"काळाचा संक्षिप्त इतिहास"

 

लेखक : स्टीफन हॉकिंग

प्रकाशक : मधुश्री पब्लिकेशन

मराठी अनुवाद : डॉ. सुभाष के. देसाई

पृष्ठे- २२६, मूूल्य- ३०० रुपये

शास्त्रज्ञ म्हणजे काय किंवा हे शास्त्रज्ञ म्हणवणारे लोक नेमकं करतात काय हेदेखील जेव्हा कळत नव्हतं त्या वयापासून ते आजतागायत मला दोन लोकांविषयी कमालीचं कुतूहल होतं, आहे. ते म्हणजे भारतरत्न डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि डॉ. स्टीफन हॉकिंग. दोघांनीही आपापल्या देशांत राहून जागतिक संशोधन क्षेत्राला दिलेलं योगदान खूप मोठं आहे. इतर क्षेत्रात मिळते तशी लोकप्रियता शक्यतो शास्त्रज्ञांच्या वाट्याला येत नाही कारण त्यांचं काम नेहमीच पडद्यामागे राहून अविरतपणे चाललेलं असतं. माणसाचे वयक्तिक आणि सामाजिक आयुष्य सुखकर करणाऱ्या अशा हजारो गोष्टी पडद्यामागे अपार मेहनत करून "शास्त्रज्ञ" बनवत असतात पण लोकप्रियता ही नेहमी त्यांच्यापासून चार हात दूरच राहते. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि डॉ. स्टीफन हॉकिंग हे सध्याच्या घडीला याला अपवाद मानता येतील. एखाद्या नेत्याच्या किंवा अभिनेत्याच्यादेखील वाट्याला येणार नाही अशी लोकप्रियता मिळवणारे हे दोन महान शास्त्रज्ञ! डॉ. हॉकिंग यांच्याबद्दल बोलायचं झालं ते आजच्या काळातील सर्वाधिक लोकप्रिय शास्त्रज्ञ होते. 'मोटार न्यूरॉन डिसीज' या दुर्धर रोगाशी आयुष्यभर झटत, शरीराच्या सर्व प्रतिकूलतेवर मात करीत, मृत्यूशी झुंज देत देशाच्याच नाही तर भाषेच्याही सीमा ओलांडून सामान्य माणसांपर्यंत पोहचलेल्या डॉ. हॉकिंग यांनी केलेल्या कामाला तोड नाही. वयाच्या एकविसाव्या वर्षी ही व्याधी जडल्यानंतर अवघ्या दोन वर्षांचे आयुष्य डॉक्टरांनी दिलेले असताना, मृत्यूवर मात करीत ते पुढे अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ कार्यरत राहिले. त्यांची हालचाल मंदावली, जवळजवळ थांबली, वाचा गेली, परंतु ते हरले नाहीत! आपले काम करीत राहिले. त्यांना विश्व जाणून घ्यायचे होते, ते का अस्तित्वात आले आणि ते जसे आहे तसे का आहे, याचा शोध घ्यायचा होता! आपले पाऊणशे वर्षांचे सारे आयुष्य हॉकिंग यांनी या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात खर्ची केली आणि त्यातून जे हाती आले ते त्यांनी शास्त्रीय चौकटीत मांडले. भौतिकशास्त्राच्या, खगोलशास्त्राच्या रूढ सिद्धान्तांना धक्का देणारं संशोधन त्यांनी केलं. ज्यावर इतर शास्त्रज्ञांसोबत त्यांचे मतभेदही झाले पण त्यामुळे पुढील संशोधनास एक दिशा मिळाली. विश्वनिर्मिती आणि कृष्णविवर यांवरील त्यांच्या संशोधनावरदेखील नेहमी शास्त्रीय वाद होत असले तरी भावी संशोधनासाठी अनेक द्वारे त्यांनी खुली केली. अशाच पद्धतीने काळाबद्दल संशोधन करून ऐंशीच्या दशकात त्यांनी "काळाचा संक्षिप्त इतिहास" लिहिला ज्याने पुढे इतिहास घडवला. भयकथा, गूढकथा, कादंबऱ्या लिहिणाऱ्या लेखकांच्या पुस्तकांवर वाचकांच्या जशा उड्या पडतात, तशा त्या शास्त्रीय पुस्तकांवर पडणं कठीणच! मात्र, डॉ. स्टिफन हॉकिंग यांनी ही कठीण गोष्ट अगदी सहज साध्य करून दाखविली. त्यांनी लिहिलेल्या "काळाचा संक्षिप्त इतिहास". पुस्तकाला मिळालेल्या प्रतिसादाने इतिहास घडविला. जगभरातील ४० भाषांत अनुवादित झालेले हे पुस्तक तब्बल २३७ आठवडे 'बेस्ट सेलर' ठरले होते. त्यामुळे या पुस्तकाची नोंद 'गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स'नेही घेतली. सामान्य लोकांना समजेल अशा सहज सोप्या भाषेत महास्फोटापासून कृष्णविवरापर्यंतच्या "काळाचा संक्षिप्त इतिहास" डॉ. हॉकिंग यांनी या पुस्तकातून मांडला आहे. हे जग कसे आहे ते समजून न घेताच आपण आपले रोजचे आयुष्य जगत असतो. गुरुत्वाकर्षण म्हणजे काय? सूर्यप्रकाश कसा तयार होतो? त्यांचं आपल्या जगण्यासाठी असणारं महत्व काय? हा निसर्ग असा का आहे? हे विश्व कुठून निर्माण झाले? काळाची दिशा उलट फिरली तर काय होईल? मानवी ज्ञानाला मर्यादा आहेत का?कृष्णविवर म्हणजे काय? आपल्याला भूतकाळ आठवतो पण भविष्यकाळ माहीत नसतो, असे का? या विश्वाचा आरंभ कसा झाला? या विश्वाला अंत आहे की अंतहीन आहे? या विश्वाला सीमा आहे की नाही? अवकाशात तीन सोडून आणखी किती मिती आहेत? काळाच्या प्रवाहाला एकच दिशा आहे का? लहान मुलांचा अपवाद सोडला तर असे प्रश्न पडणारी व्यक्ती क्वचितच सापडेल. डॉ. स्टिफन हॉकिंग यांनी या आणि अशा बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे सामान्य माणसाला समजेल अशा पद्धतीने त्यांच्या या "काळाचा संक्षिप्त इतिहास" मधून दिलेली आहेत.

आपल्याला हे एकमेव आयुष्य लाभले असून, याच आयुष्यात विश्वाला समजून घ्यायचे आहे आणि मी तेच करतो आहे, असे म्हणणाऱ्या डॉ. स्टिफन हॉकिंग यांनी संपूर्ण आयुष्यभर विश्वाच्या रहस्याचा शोध घेतला. त्यांच्या अफाट बुद्धिमत्तेची साक्ष देणारं आवर्जून वाचण्यासारखं पुस्तक "काळाचा संक्षिप्त इतिहास".

संदीप प्रकाश जाधव

"मुकद्दर"

 

 

लेखक : स्वप्निल कोलते

प्रकाशक : NEW ERA पब्लिशिंग हाऊस

                                                                           पृष्ठे- २११, मूूल्य- ३०० रुपये.

औरंगजेब तसा ना.सं.इनामदार यांच्या "शहेनशहा" या कादंबरीत वाचला होता. ते चरित्र जरी बादशाह औरंगजेबाचं असलं तरी मराठ्यांच्या पराक्रमाची उंची सांगणारं होतं. जवळपास ५० वर्षें दिल्लीच्या तख्तावर बसून राज्य केलेल्या या शहेनशहाची अर्ध्याहून अधिक कारकीर्द मराठ्यांशी लढण्यात गेली आणि पूर्ण ताकदीनिशी, मोठमोठ्या पराक्रमी सरदारांची सोबत असताना शिवाय बऱ्याच मराठा सरदारांना फितवूनही शेवटी त्याच्या पदरी पराभवच आला. तरीही स्वराज्याचा इतिहास हा खरेतर औरंगजेबाशिवाय पूर्णच नाही होऊ शकत! भोसले घराण्याच्या तीन पिढ्या पाहिलेला आणि त्यांच्याशी रणभूमीवर लढणारा हा शहेनशहा क्रूर होता, कपटी होता, धूर्त होता, हुशार होता, द्रष्टा होता ह्या सोबतच भयंकर महत्वाकांक्षी होता! थंड रक्ताचा आणि धोरणी मेंदूचा होता. लोभी होता पण फकीराप्रमाणे राहायचा. धर्मवेडा किंवा धर्मांध नव्हता पण धार्मिक वर्तन करून लोकांना भावनिक करण्याचे अद्भुत कसब त्याच्याकडे होते. त्याच्या ह्या सर्व गुणांचा वापर करून त्याच्या इतक्याच ताकदीच्या सगळ्या शत्रूंना संपवून तो मुघल तख्तावर बसला खरा, पण स्वतःला नियती म्हणजेच "मुकद्दर" समजणारा हा सुलतान अखेर स्वतःचेच "मुकद्दर" लिहू शकला नाही. दख्खनच्या पहाडांनीच त्याचं "मुक़द्दर" लिहिलं. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर दख्खनचा घास गिळून, संपूर्ण हिंदुस्थानावर आपला अंमल प्रस्थापित करायची स्वप्ने बघत, आपल्या विशाल सागर सेनेसह दक्षिणेत उतरलेल्या औरंगजेबाच्या स्वप्नांना पहिला सुरुंग लावला तो छत्रपती संभाजी महाराजांनी! तब्बल ९ वर्षें, लाखो सैन्य आणि एकाहून एक मातब्बर सरदार सोबत असूनदेखील हा दिल्लीश्वर स्वराज्यापुढे हतबल झाला. शेवटी स्वकीयांच्या फंदफितुरीनेच घात केला आणि संभाजी महाराज पकडले गेले. त्यांचा अतोनात छळ करून त्यांना मारल्यानंतर आता मराठे संपले, मराठयांचे स्वराज्य संपले अशा भ्रमात राहणाऱ्या औरंगजेबाचं "मुकद्दर" खरं तर त्याच दिवशी मराठ्यांच्या हातात गेलं. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर चवताळून उठलेले मराठे सुरुवातीला राजाराम महाराज आणि नंतर ताराबाई महाराणी यांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्य वाचवण्यासाठी लढत राहिले. आपली जिद्द आणि पराक्रमाच्या जोरावर २७ वर्षें मराठयांनी औरंगजेबाला लढत ठेवलं. बादशाह औरंगजेबाला त्याच्या मनसुब्यांसोबतच महाराष्ट्राच्या मातीत गाडून टाकलं. फक्त स्वराज्य वाचवलंच नाही तर शंभूपुत्र थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत दिल्लीचेही तख्त राखलं आणि मुघलांना नाममात्र बादशाह केलं. मराठ्यांकडून झालेला हा अफाट पराक्रम एखाद्या चमत्कारापेक्षा नक्कीच कमी नाही. आशिया खंडातील सर्वांत सामर्थ्यवान सुलताना विरुद्धचा मराठ्यांचा हा संघर्ष किती मोठा आणि प्रेरणादायी आहे याची जाणीव औरंगजेब वाचल्याशिवाय नाही येत. स्वप्नील कोलते यांनी त्यांच्या या "मुकद्दर" मधून औरंगजेबाच्या दक्षिणेतील शेवटच्या दिवसांचे वर्णन आणि मराठ्यांसोबत चाललेला संघर्ष रेखाटला आहे. हे चरित्र जरी औरंगजेबाचं असलं तरी पानापानावर दिसत राहतो तो मराठ्यांचा पराक्रम! आपल्या शेवटच्या दिवसांत औरंगजेबाला त्याने केलेल्या दख्खन स्वारीचा पावला-पावलावर होणारा पश्चात्तापच खूप काही सांगून जातो. औरंगजेब जितक्या कट्टरतेने मराठ्यांशी लढला, तेवढीच मराठ्यांची स्वराज्यासाठी लढण्याची तळमळ वाढली आणि तेवढाच कडवा प्रतिकार मराठ्यांनी केला. रायगडावर बत्तीस मण तख्तावर पेटलेली क्रांतीची ही ठिणगी शहेनशहा औरंगजेबाला नेस्तनाबूत करूनच शांत झाली. मृत्यू शय्येवर असताना, आपल्या मुलीसोबत बोलताना औरंगजेबाच्या तोंडून बाहेर पडलेली शेवटची वाक्ये मराठ्यांच्या या अफाट पराक्रमाची साक्षच देतात. "हमारी जिंदगी की सबसे बडी गलती यह है की हमनें सिवा को आगरा से भागने दिया! इस्लाम में पुनर्जन्म नहीं मानते, पर फिर भी कभी खुदा के करम से हम वापिस इंसान की जात में पैदा हुए तो हम इन पहाडों से और मराठो से लडने नही आऐंगे, कभी नही..."

स्वप्नील कोलते यांनी एका वेगळ्या पद्धतीने लिहिलेली, आवर्जून वाचण्यासारखी मराठ्यांच्या पराक्रमाची ही गाथा "मुकद्दर".

संदीप प्रकाश जाधव

"कबंध"

 

 

लेखक : रत्नाकर मतकरी

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

                                                                           पृष्ठे- १५३, मूूल्य- १८० रुपये.

गूढकथा किंवा रहास्यकथांचा उल्लेख आल्यानंतर सर्वात प्रथम डोळ्यासमोर येणारी नावे नारायण धारप आणि रत्नाकर मतकरी! गूढ आणि रहास्यकथांचा मराठीतील साहित्यप्रकार या दोन नावांशिवाय पूर्णच नाही होऊ शकत! मराठी साहित्यविश्वात गूढ आणि रहास्यकथांचं दालन समृद्ध करण्यात या दोन व्यक्तींचं खूप मोठं योगदान आहे. ६०-७० च्या दशकात लिहिल्या गेलेल्या यांच्या कथा आजही लोक तितक्याच आवडीने वाचतात यातच त्यांच्या लेखनाचं वेगळेपण लक्षात येतं. नेहमीच्या पाहण्यात नसलेलं, ज्याची कदाचित भीती वाटू शकेल पण ते भीतिदायक नाही ते म्हणजे गूढ. एखाद्याला भीती का वाटते हे शोधणे म्हणजे सुद्धा एकप्रकारचे गूढच. गूढकथा म्हणजे आयुष्याच्या एखाद्या मुलुखावेगळ्या गूढपैलूविषयी लिहिलेली कथा. मृत्यू ही गोष्ट अशीच एक गूढ आहे. मृत्यू होताना नेमके काय होते याचे रहस्य अजून उमगलेले नाही. विज्ञानाने मानवी शरीर नष्ट होण्याचे स्वरूप उलगडले परंतु मानवी मन, त्याच्या भावना, वासना हे शरीराबरोबरच नष्ट होते का? याचे समाधानकारक उत्तर अजून मिळालेले नाही. अशा सर्व गूढ गोष्टींचे सर्वसामान्यांना नेहमीच आकर्षण वाटत आले आहे. याच आकर्षणाला केंद्रस्थानी ठेवून, आपल्या प्रचंड कल्पनाशक्तीच्या जोरावर या दोन्ही लेखकांचे बरेच कथासंग्रह प्रकाशित झाले. अशाच दर्जेदार कथासंग्रहातील रत्नाकर मतकरी यांचा एक गूढकथासंग्रह "कबंध". भेदक रहस्यांची गुंफण करत लिहिला गेलेला रत्नाकर मतकरींचा प्रत्येक कथासंग्रह खासच आहे आणि "कबंध" देखील त्याला अपवाद नाही. रहस्यकथेतील रहस्य हे त्या कथेसोबतच संपून जाते पण गूढकथांचं वैशिष्ट म्हणजे कथा संपल्यानंतरसुद्धा वाचकाच्या मनात राहून जाणारी त्या गूढतेची एक अदृश्य किनार! "कबंध" मधील प्रत्येक कथा वाचकाला त्या गूढ वातावरणात घेऊन जाते. "कबंध" चा अर्थ शिरावेगळे धड! यावरच बेतलेल्या या कथासंग्रहातील पहिल्या गूढकथेचे नावच या संग्रहाला दिलेलं आहे, "कबंध". अशाच इतर ११ गूढकथांमधून, कथेच्या नायकाला येणाऱ्या वेगवेगळ्या पातळ्यांवरील गूढ अनुभव व तर्कापलीकडील घटना यांची सांगड घालून रत्नाकर मतकरींनी अतिशय प्रभावी शैलीने या कथा पेश केल्या आहेत ज्या वाचत असताना त्यांच्या कल्पनाशक्तीला दाद दिल्याशिवाय वाचक राहूच शकत नाही. १५३ पाने आणि १२ कथांचा एका बैठकीत वाचून पूर्ण होण्यासारखा, गूढतेने खचाखच भरलेला असा हा कथासंग्रह "कबंध".

