घडणाऱ्या छोट्याछोट्या प्रसंगांतून समजावते. जसे की जेव्हा श्याम पूजेसाठी झाडावरून कळ्या तोडून आणतो, तेव्हा घरी आल्यावर आई त्याला प्रेमाने सांगते “पूर्ण उमललेलेच फूल झाडावरून तोडावे आणि कळ्या कधीच तोडू नयेत, कारण जसे लहान बाळांना आईची गरज असते तसेच कळ्यांना झाडाची गरज असते.”  आणखी एका प्रसंगात श्यामला पुस्तके हवी असतात तेव्हा तो त्याच्या काकांचे पैसे चोरतो, त्याबाबत त्याला जाब विचारला असता तो घाबरून “मी पैसे चोरले नाही” असे खोटंच सांगतो. आईला जेव्हा खरी गोष्ट समजते, तेव्हा कठोर होत खोटं बोलल्याबद्दल ती श्यामला मारते. नंतर जवळ घेत समजावते की “नेहमी खरे बोलावे, जर काही चूक आपल्या हातून झाली असेल तर ती निर्भयपणे व प्रामाणिकतेने मान्य करावी.” आणखी एका प्रसंगात दारावरून लाकडाची मोळी घेऊन जाणारी अस्पृश्य जातीची एक अशक्त वृद्ध बाई तोल जाऊन खाली पडते, तेव्हा तिला कुणीच स्पर्श करायला तयार होत नाही हे पाहून श्यामची आई श्यामला तिची मदत करण्यास सांगून मानवता हाच सर्वश्रेष्ठ धर्म असल्याचे शिकवते. श्यामच्या मनातील पोहण्याबद्दलची भीती घालवण्यासाठी, त्याला शिस्त लावण्यासाठी, त्याने इंग्रजी शाळेत शिकावे म्हणून किंवा तिच्यापासून दूर पाठवण्यासाठी तिला प्रसंगी श्यामसोबत कठोर व्हावे लागते. श्यामच्या आईनं आपल्या वागण्यातून त्याला गाईगुरांवर, झाडांवर प्रेम करायला शिकवलं, कोंडय़ाचा मांडा करून खायला शिकवलं, गरिबीतही आपलं स्वत्व आणि सत्त्व टिकवून राहायला शिकवलं. यातूनच पुढे घडलेले "साने गुरुजी" आपल्याला खूप काही सांगून जातात. आज जरी साने गुरुजींच्या रूपातील श्याम पडद्याआड गेला असला तरी प्रत्येक घरी नवीन श्याम तयार करण्याची ताकद असणारं, प्रत्येक पालकांनी आपल्या मुलांना आवर्जून वाचून दाखवावं असं हे पुस्तक "श्यामची आई".

प्रत्येकाने आपल्या आयुष्यात एकदा तरी वाचावं असं पुस्तक "श्यामची आई".

संदीप प्रकाश जाधव

"प्रोपगंडा"

 प्रचार | जाहिरात | अपमाहिती | आणि बरेच काही

लेखक : रवि आमले

प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन

रवि आमले यांचं "रॉ : भारतीय गुप्तचरसंस्थेची गूढगाथा"  हे पुस्तक वाचल्यानंतर खरं तर मी त्यांच्या अभ्यासू लिखाणाचा "फॅन" झालो असं म्हटलं तरी चालेल. कारण "रॉ" वाचून झाल्यानंतर लगेचच त्यांचे "राखीव जागा - वस्तुस्थिती आणि विपर्यास", "प्रोपगंडा" याशिवाय त्यांनी मराठीमधे अनुवादित केलेलं "मॅनहंट" ही आणखी ३ पुस्तके मी माझ्या संग्रही घेतली. यांपैकीच एक वाचकांच्या मन आणि मेंदूला अक्षरशः घेरून टाकणारं पुस्तक "प्रोपगंडा" आज वाचून पूर्ण झालं. "प्रोपगंडा" या शब्दाचा शब्दशः अर्थ घ्यायचा झाला तर तो प्रचार किंवा माहितीची पेरणी असा होऊ शकतो. रवि आमले यांचे "प्रोपगंडा" हे पुस्तक म्हणजे कहाणी आहे सामान्य माणसांपर्यंत पोहचणाऱ्या अपमाहितीची, अर्धसत्यांची आणि बनावट वृत्तांची. या प्रोपगंडाचे नेमके तंत्र कोणते? ते कोणी आणि कसे शोधून काढले? ते लोकांवर सर्वप्रथम कसे वापरले गेले? लोक या प्रोपगंडामधे कसे अडकत गेले? आजची फॅशन - मग ती कपड्यांची असो, की विचारांची ती नेमकी येते कोठून? कोणाची निर्मिती असते ती? कोणापासून सुरू होते ती? सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपण ती फॅशन का अंगीकारतो? आपली मते खरोखरच आपली असतात का? आपण जे वास्तव समजतो ते वास्तवच असते का? आपण जे सत्य मानत असतो ते सत्यच असते का? की एखाद्या संगणकाच्या प्रोग्रॅमप्रमाणे कोणीतरी आपल्याला ते भरवत असते? तसे नसेल, तर मग माणसांच्या झुंडी कशा निर्माण होतात? या झुंडींना हवे तसे, हव्या त्या मार्गाने कसे वळविले जाते? साधी साधी माणसे अचानक हिंसक का होतात? बासरीवाल्याच्या मागे उंदरांनी जावे तशी एखाद्या नेत्याच्या मागे का जातात? एखाद्या वस्तूचे, विचाराचे, नेत्याचे अवडंबर कसे माजविले जाते? कसे बदल केले जातात समाजाच्या वर्तनात? सोशल मीडियाच्या माध्यमातून एखादी गोष्ट आपल्या मनावर कशी बिंबवली जाते? कालांतराने ती गोष्ट आपल्याला खरी कशी वाटू लागते? एखाद्या वस्तूचा खप अचानक कसा वाढतो?(पतंजली ची उत्पादने याचं सर्वांत उत्तम उदाहरण) एखादा नेता अचानक लोकप्रिय तर एखादा नेता अचानक तुच्छ कसा काय वाटू लागतो? (मोदी, केजरीवाल, डोनाल्ड ट्रम्प, राहूल गांधी यांच्याकडे याचे उदाहरण म्हणून पाहता येईल) हे सारे करणारे असते तरी कोण? सामान्य लोकांचे विचार आणि त्यांचा एखाद्या गोष्टीकडे असणारा कल कसा बदलला जातो? या सर्व गोष्टींची माहिती देणारं आणि वाचकांची झोप उडवणारं असं हे रवि आमलेंचं पुस्तक "प्रोपगंडा". अगदी पहिल्या महायुद्धाच्या काळापासून ते अलीकडच्या मोदी लाटेपर्यंत प्रोपोगंडाकारांनी वापरलेली वेगवेगळी तंत्रे आणि त्यातून सामान्य जनमानसाच्या विचारांवर पडलेला प्रभाव याचं वाचकाला विचार करायला लावणारं वर्णन रवि आमले यांनी त्यांच्या या "प्रोपगंडा" पुस्तकात केलेलं आहे.