"कबंध" या पहिल्याच कथेत मतकरींनी अतिशय भन्नाट वातावरणनिर्मिती केली आहे. नायकाचा भूतकाळ अचानक त्याच्या समोर उभा राहिल्यानंतर हळूहळू त्या रहस्यमय घटनांचा फ्लॅशबॅकमधे होणारा उलगडा म्हणजे ही कथा. मधुरा आणि रवी हे नवविवाहित दांपत्य लग्नानंतर जेव्हा पहिल्यांदाच एका लांबच्या बंगल्यात, निसर्गरम्य वातावरणात येतात त्याच रात्री सुरुवात होते या गूढ प्रकरणाची. पहिल्याच रात्री रवीला एका स्त्रीचं शीर नसलेलं फक्त धड दिसतं. तिचा आणि रवीचा काय संबंध? ती त्याचा पाठलाग का करते? या पाठलागाचा शेवट काय होतो? या गोष्टी रत्नाकर मतकरी यांनी अतिशय ताकदीने रंगवल्या आहेत. दुसरी कथा "श्रीमंत"! अत्यंत गरिबीत जगणारा रमाकांत व त्याची पत्नी रजनी यांच्याभोवती फिरणारी ही कथा. कामधंदा नसल्यामुळे होणारी आर्थिक ओढाताण, औषध न मिळाल्याने त्याच्या लहान मुलीचं झालेलं निधन आणि हताश झालेली पत्नी रजनी. अशा वातावरणात, झटपट श्रीमंत होण्यासाठी रमाकांत अघोरी मार्गाला लागतो. हा मार्ग त्याला श्रीमंतीकडे कसा घेऊन जातो? त्याचे काय परिणाम होतात? या सर्वांत त्याला काय अनुभव येतात? याचं थरारक चित्रण या कथेत वाचायला मिळेल. "दृष्टा" अशीच वेगळ्या पद्धतीची कथा! लहानपणापासून बुद्धी नसलेल्या, पूर्णपणे आपल्या आईवर अवलंबून असणाऱ्या मुलाची, पंडितची ही कथा. बुद्धीने कमी असला तरी एक असाधारण अशी शक्ती लाभलेला हा पंडीत. म्हणूनच स्वत:च्या आईचं मरण, साने वकिलांनी केलेला आपल्या सुंदर पत्नीचा खून अशा गोष्टी त्याला आधीच दिसतात आणि या अतिशय वेगळ्या धाटणीच्या कथेचा शेवटही अगदी तसाच धक्का देणारा असा आहे. "लपा-छपी" ही लहानपणीच जन्म देऊन आई वारल्याने वडिलांचा रोष निर्माण झालेल्या विल्कूची कथा. वडील त्याला मुंबईला घेऊन जात नसल्याने आजीकडे शहाड या छोट्याशा गावी राहणाऱ्या विल्कूची खुनशी वृत्ती कशी उफाळते आणि शेवटी तो आपल्या आजीलाच कसा ठार मारतो याचं अतिशय परिणामकारक चित्रण कथेत वाचायला मिळेल. प्रेम, माया न मिळाल्याने एकाच शरीरात वावरणारे दोन विल्कू कसे वागतात हे अतिशय रोमांचक पद्धतीने मतकरींनी या कथेत रंगवले आहे. "म्हणे कोण मागे आले"! एकाच सुंदर नर्सवर प्रेम करणाऱ्या दोन डॉक्टर मित्रांभोवती फिरणारी ही कथा. आपल्या प्रतिस्पर्ध्याचा काटा काढण्यासाठी डॉ. दिवेकर यांनी निवडलेला, कोणाच्याही लक्षात न आलेला एक अफलातून मार्ग! पण आपल्या प्रतिस्पर्ध्याला मारल्यानंतर खरेच ते सुखी होऊ शकले का? त्यांना त्यांची प्रेयसी नीलिमा मिळाली का? हे वाचनीय आहे. स्वत:पासून स्वतंत्र होऊन कुठेही संचार करू शकणाऱ्या माणसाच्या इच्छा–देहाची कल्पना "इच्छा-देह" या कथेतून मतकरींनी मांडली आहे त्याचप्रमाणे अपघातात मृत्यू आला असताना फक्त आपल्या प्रबळ इच्छाशक्तीच्या सामर्थ्यावर त्याला दूर ठेवून इष्ट कार्यसिद्धीसाठी देहरूपाने जगणाऱ्या नानांची कथा "लांबणीवर". नानांना आपल्या मुलीचे लग्न जमविण्यासाठी लागलेला ध्यास आणि त्याच ध्यासापायी मृत्यूलाही "लांबणीवर" टाकून काही दिवसांसाठी वाट पहायला लावणारे नाना यांच्याभोवती फिरणारी ही कथा. कथेचा शेवटही धक्कादायक! अंधश्रद्धेवर आधारित असणारी पुढची कथा "बाबल्या रावळाचा पेटारा". मुलबाळ नसलेलं दांपत्य बाबल्या आणि त्याची पत्नी गोकुळा! मुलबाळ नसणारी गोकुळा करणी करते या संशयातून होळीच्या आगीत होणारा गोकुळाचा शेवट! हा शेवट वाचकाच्या मनाला आणखीच चटका लावून जातो कारण बाबल्याने होळीला अर्पण केलेल्या पेटाऱ्यात काय आहे हे बाबल्याच माहित नसते. वाद्यं जोरजोरात वाजवली जातात. होळीची बोंब सुरू होते आणि होळीच्या आगीत पेटारा टाकला जातो. नंतर गोकुळा गावकऱ्यांना परत कधीच दिसत नाही. "असाही एक कलावंत" आणि "ट्रिंग-ट्रिंग-हॅलो क्लिक" या कथा खून, व्यभिचार, फसवणूक या माध्यमातून आपला गुढपणा टिकवून असल्या तरी यांचं वेगळेपण म्हणजे गूढ असूनही विनोदी अंगाने केलेली या कथांची मांडणी. यानंतर थोडीशी चमत्कारिक वाटणारी कथा "एक माणूस आणि एक पशू"! एका डॉक्टरने दुसऱ्याच्या पत्नीवर डोळा ठेवून, इंजेक्शन देऊन त्याला माणसाचा पशू केल्यानंतर घडणारी ही कथा. शेवटी त्याच पशू झालेल्या माणसाकडून डॉक्टरचाच जीव घेतला जातो आणि त्यानंतर पशूच्या धक्कादायक शेवटाने संपणारी ही कथा. रहस्यमय गूढ निर्माण करणाऱ्या या कथासंग्रहातील सगळ्याच कथा वाचनीय आहेत.

आवर्जून वाचण्यासारखा गूढकथासंग्रह "कबंध".

संदीप प्रकाश जाधव

"नांगरणी"

 

लेखक : आनंद यादव

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

                                            पृष्ठे- ३४४, मूूल्य- २८० रुपये.

आनंद यादव यांच्या आत्मचरित्रातील "झोंबी" नंतरचा पुढचा भाग "नांगरणी"! आनंद यादवांच्या आयुष्यातला शिक्षणासाठी त्यांनी केलेला मन हेलावून टाकणारा आणि अत्यंत प्रेरणादायी संघर्ष "झोंबी" मधे वाचायला मिळाला. त्यांच्या आत्मचरित्राच्या पहिल्या दोन भागांतील या कादंबरींची नावेही तितकीच समर्पक आहेत. "झोंबी"चा शब्दशः अर्थ 'झुंज' किंवा 'लढाई'. यादव यांनी दहावी पर्यंतच्या शिक्षणासाठी त्यांच्या वडिलांचा असणारा प्रखर विरोध आणि दारिद्र्य यांच्यासोबत दिलेली अगदी टोकाची लढाई त्यांनी "झोंबी" मधून मांडली आहे. "नांगरणी" हे नावसुद्धा तितकच समर्पक आहे. जमिनीमध्ये कणखर सकसता आणण्यासाठी, उत्तम पिकासाठी तिच्यावर धारदार अवजारांनी उभे-आडवे घाव घालून मशागतीस होणारी सुरुवात म्हणजे "नांगरणी". यादव यांच्या आयुष्याची होणारी अशीच मशागत या पुढील भागात, "नांगरणीत" आहे ज्यामधून त्यांचा अंदा पासून ते लेखक आनंद यादव बनण्यापर्यंतचा प्रवास अधोरेखीत केलेला आहे. माझ्या वाचनात बरीच आत्मचरित्रे वाचनात आली त्यातील प्रत्येकाची कहाणी वेगळी, प्रत्येकाचा संघर्ष वेगळा! असाच एक प्रेरणादायी संघर्ष "नांगरणी"! परिस्थितीसोबत दोन हात करायला शिकवणारे हे अतिशय सुंदर आत्मचरित्र! कुठेतर वाचनात आलं होतं की आनंद यादव यांचं चरित्र ग्रामीण भागात राहून मोठी स्वप्ने बघणाऱ्यांसाठी खूप प्रेरणादायी आहे पण खरं तर फक्त ग्रामीण भागासाठीच नाही तर ते अशा प्रत्येक व्यक्तीसाठी एक ऊर्जास्रोत जे आपले ध्येय गाठण्यासाठी धडपडत असतात. परिस्तिथीला दोष न देता फक्त आपल्या ध्येयावर लक्ष ठेऊन अतिशय कठीण संघर्षातून ते खेचून आणण्याची कहाणी म्हणजे आनंद यादव यांचं हे आत्मचरित्र. एका भूमिहीन शेतकऱ्याच्या घरी जन्मलेला, अठराविश्वे दारिद्र्यात जगणारा, जिथे दोन वेळच्या खायचीदेखील भ्रांत, घरातून शिक्षणाला होणारा प्रखर विरोध अशा वातावरणातून पुढे येऊन साहित्यातील एक उच्च शिखर गाठणाऱ्या आनंद यादव यांची कहाणी खूप काही सांगून जाते. 

दहावीनंतर पुढच्या शिक्षणासाठी आनंद यादव घरातून पळून रत्नागिरीला जातात. रत्नागिरीला गेल्यानंतर तिथे भाई अर्थातच पु.ल.देशपांडे आणि सुनिता ताई यांच्या संपर्कात आल्यानंतर खरं तर त्यांच्यातील साहित्यिकाला एक दिशा मिळाली. बी.ए. आणि पुढे एम.ए. पर्यंतच्या शिक्षणासाठी यादव यांना भाई आणि सुनिता ताईंकडून मोलाची मदत झाली आणि ती कृतज्ञता त्यांनी या आत्मचरित्रात बऱ्याचवेळा बोलूनदेखील दाखवली आहे. हे पुढचे शिक्षण घेत असताना साहित्यलेखनात त्यांची प्रगती होत असली तरी त्यांची आर्थिक परिस्थिती ही नेहमीच त्यांच्या आड येत होती. घरी सर्व भावंडांमध्ये सर्वात मोठे असल्याने घर चालवण्यासाठी घरच्यांची त्यांच्याकडून असणारी अपेक्षा आणि स्वतःचे शिक्षण पूर्ण करून आयुष्यात काहीतरी करून दाखवण्याचं ध्येय या दोघांमध्ये होणारी त्यांची तारेवरची कसरत वाचकाला बऱ्याच वेळा भावनिक करून जाते. दर दोन वर्षांनी मूल जन्माला घालणारी त्यांची आई जेव्हा २०-२२ वर्षें वयाच्या आनंद यादव यांच्याजवळ आता मला मूल नाही जन्माला घालायचं म्हणून मन मोकळं करते तेव्हाचा प्रसंग लेखकासोबतच आपल्याही डोळ्यात पाणी आणतो, लेखकासोबतच नकळत आपणही त्याच्या वडिलांचा राग करतो. घरची परिस्थिती अशी सर्वच बाजूंनी प्रतिकूल असली तरीही आपले शिक्षण आणि साहित्य या दोन्ही गोष्टी सांभाळून ते घराकडेदेखील लक्ष देत राहिले. हा सर्व संघर्ष त्यांनी त्यांच्या शब्दांतून आपल्यासमोर उभा केला आहे. त्यांच्या साहित्यातील गुणांना खरी ओळख मिळाली जेव्हा ते पुणे आकाशवाणीसोबत जोडले गेले. माडगूळकर आणि इतर मोठ-मोठ्या लोकांच्या सहवासाने त्यांच्यातील कवी-लेखक अधिक समृद्ध झाला. तरीही त्यांचा आर्थिक आणि भावनिक संघर्ष काही सुटला नव्हता. त्यांच्या हिरवं जग या कवितासंग्रहाला मिळालेल्या पारितोषिकाने ते एक नवकवी म्हणून साहित्यविश्वात ओळखले जाऊ लागले. एम.ए. पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी नव्याने नोकरीचा शोध सुरू केला आणि शेवटी रयत शिक्षण संस्थेच्या पंढरपूर मधील महाविद्यालयात प्रोफेसर म्हणून रुजू झाले. झोंबीपासून चालू झालेला अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीचा, अंदा ते आनंद यादव हा अतिशय भावस्पर्शी प्रवास नांगरणीच्या शेवटाने सुखावह होतो. 

संघर्षावस्थेत येणाऱ्या प्रत्येक संकटाचा नेटाने सामना करून, प्रतिकूल परिस्तिथीवर मात करून स्वतःला घडवणाऱ्या आनंद यादव यांचं प्रत्येकाने किमान एकदा तरी वाचावं अशा आत्मचरित्रातील एक टप्पा "नांगरणी".

संदीप प्रकाश जाधव

"पॅलेस्टाईन - इस्रायल : एका अस्तित्वाचा संघर्ष"

 

लेखक : अतुल कहाते

प्रकाशक : मनोविकास प्रकाशन

                                                                           पृष्ठे- २५४, मूूल्य- २५० रुपये.

लेखकाप्रमाणेच अगदी शाळेत असल्यापासून मला जर कोणत्या देशाबद्दल कुतूहल असेल तर तो म्हणजे इस्रायल. इस्रायलबद्दल चालू असणाऱ्या कोणत्याही चर्चेत इस्रायल म्हणजे नायक आणि पॅलेस्टाईन म्हणजे खलनायक हे ठरलेलंच! तेव्हा वाचन फारसं नसलं तरी मित्रांच्या गप्पांतून इस्रायल म्हणजे एक अफाट शक्तीचा देश आहे, चारी बाजूंनी दुश्मन अरब देशांनी घेरलेला असूनही स्वतःचं वेगळेपण त्यानं कसं जगावर ठसवलंय, पाण्याची कमी असूनही त्याने आधुनिक शेती कशी केली आहे, त्याचं 'water management', तंत्रज्ञानावरची त्याची मजबूत पकड, त्याची गुप्तचर संघटना 'मोसाद' सोबतच अमेरिकेच्या तोडीस तोड असणारी त्याची सैनिकी ताकद, त्याने मोडीस काढलेला दहशतवाद हेच ऐकत आलो. असेच आणखी एक ऐकून ऐकून पारायणे झालेलं वाक्य म्हणजे पॅलेस्टाईनमधल्या अतिरेक्यांनी इस्रायलवर हल्ला केल्यानंतर त्याला प्रत्युत्तर म्हणून इस्रायलकडून असा जबरदस्त हवाईहल्ला केला जातो की कमीतकमी १-२ वर्षें तरी पॅलेस्टाईनकडे कोणताही दहशतवादी हल्ला करण्याची ताकद राहत नाही त्यामुळे भारतानेही पाकिस्तानच्या बाबतीत असंच काही तर केलं पाहिजे तरच पाकिस्तान वठणीवर येईल! दहशतवादाच्या बाबतीत भारतानेही इस्रायल सारखंच वागलं पाहिजे! परंतु अतुल कहाते यांच्या या पुस्तक वाचनानंतर आपल्या देशाबद्दलचा अभिमान आणखी वाढेल कारण आपण इस्रायल सारखं नाही याची होणारी जाणीव! आपल्याच आश्रयदात्याला मारून, त्याला देशोधडीला लावण्याचं कृत्य करणाऱ्या इस्रायलसारखा भारत नाही याची होणारी जाणीव! पॅलेस्टाईन-इस्रायल हा संघर्ष खरं तर पॅलेस्टिनी अरब विरूद्ध ज्यू यांच्यातला आहे. हिटलरकडून लाखो ज्यू लोकांचं झालेलं हत्याकांड ही या संघर्षाची पहिली पायरी म्हंटलं तरी ते चुकीचं नाही होणार. जर्मनीचा नाझी हुकूमशहा हिटलरच्या छळछावणीतून निसटलेल्या ज्यू लोकांनी पॅलेस्टाईन या अरबांच्या देशात आश्रय घेतला सोबतच जर्मनीसह युरोपच्या अन्य भागात आश्रित म्हणून राहणाऱ्या ज्यू लोकांनीही पॅलेस्टाईनमध्ये मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर केले. नंतर याच अल्पसंख्याक ज्यूंनी त्यांच्या आश्रयदात्या बहुसंख्य पॅलेस्टिनींना त्यांच्याच देशात निर्वासित बनवलं, अगदी नियोजनबद्धरित्या! आश्रित म्हणून राहणाऱ्या ज्यूंना आपल्या स्वतंत्र ज्यू राष्ट्राच्या निर्मितीच्या विचाराने इतकं पछाडलं की त्यांनी १२०० वर्षांच्या वास्तव्याचा वैभवशाली इतिहास लाभलेल्या पॅलेस्टिनींच्या स्वप्नांची अक्षरशः राखरांगोळी केली. आपल्याच आश्रयदात्याला देशोधडीला लावले. नंतर आपलं गेलेलं वैभव परत मिळवण्यासाठी, आपलं अस्तित्व टिकवण्यासाठी धडपडणाऱ्या पॅलेस्टिनींच्या चळवळीला दहशतवादाचं लेबल लावण्यात आलं आणि उलट इस्रायलच कसा वर्षानुवर्षे दहशतवाद झेलत आहे, आपलं अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी ज्यूंना कसा सतत संघर्ष करावा लागत आहे हेच ठासून सांगण्यात आलं. अतुल कहाते यांनी नेमका हाच धागा पकडून या संघर्षाचा खरा इतिहास त्यांच्या पुस्तकातून समोर आणण्याचा प्रयत्न केला आहे. हा इतिहास सांगत असताना ज्यूंचा जेवढा छळ हिटलरने केला नसेल तेवढा अत्याचार ज्यूंकडून पॅलेस्टिनी अरबांवर केला गेला आणि हे पटण्यासारखे बरेच मुद्दे या पुस्तकात कहाते यांनी मांडले आहेत. पुराव्यादाखल कहाते यांनी पॅलेस्टिनी भूमीवरील नरसंहाराच्या अनेक घटनांची मुद्देसुद माहिती पुस्तकात दिली आहे. पॅलेस्टाईन-इस्रायल हा संघर्ष नेमका काय आहे? या संघर्षाला कारण असणारा नेमका खलनायक कोण आहे? दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक शांततेसाठी सतत प्रयत्न चालू असताना हा वाद का आणि कशामुळे आजही चिघळत पडला आहे? जागतिक महासत्ता म्हणून मिरवणारी अमेरिका आणि आपल्या वसाहती उठवून पॅलेस्टाईनमधून निघून गेलेल्या ब्रिटनसह पाश्चिमात्य देशांची या वादात नेमकी काय भूमिका आहे? भारत या संघर्षाकडे कोणत्या नजरेने बघतो आणि भारताची यामध्ये काय भूमिका राहिली आहे? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे अतुल कहाते यांनी त्यांच्या "पॅलेस्टाईन-इस्रायल : एका अस्तित्वाचा संघर्ष" या पुस्तकातून देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

मध्यपूर्व आशियातील स्थित्यंतरं आणि इस्लामचा उदय या पहिल्या प्रकारणापासून सुरुवात करताना लेखकांनी ज्यूंचा इतिहास, त्यांचा राष्ट्रवाद म्हणजेच झियोनिझम, बॅल्फोरच्या घोषणेचे परिणाम, पॅलेस्टाईनमधील अस्थिरता, ब्रिटिशांनी केलेला पॅलेस्टिनींच्या चळवळीवरील हल्ला आणि इस्रायलची निर्मिती, निर्मितीनंतरचा काळ, अरबांची युती, इतिहासात गाजलेली दोन युद्धे 'सहा दिवसांचं युद्ध' आणि 'दहा दिवसांचं युद्ध', यासीर अराफतचा उदय, मध्यंतरीच्या काळात शांत झालेला हा संघर्ष आणि पुन्हा चालू झालेलं हिंसाचाराचं थैमान, शेवटी इस्रायल - पॅलेस्टाईन यांच्यासोबत भारताचं असणारं नातं या आणि इतरही काही प्रकरणांतून जवळपास सात दशकांपेक्षा जास्त काळापासून चालू असणाऱ्या या संघर्षाची जवळून ओळख वाचकाला करून दिली आहे. १४ मे १९४८ ला झालेल्या इस्रायलच्या निर्मितीनंतर बळाच्या जोरावर साडेसात ते दहा लाख पॅलेस्टिनी अरबांना देशाबाहेर हाकलून लावण्यात आलं. स्वतःच्याच भूमीवरील त्यांच्या वस्त्या उद्ध्वस्त करण्यात आल्या. या काळातल्या घटनाक्रमाचं वर्णन पॅलेस्टिनी अरब ‘अल-नक्बा’ असं करतात म्हणजेच अत्यंत दुर्दैवी आणि महाभयानक संकट! अमेरिकेने इस्रायलच्या निर्मितीला सर्वात प्रथम मान्यता तर दिलीच शिवाय संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या माध्यमातून अनेक देशांवर दबाव टाकून इस्रायलच्या निर्मितीसाठी मार्ग मोकळा होईल याची दक्षता घेतली. याशिवाय इतरही पाश्चिमात्य देशांनी आपलं मत इस्रायलच्या बाजूने टाकलं. सोव्हिएत युनियननेही इस्रायल हा स्वतंत्र देश असल्याचं मान्य केलं. त्यामुळे ज्यूंच्या महत्त्वकांक्षी झियोनिझमला पॅलेस्टाईनचा घास गिळण्यासाठी जणू रानच मोकळं झालं. संयुक्त राष्ट्रासह कोणालाही न जुमानता इस्रायलने पॅलेस्टाईन लोकांवर जो अत्याचार केला त्याचं अगदी विस्तृत आणि मन सुन्न करणारं वर्णन पुस्तकात वाचायला मिळेल. पॅलेस्टाईन-इस्रायल वादावर दिशाभूल करणारा इतिहास लिहून ज्यू इतिहासकारांनी पॅलेस्टाईनला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभं करण्याचं काम नेटाने पार पाडलं आहे असं सांगत असताना त्याबद्दल लेखकांनी बरेच दाखले दिले आहेत. आपली गुप्त कागदपत्रं राष्ट्रीय सुरक्षेच्या नावाखाली कधीही बाहेर येऊ न देणाऱ्या इस्रायलने पॅलेस्टाईनचा ऐतिहासिक दस्तावेज मात्र जाणीवपूर्वक नष्ट करून टाकला. याच्याबद्दल देखील पुस्तकात वाचायला मिळेल. ज्यू, ख्रिश्चन आणि इस्लाम या तिन्ही धर्मांसाठी समान ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व असणाऱ्या जेरुसलेम या शहराच्या वादावरसुद्धा लेखकांनी प्रकाश टाकला आहे. या सात दशकांच्या काळात इस्रायलचा प्रतिकार करण्यासाठी पॅलेस्टिनींच्या अनेक संघटनांचा आणि नेत्यांचा ठराविक अंतराने उदय होत राहिला. त्यात सर्वांत लक्ष्यात राहण्यासारखी संघटना म्हणजे पीएलओ आणि तिच्याच एका उपसंघटनेचा, फताहचा नेता 'यासिर अराफत'! फताहकडून इस्रायला तोडीस तोड उत्तर मिळू लागले आणि अराफात अरब देशांमध्ये हीरो ठरला, पुढे जाऊन तो पीएलओचाही प्रमुख बनला. त्यानंतर अराफातचा वाढता प्रभाव, दहशतवादाचं लेबल पुसण्यासाठी अराफातनं केलेल्या तडजोडी, चार दशकांच्या अखंड संघर्षानंतर १९९३ मधे इस्रायल आणि पॅलेस्टाईन यांच्यात अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष बिल क्लिंटन यांच्या पुढाकारानं झालेला ऐतिहासिक शांतता करार, वेस्ट बँक आणि गाझा पट्टा या भागांमध्ये पॅलेस्टिनी लोकांचं तात्पुरतं सरकार स्थापन करण्यास मिळालेली मान्यता, अराफातना मिळालेलं शांततेचं नोबेल, अराफात यांचं जन्मठिकाण आणि मृत्यूबद्दलचं गूढ याबद्दलदेखील पुस्तकात वाचायला मिळेल. नोव्हेंबर २००४ मधे अराफातच्या निधनानंतर पूर्णत्वास जात असलेली ही पॅलेस्टिनी चळवळ पुन्हा एकदा भरकटली. आजही मूळ पॅलेस्टाईनचा ७८ टक्के भूभाग इस्रायलच्या ताब्यात आहे. ५० लाखांहूनही जास्त पॅलेस्टिनी लोक आज निर्वासित छावण्यांमध्ये राहत आहेत. आपल्याच देशातून, आपल्याच भूमीवरून हाकलले गेल्याने पॅलेस्टाईन लोकांची होणारी मानसिक आणि शारीरिक फरफट शब्दांत सांगणे महाकठीण. लेखकाच्या मते, पॅलेस्टिनी लोकांची संख्या कमी करत राहणं, त्यांचं आयुष्य उद्ध्वस्त करणं आणि आपली दहशत आणखी वाढवणं, हाच इस्रायलचा इतिहास आहे आणि तेच त्यांचं भविष्यही असणार आहे!

इस्रायलच्या निर्मितीपासून पॅलेस्टाईन लोकांवर झालेल्या अत्याचाराची कहाणी म्हणजेच हे अतुल कहाते यांचं आवर्जून वाचण्यासारखं पुस्तक "पॅलेस्टाईन-इस्रायल : एका अस्तित्वाचा संघर्ष".

संदीप प्रकाश जाधव

"चक्रीवादळ"

 

लेखक : प्रभाकर पेंढारकर

प्रकाशक : मौज प्रकाशन

                                                                           पृष्ठे- १६६, मूूल्य- १५० रुपये.

उत्तरोत्तर प्रगती करणाऱ्या मानवाने निसर्गावर कितीही मात करायचा प्रयत्न केला तरी शेवटी तो निसर्गाच्या एक पाऊल मागेच राहतो. भविष्यात चंद्र आणि मंगळवार वसाहती निर्माण करण्याची स्वप्ने पाहणाऱ्या माणसाकडे आजही निसर्गातील बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे नाहीत. भूकंप, त्सुनामी, वादळ, पाऊस, दुष्काळ यांद्वारे सतत निसर्गाने माणसाला त्याची जागा दाखवून दिली आहे. तरीही मानवाची प्रगती आणि निसर्ग यांचा संघर्ष असाच अविरत चालू आहे. "चक्रीवादळ" ही कादंबरी आहे अशाच एका नैसर्गिक आपत्तीवरील! सत्यघटना आणि लेखक प्रभाकर पेंढारकर यांच्या स्वानुभवातून लिहिली गेलेली ही अतिशय विदारक परिस्थितीचे दर्शन घडवणारी, माणूस निसर्गापुढे किती खूजा आहे याची जाणीव करून देणारी एका वेगळ्या प्रकारची कादंबरी "चक्रीवादळ"! ४० वर्षांपूर्वी आंध्रप्रदेशच्या सागरकिनाऱ्यावर घोंगावत आलेल्या एका राक्षसी चक्रीवादळाच्या तडाख्यात उडालेल्या हाहाकाराची विदारक कहाणी म्हणजे ही कादंबरी. आपल्या व्यवसायाचा भाग म्हणून चक्रीवादळामुळे झालेल्या नुकसानीचं चित्रण करणाऱ्या पेंढारकर यांनी त्यांना आलेला प्रत्यक्ष अनुभव या कादंबरीच्या माध्यमातून मांडला आहे. १९ नोव्हेंबर १९७७ ला आंध्रप्रदेशच्या समुद्रकिनाऱ्यावरील काही जिल्ह्यांमध्ये चक्रीवादळामुळे आलेला भयानक जलप्रलय आणि त्यानंतर झालेला मृत्यूचा तांडव पेंढारकर यांनी या कादंबरीत उतरवत असताना कादंबरीला आवश्यक असणाऱ्या नायक किंवा नायिकेच्या पात्रांना छेद देऊन एका वेगळ्या पद्धतीने ती वाचकांसमोर मांडली आहे. पेंढारकर म्हणतात त्याप्रमाणे या विनाशकारी वादळाचा हा काही अहवाल नाही, तसेच ही पूर्णपणे नेहमीच्या वळणाने जाणारी कादंबरीही नाही. यातील घटना खऱ्या आहेत. कितीतरी माणसे खरी आहेत. त्यांची दुःखे खरी आहेत. दृश्य स्वरूपात दिसतो तेवढाच हा हाहाकार सिमीत नाही तर त्याचे विविध स्तरांवरील मन सुन्न करणारे परिणाम या कादंबरीत वाचायला मिळतील. ३०,००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू, १० लाखांहून अधिक गुरांचा मृत्यू, जवळपास ३ लाख एकरातील पाण्याखाली गेलेली शेती आणि ३००० कोटी रुपयांचं आर्थिक नुकसान या आकडेवरूनच आपण आज अंदाज बांधू शकतो ४० वर्षांपूर्वीच्या त्या महाप्रलयाचा! या भयानक नैसर्गिक आपत्तीने झालेल्या निर्घृण मृत्यूंनी पोळलेली मनं, त्यांच्या प्राणांतिक जखमा, तरीही जगण्याचा अपरिहार्य संघर्ष आणि या संघर्षाला सावरणारे मदतीचे हजारो उबदार हात या सर्वांतून साकारणारा, एकाच भयाण वास्तवाच्या असंख्य छटांचा कोलाज म्हणजे ही प्रभाकर पेंढारकरांची कादंबरी "चक्रीवादळ".

माझ्यासारख्या आजच्या पिढीतील लोकांना अलीकडे येऊन गेलेली त्सुनामी आणि त्यामुळे झालेलं नुकसान परिचयाचं आहे. त्या त्सुनामीमुळे लोकांचं झालेलं मानसिक, आर्थिक नुकसान किती भयानक आहे याच्या चर्चा सोशल मीडियाच्या माध्यमातून भारताच्या कानाकोपऱ्यात पोहचल्या आणि मदतीचा प्रचंड ओघ त्सुनामी पीडितांसाठी चालू झाला, ज्याच्या सहाय्याने आजही ते लोक उभे रहायचा प्रयत्न करत आहेत. विविध माध्यमातून या त्सुनामीची दाहकता जगभरातल्या लोकांपर्यंत पोहचली परंतु ४० वर्षांपूर्वी येऊन गेलेलं हे "चक्रीवादळ" या त्सुनामीच्या कितीतरी पट अधिक प्रलयंकारी होतं याची जाणीव पेंढारकरांची ही कादंबरी करून देते. ताशी २५० किलोमीटरपेक्षा जास्त वेगाने वाहणाऱ्या या चक्रीवादळाने गावेच्या गावे ओसाड करून टाकली. या चक्रीवादळाने ना गरीब बघितला ना श्रीमंत! वादळाचा हा प्रचंड हाहाकार जसा असंख्य गरीब आणि सुखवस्तू माणसांच्या मृत्यूचा, तसाच तो त्यांच्या मागं उरलेल्या अनेकांच्या स्वप्नांचा व आकांक्षांचाही होता. त्यांच्या हतबल मनांचा होता तसाच तो आपल्याच घरादारांतून निर्वासित होण्याच्या असहायतेचा व निराधारतेचाही होता. येणाऱ्या पुढच्या पिढ्यांना मानसिकदृष्ट्या विकलांग करणारा हा प्रलय माणुसकीचे अनेक पदर दाखवणारा देखील होता. प्रभाकर पेंढारकरांच्या या कादंबरीला नायक नसला तरी त्यांनी समुद्रकिनाऱ्यावर राहणारे सर्वस्व हरवलेले कोळी, सामान्य गरीब जनता, सचिवालयातील सरकारी अधिकारी, राजकीय पुढारी, रेल्वेचा इंजिन ड्राइव्हर, एका विदेशी बोटीचा कप्तान, वायुदलाचे वैमानिक, न्यूजरिलचे चित्रण करणारा भास्कर, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यकर्ते, सोबतच या भयानक प्रलयाला माणुसकीचा धडा शिकवणारी मधु आणि तिचे सहकारी अशा आणखीणही काही पात्रांच्या माध्यमातून एक जिवंतपणा दिला आहे. अशा पात्रांच्या माध्यमातून त्या "चक्रीवादळाची" दाहकता वाचकांपर्यंत पोहचवण्यात पेंढारकर यशस्वी झाले आहेत. शिवाय अशा भयानक संकटसमयी आपल्या लोकांमागे ठामपणे उभे न राहता लालफितीच्या बंधनात अडकलेल्या यंत्रणेला देखील पेंढारकरांनी इथं फटकारलेलं पहायला मिळेल.