एकूण ४० प्रकरणे आणि ३७६ पानांच्या या पुस्तकातून रवि आमले वाचकाला प्रोपगंडाच्या थरारक आणि तितक्याच अंतर्मुख व्हायला लावणाऱ्या इतिहासातून फिरवून आणतात. आज २१व्या शतकात प्रोपगंडाचे तंत्र जरी बदलले असले तरी त्याचा इच्छित परिणाम आजही तोच असतो जो पहिल्या महायुद्धाच्या काळात होता. तो म्हणजे आपल्याला हवी तेवढीच, हवी तशी आणि हवी तेव्हाच एखादी माहिती सामान्य लोकांपर्यंत पोहचवून त्यांचे विचार, त्यांचा कल बदलणे. आज व्हाट्सअप आणि फेसबुकच्या माध्यमातून फिरणाऱ्या बऱ्याच गोष्टी याला उदाहरण म्हणून सांगता येतील. अगदी अलिकडच्या काळातील सामान्य लोकांच्या लक्ष्यात येण्यासारखं उत्तम उदाहरण म्हणजे अमेरिकेने इराकचा हुकूमशहा सद्दाम हुसेन बद्दल पेरलेल्या बातम्यांचे देता येईल. सद्दाम हुसेनकडे संहारक शस्त्रे आहेत, ती जगाला कशी धोकादायक आहेत हे अमेरिकेने प्रोपगंडाच्या माध्यमातून जगाला असं काही पटवून दिलं की आता इराकवर हल्ला केल्याशिवाय दुसरा पर्याय नाही असं जगाचं मत आपल्या बाजूने झाल्यानंतर अमेरिकेने इराक वर हल्ला करून सद्दामला संपवलं पण ती संहारक शस्त्रे आजही जगाच्या समोर काही आली नाहीत. खरं तर अमेरिकेच्या या इराकवरील हल्ल्यामागे तेलाचे राजकारण दडले होते पण त्यासाठी इराकवर हल्ला करायचा तर संपूर्ण जग अमेरिकेच्या विरोधात गेले असते आणि ते होऊ नये म्हणूनच हा संहारक शस्त्रांचा "प्रोपगंडा". यासारखी बरीच राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय उदाहरणे रवि आमले यांनी या पुस्तकात दिलेली आहेत जी वाचत असताना सामान्य माणूस म्हणून आपण हादरून जातो. "प्रोपगंडा" करताना माहिती जाणिवपूर्वक पेरली जाते. महत्वाची माहिती दाबून ठेवली जाते, आपल्याला हवी तितकीचं माहीती दिली जाते आणि तिचा हवा तसा वापर हे प्रोपगंडाकार करत असतात. अनेकदा टीबी, कॅन्सर सारख्या समाजपयोगी जाहीराती पटवून देण्यासाठीसुद्धा हे तंत्र वापरले जाते. पहिल्या महायुद्धात युद्धज्वर वाढवण्यासाठी ब्रिटनने प्रपोगंडाचा वापर अगदी सफाईदारपणे केल्याचं पाहायला मिळतं, याची बरीच उदाहरणे रवि आमले यांनी पुस्तकात दिली आहेत. एखाद्याची प्रतिमा उच्च स्तरावर नेऊन ठेवायची आणि त्याला विरोध करणारे हे कसे देशद्रोही आहेत हे लोकांच्या मनात बिंबवण्याचे काम प्रोपगंडाच्या माध्यमातून कसं होऊ शकतं याचीही अनेक उदाहरणे आपल्याला वाचायला मिळतील. मीठ तेच असते पण “देश का नमक” टॅग जोडून त्याला देश भावनेशी कसं जोडलं जातं. डेअरी मिल्क या चॉकलेटमध्ये आळ्या सापडल्यानंतर त्याच्या विक्रीवर परिणाम झाला. तीच गत सर्वांच्या आवडत्या मॅगीची, पण मग त्याच गोष्टी नव्या पॅकींगमध्ये येऊन पुन्हा लोकांना कशा आवडू लागल्या. दिवाळीत मिठाईची जागा "कॅडबरीने" व्यापून टाकली आणि अंघोळीची जागा "मोती साबणाने" पण या आणि अशा हजारो परिणामकारक जाहीरातींमागे काय विचार असतो? राजकिय मंडळी या प्रोपगंडाचा वापर कसा करतात तसेच जाहीरातदार आपल्या वस्तूंची विक्री वाढण्यासाठी हे तंत्र कशा पद्धतीने वापरतात हे वाचताना बऱ्याच वेळा चीडदेखील येते. पहिल्या महायुद्धापासून ते भारतातील सध्याच्या राजकीय घडामोडींमध्ये प्रोपगंडाचा कसा वापर झाला?  “अच्छे दिन”, “अब की बार मोदी सरकार” पासून ते "कुठे नेऊन ठेवलाय महाराष्ट्र माझा?" या संकल्पना कशा सुचल्या? राहुल गांधी, केजरीवाल यांची अपरिपक्व प्रतिमा कशी तयार झाली होती? या प्रतिमेतून बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी कोणत्या तंत्राचा वापर केला? आण्णा हजारेंचं आंदोलन देशव्यापी कसं झालं? त्यानंतर आण्णा प्रसिद्धीमाध्यमांपासून कसे दूर फेकले गेले? या आणि अशा बऱ्याच प्रश्नांच्या खोलात हे पुस्तक आपल्याला घेऊन जाते. पुस्तकातील शेवटची १० प्रकरणे भारतात या प्रोपगंडाचा वापर कसा केला जातो आणि त्याचे सामान्य भारतीयांवर काय परिणाम होतात यावर बेतलेली आहेत.

आवर्जून वाचून संग्रही ठेवण्यासारखं असं हे रवि आमले यांचं पुस्तक "प्रोपगंडा".

संदीप प्रकाश जाधव