आवर्जून वाचण्यासारखी वास्तवदर्शी कादंबरी "चक्रीवादळ".

संदीप प्रकाश जाधव

 

"शिवपुत्र राजाराम"

 

 

लेखक : डॉ. प्रमिला जरग

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

                                                                           पृष्ठे- ४६८, मूूल्य- ५९५ रुपये.

स्वराज्याच्या इतिहासावर नजर टाकली तर शिवरायांचे द्वितीय पुत्र छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या कारकिर्दीकडे नकळत का होईना नेहमीच दुर्लक्ष झालं आहे असं नेहमी वाटतं. त्यामुळेच की काय बऱ्याच ठिकाणी त्यांचा "एक दुर्लक्षित छत्रपती" असा उल्लेख वाचायला मिळतो. परंतु छत्रपती राजाराम महाराजांनी केलेलं कर्तृत्व किती अफाट आहे हे त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी अतिशय प्रतिकूल परिस्थितीत, जवळपास धुळीस मिळालेल्या स्वराज्याला दिलेल्या उभारणीकडे पाहून लक्ष्यात येतं. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर बादशाह औरंगजेबाशी मराठ्यांनी सुरू केलेला स्वातंत्र्यसंग्राम हे स्वराज्याच्या इतिहासातील एक सोनेरी पान आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांचे मोगलांकडून पकडले जाणे हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक काळा दिवस. संभाजी महाराजांना पकडून त्यांचा अतोनात छळ करून त्यांना मारल्यानंतर मराठे संपले, मराठयांचे स्वराज्य संपले अशा भ्रमात औरंगजेब राहू लागला. मराठयांचा राजा मारला गेला, रायगड पडला, येसूबाई आणि लहान शाहू महाराज मोगलांच्या हाती सापडले, अशा या कठीण काळात अनेक मोठ-मोठे मराठी सरदार मोगलांना जाऊन मिळाले त्यामुळे दख्खन जिंकून संपूर्ण हिंदुस्थानावर आपला अंमल प्रस्थापित करण्याचं आपलं स्वप्न पूर्ण झाल्याच्या आनंदात दिल्लीकडे परत जायची स्वप्ने बघणाऱ्या औरंजेबाला आणि त्याच्या विशाल सागर सेनेला मराठ्यांनी आपली जिद्द आणि पराक्रमाच्या जोरावर पुढची २७ वर्षें लढत ठेवलं. बादशाह औरंगजेबाला त्याच्या मनसुब्यांसोबतच महाराष्ट्राच्या मातीत गाडून टाकलं. या २७ वर्षांमध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांची ११ वर्षांची कारकीर्द आणि त्यादरम्यान झालेल्या घटना स्वराज्य राखण्यासाठी खूप महत्वाच्या होत्या. संभाजीमहाराजांच्या मृत्यूनंतर जेव्हा मराठा साम्राज्य प्रचंड अडचणीत आले तेव्हा राजाराम महाराजांनी स्वराज्य रक्षणाची जबाबदारी उचलली व औरंगजेबाचे स्वराज्य काबीज करण्याचे स्वप्न धुळीस मिळवले. लाखोंची सेना घेऊन आलेल्या औरंगजेबाला रोखणं महाकठीण काम परंतु राजाराम महाराजांचं मुत्सद्दी राजकारण आणि त्याला मिळालेल्या स्वराज्यनिष्ठ सरदारांच्या अतुल्य पराक्रमाच्या जोडीने जवळपास संपुष्टात आलेलं मराठी साम्राज्य पुन्हा उभं राहिलं! फक्त उभंच नाही तर येणाऱ्या काळात पार अटकेपार जाऊन पोहचलं. स्वराज्याच्या अत्यंत कठीण अशा काळात ११ वर्षं नेतृत्व करणाऱ्या छत्रपती राजाराम महाराजांची जीवनगाथा म्हणजे ही डॉ. प्रमिला जरग यांची कादंबरी "शिवपुत्र राजाराम". राजाराम महाराजांनी त्यांच्या कारकिर्दीत घेतलेल्या वादग्रस्त निर्णयांपैकी एक म्हणजे शिवछत्रपतींनी बंद केलेली वतनदारी पुन्हा चालू करण्याचा! पण हा वादग्रस्त धोरणात्मक निर्णय घेणं का योग्य होतं याचं उत्तर ही कादंबरी वाचत असताना वाचकांना मिळून जाते. या धोरणामुळे मोगलांच्या पदरी असणारी अनेक फौजबंद सरदार मंडळी राजाराम महाराजांजवळ जमा झाली. त्यांना त्यांनी मोगलांच्या ताब्यातील भूभागावर आक्रमण करून तो भाग आपल्या राज्याला जोडल्यास त्याचे वसुलीचे हक्क देऊ, अशा सनदा दिल्या आणि खरेतर त्यामुळे स्वराज्य राखण्याच्या कामात मोलाची मदतच झाली. राजाराम महाराजांचे हे धोरण योग्य होते का? अशा निर्णयाची खरंच आवश्यकता होती का? थोरल्या महाराजांनी उभारलेल्या स्वराज्यावर त्याचे काही विपरीत परिणाम झाले का? असे अनेक प्रश्न निर्माण करून आजही त्यावर चर्चा होतच असतात. परंतु एका गोष्टीकडे सोयीस्करपणे दुर्लक्ष केलं जातं ती म्हणजे जेव्हा मोगल बादशाहा स्वत: मराठा सरदारांना जमिनीची वतनदारी देऊन त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करत होता तेव्हा मराठी राज्यकर्त्यांनी तसंच केलं नसतं तर मोगलांशी युद्ध करण्यासाठी आवश्यक सैन्य उभारणे त्यांना कधीच शक्य झाले नसते आणि पाठोपाठ अगदी सहजपणे औरंगजेबाने स्वराज्याचा घास घेतला असता. राजाराम महाराजांनी घेतलेल्या अशा बऱ्याच मुत्सद्दी निर्णयांवर डॉ. जरग यांनी या कादंबरीतून प्रकाश टाकला आहे. मराठा साम्राज्याच्या तिसऱ्या छत्रपतींच्या कारकिर्दीचा अत्यंत रोमहर्षक, अभिमानास्पद परंतु काही कारणांनी दुर्लक्षित राहिलेला इतिहास म्हणजे डॉ. प्रमिला जरग यांची ही कादंबरी "शिवपुत्र राजाराम".

छत्रपती राजाराम महाराज हे शिवरायांचे द्वितीय चिरंजीव. त्यांच्या वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षी आधी पित्याचे आणि वर्षभरातच आईचे छत्र गमावले. शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर लाखोंचे सैन्य आणि एकाहून एक मातब्बर सरदार घेऊन औरंगजेब स्वराज्यावर चालून आला. सतत ९ वर्षें संभाजी महाराज औरंगजेबाशी लढत राहिले आणि शेवटी दगाबाजीमुळे ते पकडले गेले. जवळपास सव्वामहिन्याच्या अतोनात छळानंतर औरंगजेबाने अतिशय निर्घृणपणे त्यांना ठार केले आणि संभाजी महाराजांनी अतिशय पराक्रमाने बसवलेली स्वराज्याची घडी विस्कळीत व्हायला लागली. अशा कठीण परिस्थितीत येसूबाईंनी राजाराम महाराजांचा राज्याभिषेक केला आणि ध्यानी-मनी नसताना अचानक छत्रपतीपदाची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. स्वराज्यावर आलेल्या अतिशय भयानक संकटाच्या सावलीत, अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत राजाराम महाराजांची कारकीर्द सुरू झाली. औरंगजेबाने आधीच आदीलशाही आणि कुतुबशाही गिळंकृत करून तेथील बादशहांना कैदेत ठेवलं होतं! छत्रपती संभाजी महाराजांना, मराठ्यांच्या शूर-पराक्रमी छत्रपतीला ठार मारले होते! त्यानंतरच्या फक्त २च आठवड्यांत इतिकदखानाने रायगडाला वेढा घातला होता! राजधानी रायगड पडली की मराठ्यांचे साम्राज्य नष्ट झाल्यात जमा होते! राजाराम महाराजांना आणि शिवरायांच्या कुटुंबाला ताब्यात घेऊन आपली दख्खन मोहीम यशस्वी करून दिल्लीला परतायची स्वप्ने औरंगजेब पाहत होता! औरंगजेबाला जणू गगन ठेंगणे झाले होते! दख्खन मोहीम फते झाल्याच्या आनंदात त्याच्या फौजेत तर जल्लोषाला सुरुवातसुद्धा झाली होती! आपल्या पराक्रमी पतीचा मृत्यू आणि राजधानीला पडलेला वेढा, अशा कठीण प्रसंगीसुद्धा येसूबाई आपले दुःख विसरून कणखर पणे उभ्या राहिल्या आणि राजाराम महाराजांना त्यांच्या दोन पत्नी ताराराणी, राजसबाई यांच्यासह वेढ्यातून निसटून प्रतापगडाकडे पाठवण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. रायगडला पडलेला वेढा आणि त्यातून राजाराम महाराजांची थरारक सुटका कादंबरीत वाचताना वाचक शहारून जातो. इथे शिवाजी महाराज पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून सुटलेली घटना वाचकाला सहज आठवून जाते पण यावेळची परिस्थिती त्याहूनही किती कठीण होती याची जाणीवदेखील होते. रायगडावरून निसटून राजे प्रतापगाडी पोहचले आणि राजे प्रतापगडावर आहेत हे समजल्यानंतर मुक्रबखानने प्रतापगडाला वेढा दिला. राजाराम महाराज परत एकदा वेढ्यात अडकले! मग पुन्हा तिथून राजे निसटले ते पन्हाळ्यावर. तिथून त्यांनी आपला कबिला पाठवला सुरक्षित अशा विशाळगडावर. त्यानंतर राजाराम राजांनी स्वतः जिंजीच्या किल्ल्यावर निसटायचं ठरवलं. दक्षिण मोहिमेवर असताना शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला हा जिंजीचा अभेद्य किल्ला. अगदी बेलाग असणाऱ्या या किल्ल्यामुळे महाराजांना सुरक्षितता लाभणार होती आणि औरंगजेबाशी मुकाबला करण्यासाठी थोडी फुरसत मिळणार होती. परंतु स्वराज्यापासून जवळपास ८०० किलोमीटर लांब असणाऱ्या या किल्ल्यावर पोहचणे त्यावेळच्या परिस्थितीत जवळपास अशक्य होतं. ८०० किलोमीटरचा प्रवास आणि तोही मुघल साम्राज्यातून याचा फक्त विचारच केलेला बरा पण पर्याय नव्हता! अवघ्या १८-१९ वर्षें वयाचे राजाराम महाराज लिंगायत स्वामींच्या वेषात मोजक्या लोकांच्या बरोबर अपरिमित संकटाना तोंड देऊन जिंजीच्या अलीकडे असलेल्या वेल्लोरला पोहचले. राजाराम महाराजांचा हा थरारक प्रवास वाचकाला आग्र्याहून झालेल्या शिवाजी महाराजांच्या सुटकेच्या प्रसंगाची आठवण करुन देतो. राजाराम महाराजांच्या या प्रवासादरम्यानच्या काळात दोन अतिशय दुर्दैवी घटना घडल्या. पहिली, कपटी औरंगजेबाने राजाराम राजांच्या अटकेची आणि वधाची खोटी अफवा उठवून कोणत्याही विरोधाशिवाय रायगडवर ताबा मिळवला आणि येसूबाई, शाहूराजे, जानकीबाई यांना जीव न घेण्याच्या बोलीवर ताब्यात घेतले. रायगड पडल्यानंतर स्वराज्यात फक्त विशाळगड हा एकच किल्ला शिल्लक राहिला. दुसरी दुर्दैवी गोष्ट म्हणजे ज्यांच्या जीवावर राजांनी जिंजीला जायचं एवढं मोठं धाडस केलं होतं ते हरजीराजे महाडिक आजाराने मरण पावले होते. तरीही अतिशय खडतर परिस्थितीत शांत चित्ताने राजकारण करुन, सैन्याची पुन्हा एकदा जमवाजमव करुन, दक्षिणेतील आजूबाजूच्या छोट्या राजांना आपल्याकडे वळवून, औरंगजेबासारख्या सामर्थ्यशाली शत्रूला समर्थपणे सामोरे जाऊन, त्याच्या तोडीस तोड राजकारण करून ज्या तडफेने राजाराम राजांनी स्वराज्य उभं केलं त्याला तोड नाही. अवघ्या २ किल्ल्यांपुरतं उरलेलं स्वराज्य पुन्हा २५० किल्ले जिंकून समृद्ध बनवलं. औरंगजेबाच्या ताब्यातील जवळपास सगळा मुलुख परत मिळवला. जिंजीतून पुन्हा एकदा महाराष्ट्रात येऊन साताऱ्याला राजधानी वसवली. उत्तर हिंदुस्तानात स्वाऱ्या करून औरंगजेबाला अक्षरशः हतबल करून सोडलं. मराठेशाहीला परत एकदा गतवैभव मिळवून दिले. हे सर्व केले फक्त ११ वर्षांच्या कारकिर्दीत. देवीच्या रोगाने अचानक आजारी पडून वयाच्या अवघ्या ३०व्या वर्षी सिंहगडावर अखेरचा श्वास घेण्यापूर्वी या छत्रपतींनी मराठेशाही पुन्हा मानाने उभी केली होती. छत्रपती राजाराम महाराजांची ही झळाझळती पण दुर्दैवाने दुर्लक्षित कारकीर्द डॉ. प्रमिला जरग यांनी "शिवपुत्र राजाराम" मधून वाचकांसमोर आणली आहे. तारीख-ए-महंमदी या समकालीन फारसी ग्रंथाचा लेखक छत्रपती राजारामांचा उल्लेख ‘कार्रोफर नमुदा’ (फारसी भाषेतील अर्थ 'बेडर हल्ले करणारा') असे करतो आणि या कादंबरीतील पानापानावर वाचकाला या शब्दांचा प्रत्यय येत राहतो.

आवर्जून वाचवी अशी कादंबरी.

"पारखा"

 

लेखक : डॉ. एस. एल. भैरप्पा

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. उमा कुलकर्णी

पृष्ठे- २७६, मूूल्य- २९५ रुपये.

एस. एल. भैरप्पा म्हटलं की हमखास एका वेगळ्या साहित्याची सफर वाचकाला होणार हे नक्की! "साक्षी" ही भैरप्पांची मी वाचलेली पहिली कादंबरी आणि त्यातील भावलेल्या विषयाच्या वेगळेपणामुळेच त्यांच्या "आवरण", "उत्तरकांड" आणि आता "पारखा" या कादंबऱ्या देखील वाचून काढल्या. प्रत्येक पुस्तक वाचत असताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली आणि ती म्हणजे त्यांचं प्रत्येक पुस्तक वाचकाच्या मन आणि मेंदूचा ताबा घेणारं असतं. मानसिक पातळीवर वाचून ते संपतच नाही असं वाटतं कारण पुस्तक वाचून झाल्यानंतर त्याचा विचार बराच वेळ आपल्या डोक्यात घोळतच राहतो. पण एक गोष्ट नक्की की कोणताही पूर्वग्रह न ठेवता, अलिप्तपणे जर त्यांचं साहित्य वाचलं तरच त्याचा वेगळेपणा वाचकाच्या मनाचा ठाव घेतो आणि अंतर्मुख होऊन विचार करायला लावतो. "पारखा" या शब्दाचा शब्दशः अर्थ घायचा झाला तर तो एखाद्या गोष्टीला परके होणे! प्राचीन भारतीय संस्कृतीप्रमाणे गायीकडे पाहण्याचा पारंपरिक दृष्टिकोन आणि पाश्चात्य संस्कृतीचा व्यावहारिक दृष्टिकोन यांतील संघर्षांची कथा म्हणजे ही कादंबरी "पारखा". १९६८ साली कानडी भाषेत प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीचा विषय आजच्या घडीला देशात गायीवरून होणारं, चीड आणणारं राजकारण आपल्या डोळ्यासमोर घेऊन येतो. वाघाच्या तावडीत सापडणाऱ्या पुण्यकोटी गायीची कथा बऱ्याच लोकांना परिचयाची आहे. वाघाला दिलेल्या वचनाप्रमाणे आपल्या वासरांना दूध पाजून परत खरोखरच त्याच्या पुढ्यात त्याचं भक्ष म्हणून उभी राहणारी पुण्यकोटी, सत्यवचनी गाय आणि तिच्या याच गुणामुळे प्रभावित होऊन तिला न खाता स्वतःचा प्राण त्याग करणारा वाघ अशी ती कथा! याच कथेचा वापर करून भैरप्पांनी त्यांच्या या "पारखा" चा पाया रचला आहे. या पुण्यकोटी गायीचा वंश ज्याच्या गोठयात आहे असा काळेनहळी गावचा काळींगगौडा जो गायीमध्ये ३३ कोटी देव-देवतांचा वास असतो असे मानून भक्तिभावाने गायीची पूजा करून तिचा सांभाळ करतो आणि तिला केवळ दूध - मांस देणारा प्राणी मानणारा अमेरिकेतून शिकून आलेला त्याचा नातू काळिंगा यांच्यामधील संघर्षाची ही कथा. पाश्चात्त्य संस्कृतीचा स्वीकार केल्यानंतर, अमेरिकन मुलीशी लग्न करून आपल्या शिक्षणाच्या जोरावर आधुनिक शेती करण्यासाठी आपल्या पत्नीसोबत भारतात परतल्यानंतर काळींगाला इथे आलेल्या अनुभवांनी त्याच्या मनातली मूळची भारतीय संस्कृती जागी होते, तो तळमळायला लागतो. पण तोपर्यंत साहजिकच तो इथल्या संस्कृतीला, मातीला, कुटुंबाला, आईला आणि अर्थातच गोमातेलासुध्दा तो "पारखा" झालेला असतो अशी अगदी साधी कथा घेऊन भैरप्पांनी ही कादंबरी लिहिली आहे. परंतु भावनिक आणि व्यावहारिक पातळीवर होणारा दोन संस्कृतींमधील संघर्ष कादंबरीत ज्यापद्धतीने भैरप्पांनी दाखवला आहे त्याला खरोखरच तोड नाही. संस्कृती, श्रद्धा आणि व्यवहार यांच्या संघर्षाचं चित्रण भैरप्पा यांनी त्यांच्या या २७६ पानी कादंबरी "पारखा" मधून केलेलं आहे.

कादंबरीतील काळिंगगौडा म्हणजे गोपाळसंस्कृतीचे पालन करणारी, गायीला स्वतःच्या आईच्या ठिकाणी मानणारी, तीची अगदी मनापासून देखभाल करणारी एक हृदयस्पर्शी व्यक्तिरेखा आहे. या प्राचीन संस्कृतीत तो इतका मुरलेला आहे की गायीचा होणारा व्यावहारीक पातळीवरचा वापर त्याच्या आकलनापलिकडचा आहे. गायीच्या वासराने पिऊन जे काही दूध शिल्लक राहील तेवढेच दूध आपले, तेवढ्याच दुधावर आपला हक्क असं मानणारा हा काळींगगौडा! गायीच्या बाबतीत अतिशय भावनिक असणाऱ्या या काळींगगौडाचं एक उदाहरण भैरप्पांनी कादंबरीत दिलं आहे, जेव्हा गावातील कोंडवाडय़ातल्या एका गाभण गायीचा मालक तिला दिवसभर शोधायलाच येत नाही हे काळींगगौडाला समजतं तेव्हा तो तिचं ‘लेकमाणसासारखी आली’ म्हणून स्वतःच्या गाईंच्या गोठ्यात यथासांग बाळंतपण करतो. तो मालक आपल्या गायीला शोधत आल्यावर त्याला दोन दिवसांनी यायला सांगतो, कारण ओल्या बाळंतिणीला त्याने चालवत घरी न्यायला नको हे म्हणून. नंतरही कोवळ्या वासराला चालायला न लावता त्याला हातात घेऊन जायला काळिंगगौडा सांगतो, इतका तो गायीच्या बाबतीत हळवा आहे. आपल्या शिकलेल्या नातवाचे बोलणे त्याला समजत नाही. ‘ज्यानं घरातलं ज्ञानच समजावून घेतलेलं नाही, तो परदेशातून काय आणि किती शिकणार आहे?’ असं म्हणणारा हा काळींगगौडा! माळरानावर चरायला गेलेल्या गायींना तरसाच्या हल्ल्यातून वाचवताना काळींगगौडाच्या मुलाचा मृत्यू होतो. त्यानंतर आपला नातूच आपला गायीचा गोठा सांभाळेल, गाईंची काळजी घेईल या भोळ्या आशेवर असणाऱ्या काळींगगौडाचा आपल्या नातवाकडून इतका भ्रमनिरास होतो की तो परदेशातून परत येईल की नाही आणि आल्यावर घरात राहील की नाही याचीदेखील त्याला शाश्वती राहत नाही. आपल्या नातवाची आशा सोडून देऊन स्वतःला जमेल तसे गाईंची सेवा करणाऱ्या काळींगगौडाच्या समोर गाईंना सांभाळताना बऱ्याच समस्या येत राहतात आणि त्यातून मार्ग काढत भैरप्पांची ही कादंबरी पुढे सरकत राहते. विकासाच्या नावाखाली कमी होणारी चारायोग्य जमीन आणि त्यामुळे गाईंचे होणारे भविष्यातील नुकसान ओळखून काळींगगौडाची चाललेली धडपड काहीवेळा वाचकालाही भावूक करते. नातवाच्या अमेरिकेहून परत येण्यापूर्वीच काळींगगौडाचा मृत्यू होतो तेव्हा नकळत आता गाईंचे काय होणार हा प्रश्न वाचकाच्यादेखील मनात येतो. काळिंगगौडाच्या मरणाचे वर्णन म्हणजे जणूकाही भैरप्पांची कविताच आहे. आपण त्याच्यासमोर गोठ्यात उभे राहून जणूकाही त्याचं समाधानी मरणच बघत आहोत असा भास वाचकाला होतो. मरण्यापूर्वी तो यंग्टाकडे आपल्या गोठय़ाची जबाबदारी सुपूर्द करतो. गायींचे रोग, त्यावरची औषधे, निगा घेण्याची पद्धत वगैरे सगळं त्याला सांगतो. गायीच्या औषधाचे पैसे घेतलेस तर तुझा वंश टिकणार नाही, असेही वर बजावतो. आपल्या वाट्याला आलेलं कर्म गाढ श्रद्धेने, निष्ठेने आणि समर्पित भावाने करणाऱ्या काळिंगज्जाला शांत सुंदर मरण येतं आणि तेही त्याच्या गाईंच्या गोठयातच. इथून पुढे कादंबरीचा उत्तरार्ध सुरू होतो म्हटलं तरी चालेल. काळींगगौडाच्या मृत्यूनंतर अमेरिकेतून परतलेला त्याचा नातू आधुनिक शेतीच्या नावाखाली गावाबाहेर फार्महाऊस बांधून सर्व गाईंना तिकडे घेऊन जातो आणि सुरू होते त्याच्या मनातील भावनिक संघर्षाला! त्याच्या पत्नीकडून रागाच्या भरात पुण्यकोटी गायीला मारून तिचं मांस खाल्ल्यानंतर गावाकडून झालेला प्रखर विरोध आणि त्यातून उठलेल्या वादळात त्याला मनोमन होणाऱ्या पश्चात्तापामुळे पुन्हा त्याला आपल्याला बालपणी मिळालेल्या संस्करांची, शिकलेल्या संस्कृतीची ओढ निर्माण होते. अमेरिकन पत्नीसोबत गावाबाहेर राहत असताना सतत होणारी एकटेपणाची जाणीव त्याला नकळत पुन्हा त्याच्या जुन्या संस्कृतीशी जोडायला सुरुवात करते. परंतु तोपर्यंत खूप उशीर होतो आणि तो इथल्या संस्कृतीला, मातीला, कुटुंबाला, आईला आणि अर्थातच गोमातेलासुध्दा "पारखा" होतो! विविध वळणे घेत कादंबरी शेवटाकडे जात असताना काळींगगौडाच्या नातवाला येणाऱ्या विविध अनुभवांतून, दोन संस्कृतीमधला संघर्ष भैरप्पांनी अतिशय उत्कृष्टपणे कादंबरीत उतरवला आहे. 

काळानुरूप संस्कृतीचा ऱ्हास होणे हे अपरिहार्यच आहे आणि ही एक अविरत चालणारी प्रक्रियाच आहे परंतु तिच्या जागी येणाऱ्या यंत्रसंस्कृतीचा पूर्णपणे स्वीकार करणे पाश्चात्त्य जीवनशैली स्वीकारून आधुनिक झालेल्या काळिंगगौडाच्या नातवाला नाही जमत. शेवटी तो म्हणतो, ‘‘विद्युतशक्ती, वैज्ञानिक खतं यासारखं विज्ञान मलाही हवंय. पशूंना आजार झाले तर त्यांना बरं करणारं विज्ञानदेखील मला पाहिजे. पण हे पशू केवळ माणसाच्या उपयोगासाठीच आहेत असं मानणारा दृष्टिकोन मला अजिबात नकोय! आपणा भारतीयांची गोष्ट वेगळी आहे. आम्हाला ट्रॅक्टर पाहिजे आणि गोपूजाही पाहिजे.’’ या वाक्यातून भैरप्पांनी कादंबरीतल्या समस्येचा गाभा मांडला आहे. शेवटी श्रद्धा आणि व्यवहार यांचा योग्य समन्वय व्हायला हवा असेही ते सुचवतात. भैरप्पा यांच्या लेखनशैलीमुळे कादंबरीच्या पहिल्या पानापासून शेवटपर्यंत वाचक कथेसोबत चिकटून राहतो.

आवर्जून वाचावी अशी कादंबरी "पारखा".

संदीप प्रकाश जाधव

"स्वाहा"

 

लेखक : नारायण धारप

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन

भयकथा वाचाव्यात तर त्या धारपांच्याच असं कोणाकडून तरी एकदा ऐकलं होतं आणि त्यामध्ये खरंच किती तथ्य आहे याची जाणीव त्यांचं कोणतंही पुस्तक वाचताना येते. "अघटित", "चेटकीण", "लुचाई", "वेडा विश्वनाथ" आणि आता "स्वाहा" हे धारपांचं माझ्या वाचनात आलेलं ५वं पुस्तक! त्यांचा कथासंग्रह असो की कादंबरी प्रत्येकात असणारा समान धागा म्हणजे एक थरारक, भयप्रद, अंगावर काटा उभा करणारा, दचकवणारा आणि शेवटी वाईटावर चांगल्याच्या विजय होऊन सर्वकाही ठीकठाक झाल्यानंतर होणारा कथेचा शेवट! जरी या समान धाग्याला पकडून त्यांची सर्व पुस्तके लिहिली गेली असली तरीही सर्व पुस्तकांत एक वेगळेपणा आहे जो वाचकाला प्रत्येकवेळी खिळवून ठेवतो! याचं सर्वांत महत्त्वाचं कारण म्हणजे नारायण धारप यांची प्रचंड कल्पनाशक्ती! नारायण धारप यांच्या भयकथा म्हणजे कल्पनाशक्तीचा कळसच म्हणावं लागेल. त्यांच्या प्रचंड कल्पनाशक्तीचा अंदाज त्यांचं पुस्तक वाचायला घेतलं की पाना-पानावर येत राहतो. त्यांच्या कल्पना विलक्षण असण्यासोबतच प्रचंड सुसंगत आणि शात्रीय पायावर आधारित वाटतात. कथेतील शब्द आणि वर्णन यांची अतिशयोक्ती कधीच वाटत नाही. शब्द साधेच पण जबरदस्त परिणामकारक! मानवी मन हे नेहमीच रहस्याकडे आकर्षित होते, त्याला नेहमीच कोणतंही रहस्य जाणून घेण्याची आणि उलगडण्याची उत्सुकता असते. कोणत्याही प्रकारचं रहस्य जाणून घेण्याची माणसाला असणारी हीच उत्कंठा लक्षात घेऊन लिहिलेल्या नारायण धारपांच्या कथा पहिल्या पानापासून नव्हे तर त्यांच्या कादंबरीच्या मुखपृष्ठापासूनच वाचकाला घेरायला चालू करतात. त्यांच्या उत्कंठावर्धक रहस्य कथांचा एक भाग बनून, पुढे काय होणार या उत्सुकतेने वाचक कथेमध्ये शेवटपर्यंत गुंतून पडतो आणि एका वेगळ्याच जगात गेल्याचा रोमांचक अनुभव घेत राहतो. भीतीने अंगावर शहारे येणे म्हणजे काय याची जाणीव धारपांच्या भयकथा वाचताना होते. एखादा अतिशय हॉरर चित्रपट पाहताना जितकी भीती आपल्याला वाटू शकते तितकीच किंबहुना त्याच्याहून थोडी जास्तच भीती धारपांच्या कथांमधून जाणवते. भीतीचा अनुभव घ्यायचा असेल तर नारायण धारप यांच्या भयकथा वाचन हा त्यासाठी सर्वात योग्य पर्याय ठरेल. त्यांच्या ५०हून अधिक पुस्तकांच्या पंक्तीमधील ही भय कादंबरी "स्वाहा"! अतिशय गूढ, रहस्यमय, वाचत असताना अंगावर शहारे आणणाऱ्या, २४० पानांच्या "स्वाहा" मधून धारपांनी वाचकाला भीतीचा अगदी जवळून अनुभव करून दिला आहे. 

शहरालगतच्या, स्टेशन रोडवरील विरळ वस्तीतील एक तीन मजली इमारत आणि तिच्या आसपासच्या परिसरामध्ये घडणारी ही थरारक कादंबरी "स्वाहा"! एखाद्या भयपटाला साजेशी सुरुवात. या तीन मजली जुन्या वास्तूचा रहस्यमय तिसरा मजला आणि दर ३ वर्षांनी त्या वास्तूमध्ये जागृत होणारी एक दुष्ट शक्ती यांना केंद्रस्थानी ठेवून लिहिलेली ही कादंबरी! श्रीधरची अमेरिका रिटर्न बहीण तिच्या कुटुंबासोबत भारतात स्थायिक होण्यासाठी आल्यानंतर तात्पुरत्या वास्तव्यासाठी नेमकी हीच इमारत भाड्याने घेतात आणि मग सुरुवात होते या थरारक प्रवासाला! त्या वास्तूत रहायला गेल्यानंतर श्रीधरची बहीण विनिता आणि भाचा सुनील यांना येणारे विचित्र अनुभव वाचताना अंगावर शहारे येतात. तिसरा मजला आणि तिथे वावरणाऱ्या अनामिक शक्तीचे धारपांनी केलेलं वर्णन तर खासच! नंतर अचानकच त्या संपूर्ण कुटुंबाच्या गायब होण्याने कथेमध्ये एका गूढ रहस्याचा प्रवेश होतो. बाहेरगावी जाऊन परत आल्यानंतर श्रीधर जेव्हा त्यांच्या या अचानक गायब होण्याच्या कारणांचा शोध घ्यायला सुरुवात करतो तेव्हा त्याला त्या वास्तूबाबत येणाऱ्या विविध अनुभवांतून या कादंबरीची कथा उलगडत जाते. या शोधादरम्यान पुढे ३ वर्षें ही वास्तू सुप्तावस्थेत राहते आणि पुन्हा त्याच घटनांची पुनरावृत्ती होते जेव्हा श्रीधरच्या बहिणीप्रमाणेच अरुणाचे कुटुंब त्या वास्तूत रहायला येते. कथेतील सर्व घटना धारपांनी इतक्या ताकदीने रंगवल्या आहेत की वाचकाला स्वतःच त्या वास्तूत असण्याचा भास काही क्षण व्हावा आणि याच धारपांच्या जादूमुळे आजही वाचक त्यांच्या कथांचा चाहता आहे. दर ३ वर्षांनी घडणाऱ्या या घटनांचा नेमका अर्थ काय? श्रीधर आणि अरुणा यांच्याशिवाय आणखी कोणा-कोणाला या दुष्ट चक्रातून जावं लागलं? त्या दुष्ट शक्तीला दर ३ वर्षांनी द्याव्या लागणाऱ्या मनुष्याच्या प्राणांच्या आहुतीसाठी माणसांची निवड कोण, कशी आणि कधी करते? ही आहुती का द्यावी लागते? त्याचे नेमके कारण काय? या दुष्टचक्राचा शेवट कसा होतो? त्यासाठी श्रीधर कोणकोणते मार्ग वापरतो? या प्रश्नांच्या उत्तरासाठी आणि धारपांच्या रहस्यात्मक लेखनाचा थरार अनुभवण्यासाठी "स्वाहा" वाचावीच लागेल.

भयकथा वाचनाची आवड असणाऱ्यांनी आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी "स्वाहा".

संदीप प्रकाश जाधव

"मी माणूस शोधतोय"

 

लेखक : व. पु. काळे

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

वसंत पुरुषोत्तम काळे अर्थातच "वपु" यांच्या नावाचं एक वेगळंच वलय मराठी साहित्यविश्वात आहे. वाचनाची आवड असो वा नसो "वपु" हे नाव माहीत नसणारी व्यक्ती सापडणे कठीणच! सध्याच्या "सोशल मिडिया"च्या जमान्यात तर वपुंनी लिहिलेल्या त्यांच्या बऱ्याच पुस्तकांतील वाक्यांची खूपच "चलती" आहे. "वपुं" सारख्या अगदी बोटांवर मोजता येण्यासारख्या लेखकांचं वैशिष्ट्य म्हणा किंवा सर्वांत मोठं यश म्हणा, ते प्रत्येक पिढीतील वाचकांना आपलेसे वाटतात. त्यामुळेच ६०-७० च्या दशकात लिहिल्या गेलेल्या त्यांच्या बऱ्याच पुस्तकांची जादू आजही कायम आहे. वपु म्हटलं की चटकन डोक्यात विचार येणारी पुस्तके "पार्टनर" आणि "वपुर्झा". परंतु याखेरीज ४० वर्षांमध्ये त्यांनी ६० हून अधिक पुस्तके लिहिली. आपल्या लिखाणातून जगण्याचं तत्त्वज्ञान सोप्या पण तितक्याच रंजक पद्धतीने लोकांना सांगणारे वपु पेशाने आर्किटेक्ट असल्याने त्यांना शब्दांचे महाल बांधणारा लेखक म्हटले तरी चुकीचे ठरणार नाही. वपुंच्या पुस्तकांचे आणखीन एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे लिखाण हे आपल्या दैनंदिन जीवनात घडणाऱ्या घटनांशी साधर्म्य दाखवणारे असते त्यामुळे वाचक त्यामध्ये हरवून जातो. "मी माणूस शोधतोय" हे माझ्या वाचनात आलेलं वपुंच्या दर्जेदार पुस्तकांमधील आणखी एक पुस्तक. वपुंच्याच भाषेत सांगायचं झालं तर - "मी माणूस शोधतोय", माणूस नावाचा प्राणी अनेकदा भेटला. कधी खऱ्या स्वरूपात, कधी खोट्या तर कधी संपूर्ण स्वरूपात; पुष्कळदा तो निसटलाही. या माणसानं मला कधी हसवलं, कधी रडवलं, कधी भुलवलं, कधी हरवलं, कधी फुलवलं, कधी थकवलं, कधी बैचेन केलं, तर कधी अंतर्मुख! तरीही माझा शोध चालूच आहे आणि चालूच राहणार; माझा 'पेशन्स' दांडगा आहे. याचं श्रेयही पुन्हा माणसांनाच! वाट पाहत राहण्याची माझी ताकद माणसांनीच वाढवली. वपुंचा हा निरंतर शोधाचा प्रवास पूर्ण झालेला नसला तरी त्यांनी निष्कर्ष मात्र काढला आहे आणि तो म्हणजे - "जगात चांगल्या माणसांची संख्या जास्त आहे"... "मी माणूस शोधतोय" हा कथासंग्रह आहे वपुंना भेटलेल्या अशाच चांगल्या माणसांचा! प्रत्येक कथेला साजेसं असं शीर्षक आणि अगदी सहज - सुंदर मांडणीतून त्यांना भेटलेल्या माणसांच्या कथा आणि व्यथा खास वपु स्टाईलने "मी माणूस शोधतोय" मधे वपुंनी उतरवल्या आहेत.

"मी माणूस शोधतोय" या कथा संग्रहातील प्रत्येक कथेत वपुंना भेटलेल्या अशा लोकांच्या कथा आहेत ज्यांचं आयुष्य कोणत्या ना कोणत्या छंदाने किंवा वेडाने व्यापून गेलं आहे आणि आपला छंद किंवा वेड जोपासण्यासाठी चालू असणाऱ्या त्यांच्या विविध गोष्टींनी या सर्व कथा सजलेल्या आहेत. चांगल्या माणसांच्या शोधात असणाऱ्या वपुंची पहिली कथा "मी माणूस शोधतोय" ही फिरते कौतुक सप्तर्षी या अवलिया भोवती. वेगवेगळ्या क्षेत्रातील यशस्वी लोकांना तब्बल २ तपे कौतुकास्पर पत्रे लिहिणारा, नकळत त्यांच्यासोबत फोटो काढून घेणारा आणि तेही आपली कोणतीही ओळख त्या लोकांपर्यंत न पोहचवणारा असा हा कौतुक सप्तर्षी! पत्तादेखील माहीत नसताना वपुंची कौतुक सप्तर्षींसोबत होणारी भेट, प्रत्यक्ष लोकांपर्यंत न पोहचता देखील त्यांनी अनेकांची जिंकलेली मने, त्यातून त्यांना प्राप्त झालेली नोकरी, त्यांचा जीवन प्रवास, हळूहळू त्यांच्या छंदाचा वाढत जाणारा परीघ, हे सर्व होत असतानाही त्यांनी आपल्या अंगी जोपासलेला विनम्र भाव आणि शेवटी या अवलियाचे अपघाताने दुर्दैवी निघून जाणे हे वपुंनी अगदी सहज साध्या शब्दांत मांडले आहे. अनेक माणसं जन्माला येतात, जगतात आणि निघून जातात पण कौतुक सप्तर्षी यांच्यासारखी छंद वेडी माणसं मरून सुद्धा त्या छंदाने कायम जिवंत राहतात आणि हेच माणसाच्या जगण्यातील मोठेपण आहे हे सांगणारी ही पहिली कथा "मी माणूस शोधतोय". या कथासंग्रहातील आणखी एक मनाचा ठाव घेणारी कथा "नालायक". शाळेतील खोडकर मुलांना सतत "नालायक" म्हणून ओरडणारे शिक्षक आणि त्यांच्या या अशा ओरडण्यातून मुलांच्या मनावर होणारा परिणाम, आपण कोणतीच गोष्ट करण्यासाठी लायक नाही असा त्यांच्या मनात निर्माण होणारा न्यूनगंड यामुळे वाहवत जाणारी काही मुले तर याच ओरडण्यातून काही मुलांच्या मनावर होणारा सकारात्मक परिणाम या दोन्हींच्यामधे वाचकाला गुंतवून ठेवणारी ही कथा. या कथासंग्रहातील इतर कथा हप्ता, अंतर, हुतात्मा, रमी, मुहूर्त, टाहो, टेरीलिन, शोध, ऋतू बसंती रुठ गयी समाजातील चांगुलपणाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करतात. समाजामध्ये जगत असताना आपल्याला अनेक माणसं भेटत असतात, आपल्या वेगवेगळ्या गुणवैशिष्टांनी ते आपलं व्यक्तित्व सिद्ध करतात आणि अशा चांगुलपणा असणाऱ्या माणसांची संख्या समाजामध्ये जास्त आहे हाच निष्कर्ष वपुंनी या कथासंग्रहातून काढलेला आहे तोही खास वपुंच्या शैलीतून!

वपुंच्या दर्जेदार लिखाणासाठी आवर्जून वाचावा असा कथासंग्रह.

संदीप प्रकाश जाधव

 

"स्वामी"

 

लेखक : रणजित देसाई

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी साहित्यात रणजित देसाई या नावाला वेगळ्या परिचयाची गरज नाही. साहित्यविश्वात "स्वामीकार" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देसाईंची "स्वामी" ही पहिली ऐतिहासिक कादंबरी! "स्वामी" कादंबरी म्हणजे थोरल्या माधवराव पेशव्यांची जीवनगाथाच! मराठ्यांच्या इतिहासात जर डोकावून पाहिलं तर स्वराज्य निर्मितीपासून ते पेशवाईच्या अंतापर्यंत अशा बऱ्याच व्यक्ती आपल्यासमोर येतील ज्यांच्या कारकिर्दीला एकाचवेळी आपलं सौभाग्य आणि दुर्भाग्य अशा दोन टोकाच्या दृष्टिकोनांतून पहावं लागेल, अगदी शिवरायांनासुद्धा! सौभाग्याचं कारण सांगायची गरज नसली तरी दुर्भाग्य एवढ्यासाठी म्हणावं लागेल की अशा महान लोकांच्या वाट्याला आलेलं अल्पायुषी जीवन! ऐतिहासिक कादंबरी वाचत असताना माझ्यासारख्या अनेक वाचकांच्या मनाला एकदा तरी नक्कीच असं वाटलं असणार की छत्रपती शिवजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज, पेशवा बाजीराव, पेशवा माधवराव आणि असे बरेच थोर लोक ज्यांनी स्वराज्यासाठी आपलं आयुष्य खर्ची घातलं, आपल्या छोट्याशाच पण देदीप्यमान कारकिर्दीने जगाला त्यांची दखल घेण्यास भाग पाडलं ते जर इतर मुघल किंवा आदिलशाही बादशहांप्रमाणे दीर्घायुषी असते तर आज आपला इतिहास काय असता? इतिहासाला "जर-तर" हे शब्द वर्ज्य असले तरी फक्त असा विचारच आपल्या अंगावर अभिमानाने शहारे घेऊन येतो. अल्पायुषी जरी असल्या तरी इतिहासात अशा काही कारकिर्दी आहेत ज्या सुवर्णाक्षरांनी लिहिल्या गेल्या आहेत. आजही त्या सामान्य लोकांना जगण्याची, लढण्याची उमेद देतात! अशाच कारकिर्दीपैकी एक झळाळती कारकीर्द श्रीमंत माधवराव पेशवे यांची! अवघ्या १६-१७ व्या वर्षी अंगावर पडलेली भारतभर पसरलेल्या मराठा साम्राज्याची मोठी जबाबदारी, पानिपतच्या युद्धानंतर विस्कटलेली राज्यकारभाराची घडी, राघोबादादांसारख्या अटकेपार झेंडे लावणाऱ्या पराक्रमी काकांची घरातूनच त्यांच्याविरुद्ध चाललेली कट-कारस्थाने या सर्वांवर मात करून माधवरावांनी त्यांच्या फक्त ११ वर्षांच्या कारकिर्दीत राज्य तर सावरलेच शिवाय त्यांच्या कुशल नेतृत्वाखाली चाललेल्या राजकारणामुळे पानिपतातील पराभवाने सरदार, सैन्य आणि प्रजेच्या मनावर झालेल्या जखमांवर फुंकर घालून एक नवी ऊर्जा निर्माण झाली. रणजित देसाईंची "स्वामी" ही ऐतिहासिक कादंबरी माधवराव पेशव्यांच्या आयुष्यावर आधारीत आहे. ४१३ पानांच्या या कादंबरीतून रणजित देसाईंनी माधवराव पेशव्यांची जी कारकीर्द लिहिली आहे ती जणूकाही आपल्या समोरच घडत असावी इतक्या ताकदीने मांडली आहे. त्यामुळेच १९६२ साली लिहिल्या गेलेल्या या कादंबरीची जादू साहित्यविश्वात आजही टिकून आहे. "स्वामी" नंतर शिवरायांवरील "श्रीमानयोगी" ही अजरामर कादंबरी त्यांनी लिहिली परंतु "रणजित देसाई" म्हटलं की आजही पहिला डोक्यात विचार येतो तो "स्वामी"चाच! रणजित देसाईंच्या कादंबरीचे वैशिष्ट्य म्हणजे मूळ विषयाला जराही धक्का न लावता वाचकांच्या मनाचा ठाव घेणारी मांडणी आणि संवाद! कादंबरी वाचत असताना वाचकाला त्या काळात घेऊन जाण्याची हातोटी असणाऱ्या मोजक्याच लेखकांपैकी एक "रणजित देसाई"! त्यांची "स्वामी" ही कादंबरीदेखील याला अपवाद नाही.

पानिपतचा पराभव ही समस्त मराठ्यांच्या जिव्हारी लागलेली, कधीही भरून न निघणारी जखम! पानिपतच्या संग्रामात भाऊंसोबतच विश्वासराव देखील कामी आले. ज्यांच्याकडे भावी पेशवा म्हणून पाहिलं जात होतं असा आपला मुलगा विश्वासराव आणि बंधू सदाशिवराव भाऊ यांचा मृत्यू शिवाय पानिपतचा पराभव अशा तिहेरी धक्क्याने लढाईनंतरच्या अवघ्या ५ महिन्यांत नानासाहेब पेशव्यांचे निधन झाले. त्यानंतर आपसूकच पेशवाईची वस्त्रे नानासाहेबांचे द्वितीय पुत्र माधवराव यांना मिळाली तीही वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी! पानिपतावर झालेला मोठा पराभव आणि नानासाहेब पेशव्यांच्या अकस्मात जाण्याने मराठा साम्राज्याची घडी विस्कळीत व्हायला सुरुवात झाली होती. दख्खनमधे निजाम तर कर्नाटकात हैदर अली यांना जोर चढला होता, मराठा मुलुखावर हल्ले होऊ लागले होते! त्यामधे भर पडली ती स्वकीयांच्यामुळे, नागपूरकर भोसल्यांना सातारा गादीची स्वप्ने पडू लागली आणि त्यांनी बंडाचा झेंडा खांद्यावर घेतला. शिवाय सर्वांत वाईट गोष्ट जर कोणती असेल तर ती पेशव्यांच्या घरात चालू झालेलं गृहयुद्ध! पेशवे पदासाठी आधीच गुडघ्याला बाशिंग बांधून बसलेले नानासाहेब पेशव्यांचे धाकले भाऊ राघोबादादा यांच्याकडून माधवरावांविरुद्ध वारंवार होणाऱ्या कट-कारस्थानांना ऊत आला. माधवरावांची ११ वर्षांची कारकीर्द या सर्वाचा निकाल लावण्यातच गुंतून जाते. हैदरचा बिमोड करण्यासाठी कर्नाटकवर ४, निजामाला धडा शिकवण्यासाठी त्याच्यावर २ आणि नागपूरकर भोसल्यांवर २ अश्या एकूण आठ स्वाऱ्या माधवरावांनी केल्या. माधवरावांचा सर्वात जास्त काळ हा घरभेद्यांवर लक्ष देण्यातच गेला. कारण राघोबादादा कितीही पराक्रमी असले तरी ते हलक्या कानाचे आणि अविचारी असा त्यांचा लौकिक होता शिवाय सतत त्यांचा पेशवाईवर असणारा डोळा! माधवरावांनी राघोबादादांना अनेक वेळा समजावून सांगितलं, तरीही सखारामबापूंच्या सल्ल्याने ते आळेगावत माधवरावांविरुद्ध युद्धास उभे राहिले. मराठा दौलतीच्या हितासाठी आळेगावच्या लढाईनंतर माधवरावांनी स्वतः नमते घेऊन राज्याची सूत्रे राघोबादादांना देऊ केली परंतु राघोबादादांच्या कारवायांना पूर्णपणे पायबंद होत नसल्याचे पाहून शेवटी त्यांना शनिवार वाड्यातील बदामी महालात नजर कैदेत ठेवण्याचा निर्णय माधवरावांना घ्यावा लागला. राजकारणाच्या दृष्टीने फारसे महत्त्वाचे नसलेले परंतु पेशव्यांच्या घरातील शांततेला बाधा आणणारे "तोतया सदाशिवराव भाऊ" प्रकरण माधवरावांनी ज्यापद्धतीने हातावेगळं केलं ते त्यांच्या हुशारी, धीरोदात्तपणाची साक्ष देते. 

राज्यकर्त्यांची खरी कसोटी लागते ती भावनिक पातळीवरच्या प्रकरणांचा निवाडा करताना. याठिकाणीही इतक्या कमी वयात माधवरावांकडे असणारी प्रगल्भता थक्क करून जाते. याचे उदाहरण म्हणजे निजाम पुण्यात येऊन सर्व शहर लुटून पर्वतीवरच्या श्रींची मूर्ती भंग करत असताना पेशव्यांचे सख्खे मामा रास्ते निजामाला मदत करत होते. हे समजल्यानंतर या गुन्ह्यासाठी माधवरावांनी त्यांना दंड ठोठावला. तोही आपल्या मातोश्री, गोपिकाबाईंचा रोष पत्करून! कर्तव्यदक्ष माधवरावांनी दंड मागे न घेतल्याने रागावून गोपिकाबाई कायमच्या गंगापूरला निघून गेल्यानंतर माधवराव मातृप्रेमास पारखे होतात. यानंतर परत माधवराव आणि गोपिकाबाई यांच्या भेटीचा उल्लेख नाही. एकाकी पडलेल्या माधवरावांना पत्नी रमाबाई सोडल्यास जवळचे असे कोणीच रहात नाही. त्यातच त्यांना जडलेला राजयक्ष्मासारखा जीवघेणा आजार! तरीही ते शेवटच्या श्वासापर्यंत फक्त आणि फक्त मराठी दौलतीचाच विचार करत राहिले. हे सर्व घटनाक्रम ज्या पद्धतीने रणजित देसाईंनी कादंबरीत दिले आहेत ते वाचत असताना बऱ्याच वेळा वाचकाचे भान हरवून जाते. रणजित देसाईंच्या "स्वामी"ची शेवटची २० पाने तर खूपच भावनिक आहेत. माधवरावांचे थेऊर मधील अखेरचे दिवस आणि मृत्यू समोर दिसत असतानादेखील त्यांची तडफ वाचकाला कमालीचं अस्वस्थ करते, नकळत डोळ्यांत पाणी येते. रमाबाईंचा सती जाण्याचा प्रसंग सुद्धा असाच वाचकाला भावूक करतो. माधवरावांच्या अवघ्या अकरा वर्षांच्या कारकीर्दीत त्यांनी पानिपतच्या पराभवानंतर विस्कटलेली राज्याची घडी पुन्हा बसवली. हैदर अली, निजाम यांच्यासारखे दौलतीचे शत्रू आणि राघोबादादांसारखे सख्खे काका यांना वठणीवर आणून राज्यात शिस्त व कार्यक्षम प्रशासनव्यवस्था निर्माण केली आणि अल्पावधीत मराठ्यांचा दरारा सर्वत्र निर्माण केला. माधवरावांच्या अकस्मात मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्य उतरणीला लागले असं म्हटलं तरी ते चुकीचं ठरू नये. म्हणूनच पेशवाईच्या काळात साताऱ्यात वास्तव्याला असणारा ब्रिटिश इतिहासकार, ज्याने मराठ्यांचा इतिहास लिहिला तो ग्रॅंट डफ म्हणतो मराठा साम्राज्याची पानिपतापेक्षाही मोठी हानी म्हणजे माधवराव पेशवे यांचा अकाली मृत्यू! 

आवर्जून वाचावी अशी कादंबरी!!

संदीप प्रकाश जाधव

"नॉट विदाऊट माय डॉटर"

 

लेखक : बेट्टी महमूदी || विल्यम हॉफर

प्रकाशक : मेहता पब्लिशिंग हाऊस

मराठी अनुवाद : सौ. लीना सोहोनी

आईचं आपल्या मुलांसोबतचं नातं शब्दांपलिकडचं! कवितांमधून वर्णन केलेली आई ही नेहमीच तिची एक प्रेमळ, शांत प्रतिमा आपल्यासमोर घेऊन येते. परंतु खऱ्या आयुष्यात आपल्या मुलांसाठी प्रसंगी अतिशय कठोर होऊन धाडसीपणे निर्णय घेण्याची ताकदसुद्धा तिच्यामध्ये असते याची पुष्कळ उदाहरणे मिळतील. माणूसच नाही तर अगदी प्राणी-पक्षीही याला अपवाद नाहीत! अशा काही उदाहरणांचा विचार करायचा म्हटलं तर सर्वात प्रथम डोक्यात विचार येतो तो स्वराज्यातील "हिरकणीचा"! आपल्या तान्ह्या मुलासाठी ४५०० फूट उंच रायगडचा कडा भर अंधारात उतरून जाणाऱ्या हिरकणीकडे नेहमीच एक धाडसी मातृत्वाचं उदाहरण म्हणून पाहिलं जातं. प्रत्यक्ष शिवरायांनासुद्धा दखल घ्यावी लागणारी ती घटना! आज ३५० वर्षांनंतरसुद्धा ती कथा ऐकताना अंगावर शहारे येतात यावरूनच कल्पना करता येईल की आपल्या मुलासाठी "हिरकणीने" केलेलं धाडस किती अचाट होतं. "नॉट विदाऊट माय डॉटर" ही सत्यकथा आहे अशाच एका आधुनिक "हिरकणीची". बेट्टी महमूदी या अमेरिकन स्त्रीने आपल्या मुलीसाठी केलेल्या एका अफाट धाडसाची ही सत्यकथा! अमेरिकेत राहणार्‍या बेट्टी महमूदीला तिचा नवरा "मूडी" काही कारणाने इराणला घेऊन जातो व तिला तिच्या मुलीसोबत तिथेच डांबून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. बेट्टीसोबतच आपल्या चार वर्षांच्या मुलीवरही तो अनन्वित अत्याचार करतो. यातून सुटका होणे जवळजवळ अशक्य आहे याची जाणीव बेट्टीला झाल्यानंतर आपल्या व मुलीच्या सुटकेसाठी अत्यंत कठीण मार्ग अवलंबण्याचं धाडस ती करते. तिच्या या सुटकेच्या संघर्षाची आणि क्षणाक्षणाला वाचकाच्या हृदयाचा ठोका चुकवणारी ही सत्यकथा! बेट्टी महमूदी यांनी स्वतःच त्यांचा अनुभव सांगितल्यामुळे वाचत असताना त्यांच्यावर आणि त्यांच्या मुलीवर ओढवलेल्या जीवघेण्या घटनेची दाहकता जाणवत राहते. आजही जिथे अमेरिका आणि इराण यांच्यामधून विस्तवही जात नाही तिथे ३० वर्षांपूर्वी काय परिस्थिती असेल याचा फक्त अंदाजच केलेला बरा. अशा वातावरणात फक्त आपल्या नवऱ्यावरील विश्वासाखातर, आपल्या ४ वर्षांच्या मुलीसोबत तेहरानमधे पाऊल ठेवणारी बेट्टी जेव्हा आपला अनुभव पुस्तकातून आपल्याला सांगायला चालू करते तेव्हा वाचक अक्षरशः त्या प्रवासासोबत चिकटून राहतो. तिच्यावर ओढवणाऱ्या सर्व प्रसंगांसोबत वाचक इतका एकरुप होतो की तिच्या थरारक सुटकेनंतर नकळत वाचकाच्या डोळ्यात आनंदाश्रू येतात. बेट्टीचा अमेरिका ते तेहरान आणि परत अमेरिका हा प्रवास आपल्याला खूप काही शिकवून जातो. बेट्टी महमुदी यांनी लिहिलेलं "नॉट विदाऊट माय डॉटर" हे पुस्तक म्हणजे इराणसारख्या काही धर्मांध मुस्लिम देशात व्यक्तिस्वातंत्र्य या मूलभूत हक्कासाठी स्त्रियांना आजही द्याव्या लागणार्‍या कठोर लढ्याची एक प्रातिनिधिक कहाणी आहे असं म्हटलं तरी ते चुकीचं ठरू नये. तब्बल १८ महिने इराणमधे नवऱ्याच्या नजरकैदेत राहिलेल्या काळात स्त्रियांसाठी जाचक असणाऱ्या मुस्लिम रूढी-परंपरा जपताना बेट्टीची होणारी तारेवरची कसरत, तेथील वातावरणात आपल्या मुलीच्या सुरक्षेसाठी - स्वातंत्र्यासाठीची तिची तळमळ - धडपड, मधेच काही काळासाठी आपल्या मुलीपासून झालेली ताटातूट आणि तेव्हा एक आई म्हणून होणारी तिची मानसिक अवस्था, तिला स्वातंत्र्याची कळालेली किंमत आणि स्वदेशी परतण्याची तीव्र इच्छा, सुटकेसाठी तिने केलेले काही अयशस्वी प्रयत्न, शेवटी नाईलाजास्तव जीवावर उदार होऊन आपल्या ४ वर्षांच्या मुलीसोबत इराणमधून बेकायदेशीररित्या पळून जाण्याचा घेतलेला धाडसी निर्णय आणि त्याच्या पूर्णत्वाचा थरारक प्रवास बेट्टी यांनी त्यांच्या या ३०४ पानी पुस्तकातून,  "नॉट विदाऊट माय डॉटर" मधून लोकांपुढे आणला आहे.

अमेरिकेत राहणारे एक सुखी आणि उच्चशिक्षित कुटुंब! डॉ. सय्यद बोझोर्ग महमुदी उर्फ मूडी, बेट्टी महमूदी आणि मुलगी माहतोब. अमेरिकेत अगदी सुखात चालू असणाऱ्या त्यांच्या संसाराला घरघर लागते ती मूडीच्या डोक्यात इराणला जाऊन आपल्या कुटुंबाला भेट देऊन येण्याच्या विचाराने. सुरुवातीला शंकेने नकार देणारी बेट्टी नंतर तयार होते ती मूडीवर असलेल्या प्रेमाखातर, विश्वासाखातर! शिवाय मूडीने दिलेला शब्द, 'आपण फक्त २ आठवडे तिकडे जाऊन, माझ्या कुटुंबाला भेटून परत यायचे'. परंतु मूडीवर आपण दाखवलेला विश्वास किती खोटा आहे याची जाणीव बेट्टीला इराणमधे पाऊल ठेवताक्षणीच होते. तरीही मूडी आपल्याला धोका देणे शक्यच नाही हा विचार मनात ठेवून ती मूडीच्या इराणमधील मोठ्या बहिणीच्या, आमे बोझोर्गच्या घरात प्रवेश करते आणि इथूनच चालू होते बेट्टीच्या इराणमधील नरकासमान वास्तव्याला! मूडीच्या घरी त्यांचा गृहप्रवेश होतो तोच मुळी एका जिवंत बकरीचे रक्त ओलांडून! जी सुरुवात असते काही विचित्र चालीरिती आणि परंपरांचा बेट्टीच्या आयुष्यातील प्रवेशाची. नंतर आमे बोझोर्गच्या घरातील अतिशय गलिच्छ वातावरण आणि स्त्रियांना दिल्या जाणाऱ्या अतिशय खालच्या पातळीवरील वागणुकीने बेट्टी हादरून जाते. शिवाय मूडीसारख्या उच्चशिक्षित डॉक्टरचा त्या सर्व गोष्टींना असणारा मूक पाठिंबा बेट्टीसाठी जास्त धक्का देऊन जातो. तरीही फक्त २च आठवड्यांचा प्रश्न आहे आणि त्यानंतर अमेरिकेला परत जायचेच आहे या भोळ्या आशेवर त्या सर्व गोष्टी आपल्या मुलीसोबत ती सहन करत राहते. परंतु इराणमधील त्यांच्या १५ दिवसांच्या वास्तव्यानंतर अमेरिकेला परत जाण्यासाठी मूडीकडून मिळालेल्या नकारात्मक प्रतिसादाने बेट्टीच्या पायाखालची जमीन सरकते आणि आपण आता इराणमध्ये पुरते फसले गेलो याची जाणीव होते. यानंतर मूडीकडून बेट्टीचे बाहेरच्या जगाशी असणारे संपर्क जवळपास पूर्णपणे तोडण्यात येतात, तिला नजरकैदेत ठेवलं जातं, तिने पूर्णपणे इस्लाम स्वीकारून इस्लाम चालीरीतीप्रमाणे राहण्यासाठी तिच्यावर दबाव टाकला जातो, शिवाय मुडीच्या नातेवाईकांकडून होणारा या मायलेकींचा छळ, मुडीकडून दोघींना होणारी जीवघेणी मारहाण आणि बेट्टीसाठी असणारी सर्वांत मोठी अडचण म्हणजे इराणी भाषा या सर्वांचा नेटाने सामना करून मूडीच्या तावडीतून निसटण्यासाठी चालवलेले प्रयत्न हे सर्व बेट्टींच्याच शब्दांत वाचत असताना वाचक सुन्न होऊन जातो. शेवटचा पर्याय म्हणून बेट्टीने पळून जाण्याचा निवडलेला मार्ग वाचकाच्या काळजाचादेखील ठोका चुकवतो. तरीही हा प्रयत्न बेट्टी कसा पूर्णत्वास नेते, ती अमेरिकेत कशी पोहचते, तिला या सर्वांत कोणा कोणाची मदत मिळते, पुढे मूडीचं काय होतं, बेट्टी सध्या कोणत्या परिस्थितीत आहे हे सर्व पुस्तकात वाचण्याचा अनुभव खासच आहे.

प्रत्येकाने आवर्जून संग्रही ठेऊन वाचावे असं एक प्रेरणादायी पुस्तक.

संदीप प्रकाश जाधव

"सत्तर दिवस"

 

लेखक : रवींद्र गुर्जर

प्रकाशक : श्रीराम बूक एजन्सी

पिअर्स पॉल रीड यांच्या "ALIVE" कादंबरीचे मराठी अनुवादित पुस्तक "सत्तर दिवस". रवींद्र गुर्जर यांचं "सत्तर दिवस" हे बऱ्याच जणांकडून वाचायला सुचवलेलं पुस्तक संग्रही घेऊन वाचून काढलं. सकारात्मक आणि समाधानी आयुष्य जगण्याचा संदेश देणारं हे 199 पानांचं अतिशय उत्कृष्ठ पुस्तक वाचायला घेल्यानंतर पुढं काय झालं असेल या एकाच विचाराने एकसारखं वाचून अवघ्या एका दिवसात पूर्ण केलं. जगण्याची जिद्द काय असते याचं पाना-पानावर दर्शन देणारं, सत्यघटनेवर आधारित हे पुस्तक खचलेल्या मनाला उभारी देण्याचं काम करतं. माणसाजवळ जर जिद्द असेल तर कितीही प्रतिकूल परिस्थितीत टिकून राहता येऊ शकते हे पुस्तक वाचताना सतत जाणवत राहते. युरुग्वे हा दक्षिण अमेरिकेतील एक छोटासा देश. १२ ऑक्टोबर १९७२, युरुग्वे एअर फोर्सच्या फेअर चाइल्ड ए २२७ ह्या विमानानं पंचेचाळीस प्रवाशांसह आकाशात झेप घेतली. रग्बी खेळाडूंचा संघ चिलीकडे निघाला होता. लांबीने जगातील सर्वात जास्त आणि हिमालयाच्या बरोबरीचा पर्वत समूह, अँडीज ओलांडून त्यांना जायचं होतं. चिलीकडे जायला निघालेल्या विमानातील सर्व ४५ लोकांच्या मनात आनंदाचं उधान आलं होतं. एकमेकांसोबत गप्पा मारत, दंगा-मस्ती करत आणि रग्बी सामना जिंकल्याची स्वप्ने बघत मजेत चाललेल्या त्यातील एकालाही पुढं येऊ घातलेल्या भयानक संकटाची पुसटशीही कल्पना नव्हती. अँडीज मधून फेअर चाइल्ड विमान जाऊ लागलं आणि अचानक ते ढगात शिरलं. हिमवर्षाव तर सतत चालूच होता. दुपारी ३.३० वाजता वैमानिकानं सॅंटियागो विमानतळावर "All Good" चा संदेश दिला. परंतु त्यानंतर एकाच मिनिटात विमानाचा सॅंटियागो टॉवरसोबतचा संपर्क तुटला. झंझावती वाऱ्याने विमानाला दोन प्रचंड तडाखे दिले आणि नियतीने वाढून ठेवलेल्या भयानक संकटाची चाहूल विमानातील ४५ जणांना झाली. काही क्षणात विमान चारही बाजूंनी हिमशिखरांनी वेढलेल्या दरीत कोसळलं. ढगांमुळे आधीच प्रकाश मंदावला होता. त्यात बर्फ पडू लागला. बचावलेले व थोडया सुस्थितीत असलेले प्रवासी जखमी लोकांना बाहेर काढू लागले. फेअर चाइल्ड विमान बेपत्ता झाल्याचं आपल्या देशात सर्वांच्या लक्षात येणार आणि लवकरच आपल्याला मदत मिळणार या आशेवर ते सगळे होते. त्यांनी रेडिओ सुरु करण्याचा प्रयत्न केला पण ट्रान्समीटर निकामी झाला होता. अनेक जण भयंकर जखमी झाले होते तर काही जण जागीच मृत्युमुखी पडले होते. दिवस संपला, रात्र सुरु झाली तरी अजून मदतीचा काही पत्ता नव्हता. रात्रीच्या अंधारात ओरडणे, किंचाळणे यांशिवाय काहीही ऐकायला येत नव्हतं. पुढचे आठ दिवस चिली, अर्जेंटिना आणि युरुग्वेकडून विमानाचा जारीने शोध घेण्याचा प्रयत्न केला, पण व्यर्थ! अँडीजची शेकडो मैल लांबी, वादळ आणि हिमवृष्टी लक्षात घेता, विमान सापडण्याची शक्यता जवळजवळ नाहीशी झाली सोबतच विमानातील कोणीही वाचले असण्याची आशादेखील सोडून देण्यात आली. परंतु नियतीला हे मान्य नव्हतं, वाचलेल्या लोकांकडून काहीतरी अचाट पराक्रम करून घेण्यासाठीच जणू हा सर्व खेळ मांडला होता. त्या वाचलेल्या लोकांनी जगण्यासाठी केलेल्या संघर्षाची सत्यकथा म्हणजे हे पुस्तक "सत्तर दिवस".

अपघातानंतर मदतीची वाट पाहता तुटपुंज्या अन्नाच्या साठ्यावर ते एक-एक दिवस ढकलत राहतात. पुढे अन्नसाठा संपत आल्यानंतर फक्त एक चॉकलेटचा तुकडा आणि एक घोटभर रम यावर ते दिवस काढू लागतात. प्रत्येक दिवसाची सुरवात काहीतरी मदत मिळेल या आशेने होत होती आणि शेवट मात्र निराशेने होत होता. पुन्हा दुसऱ्या दिवशी नव्या उमेदिने त्यांचे प्रयत्न सुरु होत असत. परंतु आपल्याला मदत मिळणे आता अशक्य आहे त्यामुळे सुटकेचे प्रयत्न आता आपल्यालाच करावे लागतील याची त्यांना लवकरच जाणीव झाली आणि तिथून बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न सुरु केले. इथून पुढचा या सर्वांचा थरारक संघर्ष अंगावर काटा आणतो. प्रत्येक दिवस मरणाच्या दारात उभे राहण्याचा अनुभव घेऊन ते लढत राहतात. मधेच अचानक कोसळलेल्या हिमकडेने आणखीन काही लोकांचा मृत्यू होतो त्यावेळच्या प्रसंगाने तर वाचकाचे मन अक्षरशः चिरून जाते. सांघिक एकीच्या जोरावर येणाऱ्या संकटांवर ते मात करत राहतात. पोटाची आग विझवण्यासाठी आपल्याच मित्रांच्या मृतदेहांचे मांस खायची कठीण वेळ त्यांच्यावर येते. सुटकेसाठी त्यांनी केलेले वेगवेगळे प्रयत्न आणि प्रत्येकवेळी येणारे अपयश तरीही हार न मानता त्यांची चाललेली धडपड त्यांच्याकडे असणाऱ्या जिद्द आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीची साक्ष देते. त्यांच्यापैकीच एक लेनेसा आणि पेराडो यांनी तिथून बाहेर पडण्यासाठी केलेल्या धाडसी शोधमोहिमेला अखेर यश येते. तब्बल १० आठवड्यानंतर त्यांच्या अस्तित्वाबद्दल बाहेरील जगाला समजते. एक चिली शेतकरी आपल्या गुरांना चारण्यासाठी अँडीजच्या खोल दरीत गेला असताना त्याला दूरवर दोन माणसांच्या आकृत्या दिसतात. लेनेसा आणि पेराडो त्या शेतकर्‍याला जवळ येण्यासाठी जोरजोरात खुणावत होते परंतु त्यांचं भयानक स्वरूप आणि गुडघ्यांवर खुरडत येण्यामुळे घाबरलेल्या शेतकऱ्याने दुरुनच रुमालातून कागद-पेन त्यांच्याकडे फेकलं. दाढी वाढलेल्या,भकास चेहेर्‍याच्या आणि कपडयांचा चिंध्या झालेल्या पेराडोने काही तरी लिहून कागद परत फेकला. त्यावर लिहिलं होतं : "पर्वतावर कोसळलेल्या विमानातील मी एक उतारू आहे. मी युरुग्वेचा रहिवासी". शेवटी तब्बल ७० दिवसानंतर सर्वांची त्या जीवघेण्या संकटातून सुटका झाली.

अपघातानंतर बाहेर पडण्यासाठी त्यांनी कोणकोणते प्रयत्न केले? त्यांना कोणकोणतं अपयश येत गेलं? अपयश येवूनही ते पुन्हा दुसऱ्या दिवशी कसे प्रयत्न करत होते? जिवंत राहण्यासाठी, अन्न मिळवण्यासाठी त्यांनी कोणता मार्ग स्वीकारला? त्यानंतर ते कसे बाहेर पडू शकले? त्यांनी विमान अपघातासोबतच इतर नैसर्गिक आपत्तींना कशाप्रकारे तोंड दिलं? शेवटी ते सर्व या संकटातून कसे बाहेर पडले? हे सर्व जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तकं नक्कीच वाचायला हवं. त्या दुर्दैवी अपघातातून ४५ जणांपैकी बचावलेल्या सोळा लोकांनी सांगितलेली त्यांच्या ७० दिवसांची ह्रदयद्रावक सत्यकथा "सत्तर दिवस".

संदीप प्रकाश जाधव

"युगांन्त"

 

लेखिका : इरावती कर्वे

प्रकाशक : देशमुख अँड कंपनी

कोणत्याही ऐतिहासिक घटनांवर होणाऱ्या संशोधानातून पुढे येणाऱ्या गोष्टी या कधीच अंतिम सत्य मानता येत नाहीत कारण जितके त्या गोष्टीच्या किंवा घटनेच्या खोलात शिरण्याचा प्रयत्न केला जातो तितक्या नवनवीन गोष्टी बाहेर येतच राहतात. परंतु एक गोष्ट मात्र नक्की की जर डोळसपणे बघितलं तर संशोधनामुळे सत्याच्या अधिकाधिक जवळ मात्र पोहचता येते. "महाभारत" आणि "रामायण" यांना आपला इतिहास म्हणायचा की फक्त ग्रंथ याबद्दल बरीच मतमतांतरे असली तरी हजारो वर्षांपूर्वीच्या या दोन्हीही घटनांवर आजही अखंड संशोधन चालूच आहे. अशा संशोधनातून सिद्ध झालेल्या जुन्या गोष्टी वगळणे आणि नवीन गोष्टींचा समावेश करणे हे आजही अविरतपणे चालूच आहे. पण आपण ऐकलं किंवा वाचलं असलेलं "रामायण", "महाभारत" यांचा आपल्यावर असणारा प्रभावच इतका जबरदस्त आहे की बऱ्याचवेळा या संशोधनात्मक शोधांकडे दुर्लक्षच केलं जातं. जय नावाचा इतिहास आज आपण महाभारत म्हणून ओळखतो परंतु व्यासांनी महाभारत लिहिल्यापासून ते आजपर्यंत त्यामधे अनेक बदल झाले. आज आधुनिक जगात इतिहास अभ्यासकांनी महाभारताची शक्य तितकी जुनी प्रत शोधायचा प्रयत्न करून, सर्व संशोधनाअंती जी नवीन प्रत बनवली आहे त्यावर इरावती कर्वे यांचं हे पुस्तक आधारित आहे, महाभारतातील पात्रांवरील "युगान्त" ही त्यांची कादंबरी अशा नवीन संशोधनाचा आधार घेऊनच लिहिली गेली आहे त्यामुळे ही कादंबरी जितकी अलिप्तपणे वाचली जाईल तितक्या अधिक प्रमाणात महाभारतातील पात्रांची नव्याने ओळख झाल्याचा अनुभव वाचकाला मिळत राहतो. इरावती कर्वे यांनी या आवृत्तीत महाभारतातील कोणत्याही पात्राला देवत्व दिलेलं नाही, कोणतेही चमत्कार नाहीत, कठोर असला तरी पटेल असा एक इतिहास आहे. उदाहरणार्थ कादंबरीत श्रीकृष्णाच्या देवाचा अवतार या कल्पनेला छेद दिलेला आहे. नवीन संशोधनाचा दाखला देऊन श्रीकृष्ण हा एक अतुलनीय शक्ती असणारा महापुरुष होता या दृष्टिकोनातूनच त्याचं पात्र वाचकांसमोर आणलं आहे त्यामुळे महाभारत ही काल्पनिक कथा नसून तो आपला इतिहास आहे या दाव्याला एकप्रकारची पुष्टी मिळते. शास्त्रीय संदर्भ लावून जर महाभारताचे वाचन केले तर बऱ्याचशा गोष्टी अमानवीय वाटत नाहीत. फक्त त्या गोष्टी मान्य करायला आपल्या मनाची तयारी असायला हवी. इरावती कर्वे यांची "युगान्त" ही कादंबरी वाचल्यानंतर महाभारताविषयी आपल्या मनातील बऱ्याच शंकांचे निरसन होण्यासोबतच काही नवीन शंका देखील जन्माला येतात, पण साहजिकच येणाऱ्या काळात जे संशोधन होईल त्यातून त्यांचंही निरसन होईलच! सर्वांना परिचित असणाऱ्या महाभारताच्या मुख्य कथेला फाटा देऊन, शक्य तितक्या मुळ प्रतींचा अभ्यास करून महाभारतातील व्यक्तिरेखांवर लिहिलेल्या काही लेखांचा संग्रह म्हणजे हे इरावती कर्वे यांचं पुस्तक "युगान्त" ! भीष्म, गांधारी, कुंती, कर्ण, अर्जुन, भीम, द्रौपदी, द्रोण, विदुर या आणि अशा इतर पात्रांवरील लेखांसोबतच इरावती कर्वे यांनी महाभारताचा काळ शोधण्याचा प्रयत्नदेखील "युगान्त" मधून केला आहे.

महाभारतातील आपण आजपर्यंत मनात ठेवून राहिलेल्या बऱ्याच व्यक्तिरेखांच्या प्रतिमांना छेद देण्याचं काम इरावती कर्वे यांनी "युगान्त" मधून केलंय असं म्हटलं तरी ते चुकीचं नाही होणार. उदाहरणार्थ धृतराष्ट्र आणि गांधारी ह्यांच्या व्यक्तीरेखांबद्दल त्यांनी जे मत मांडलंय ते तांत्रिकदृष्ट्या अगदी योग्य वाटतं. 'गांधारीचे लग्न धृतराष्ट्राशी झाल्यानंतर तिने आपल्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली ती पतीप्रेमाने नाही तर आपण एका मोठ्या देशाची सुंदर राजकन्या असताना भीष्माने जबरदस्ती आंधळ्या राजपुत्राशी आपल्याला लग्न करायला भाग पाडलं पण तिला कुण्या आंधळ्याची  काठी व्हायचे नव्हते म्हणून!' शिवाय दुसरा मुद्दाही असाच पटण्यासारखा आहे, डोळ्याला पट्टी बांधून गांधारीने आपल्याच वंशाच्या नाशाची बीजं पेरली असं लेखिका म्हणतात. अर्थात मुलांवर चांगले संस्कार करणं ही केवळ आईची जबाबदारी नसते. पण धृतराष्ट्राकडून याबाबत काही अपेक्षा ठेवण्यात अर्थ नसल्याने तिच्यावर जास्त जबाबदारी होती आणि ती तिने पार पाडली नाही हेही तितकंच खरं. हा मुद्दा आणखी पटवून देण्यासाठी इथे कुंतीचं उदाहरण दिलं गेलंय जिने शेवटपर्यंत आपल्या पाचही मुलांवर नजर ठेवली आणि चांगल्या वाईटाचं मार्गदर्शन केलं. महाभारतातील एखादे पात्र ठराविक  प्रसंगी एका विशिष्ट प्रकारेच का वागले असावे असा विचार शक्यतो आपण कधी केलाच नाही परंतु इरावती कर्वे लिखित "युगान्त" मधे असे बरेच प्रसंग आहेत जिथे  एखादे पात्र असे का वागले असावे यावर संशोधनात्मक संदर्भ देऊन प्रकाश टाकण्यात आला आहे ज्यामुळे वाचक विचारात पडतो. एखादी व्यक्ती जेव्हा महत्प्रयासाने काही गोष्टी सिद्धीस नेते तेव्हा त्या प्रवासात त्या व्यक्तीने बऱ्याच गोष्टी गमावल्या देखील असतात आणि महाभारतातील प्रत्येक पात्राला हे अगदी तंतोतंत लागू होते. इरावती कर्वे यांनी महाभारतातील  प्रत्येक व्यक्तिरेखेला आपल्यासमोर आणताना जे संदर्भ दिलेले आहेत ते वाचताना मनाला सतत होणारी जाणीव म्हणजे, 'मानवी प्रयत्न निष्फळ असतात, मानवी जीवन नेहमी विफलच राहणार, हा धडा मनावर बिंबवण्यासाठी तर महाभारत रचलेले नाही ना?' इरावती कर्वे यांनी कोणत्याही पात्राला अतिशयोक्ती न होऊ देता "युगान्त" मधून ज्या पद्धतीने वाचकांसमोर आणलं आहे त्यामुळे महाभारताबद्दल वेगळं असं काहीतरी वाचल्याचं समाधान हे पुस्तक देऊन जातं. परंतु मूळ संस्कृत महाभारतावर आणि तत्कालीन साहित्यावर अभ्यास करून केलं गेलेलं इरावती कर्वे यांचं या पुस्तकातील परीक्षण अलिप्तपणे आणि महाभारत-कृष्ण  यांबद्दलच्या आपल्या मनातील पूर्वकल्पना बाजूला ठेऊन वाचलं तरच एक वेगळं साहित्य वाचल्याचं समाधान मिळू शकतं. 

संग्रही ठेऊन आवर्जून वाचण्यासारखं पुस्तक "युगान्त".

संदीप प्रकाश जाधव

"वेडा विश्‍वनाथ"

 

लेखक : नारायण धारप

प्रकाशक : साकेत प्रकाशन

नारायण धारपांच्या माझ्याकडील संग्रहातील आणखीण एक दर्जेदार पुस्तक "वेडा विश्‍वनाथ". वाचकाने एखाद्या अद्भुत, रहस्यमय, अंगावर काटा आणणाऱ्या दुनियेतून सफर करून यावी अशी त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकातील कथांची मांडणी. याआधी मी त्यांची "अघटित", "चेटकीण", "लुचाई" ही पुस्तके वाचली होती आणि प्रत्येकात असणारा समान धागा म्हणजे एक थरारक, भयप्रद, अंगावर काटा उभा करणारा, दचकवणारा आणि शेवटी वाईटावर चांगल्याच्या विजय होऊन सर्वकाही ठीकठाक झाल्यानंतर होणारा कथेचा शेवट. त्यांची ही भयकादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ" देखील अशा कथानकाला अपवाद नाही. जरी त्यांच्या सर्व पुस्तकांमध्ये आपल्याला हा समान धागा जाणवत असला तरी प्रत्येक पुस्तकातून वाचकांपर्यंत पोहोचवलेल्या वेगवेगळ्या कथांचं श्रेय नारायण धारप यांच्या कल्पनाशक्तीला द्यावं लागेल. नारायण धारप यांच्या प्रचंड कल्पनाशक्तीचा अंदाज त्यांचं पुस्तक वाचायला घेतलं की पाना-पानावर येत राहतो. त्यांच्या कल्पना विलक्षण असण्यासोबतच प्रचंड सुसंगत आणि शात्रीय पायावर आधारित वाटतात. कथेतील शब्द आणि वर्णन यांची अतिशयोक्ती कधीच वाटत नाही. शब्द साधेच पण जबरदस्त परिणामकारक असतात. कोणत्याही प्रकारचं रहस्य जाणून घेण्याची माणसाला असणारी उत्कंठा लक्षात घेऊन लिहिलेल्या नारायण धारपांच्या कथा पहिल्या पानापासून नव्हे तर त्यांच्या कादंबरीच्या मुखपृष्ठापासूनच वाचकाला घेरायला चालू करतात असं म्हटलं तर ते चुकीचं ठरू नये. संपूर्ण उपेक्षित, कोणतीही जाण नसलेला, समाजात कोणतेही स्थान नसलेला ‘वेडा विश्‍वनाथ’ आणि असामान्यांचा मेरूमणी ‘आर्यवर्मन’! आताचा क्षण आणि सहस्रकांपूर्वीचा क्षण असे विलक्षण विरोधी घटक निवडून धारपांनी मन स्तिमित करणारी कथा या कादंबरीत विणली आहे. सज्जन-दुर्जन, पाप-पुण्य, सहिष्णुता-क्रौर्य यांच्यामधे असणाऱ्या अगदी अनादी, अतिप्राचीन संघर्षाची किनार असणारी ही कादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ".

एका मध्यमवर्गीय कुटुंबातील, शाळामास्तरांचा मुलगा विश्वनाथ. लहानपणी मलेरियासारख्या आजाराने मेंदूला झालेली दुखापत आणि त्यातूनच त्याच्या वाट्याला कायमचाच आलेला अर्धवटपणा! अशी एखाद्या चित्रपटाला शोभणारी या कथेची सुरुवात. वैचारिक वाढ एखाद्या ३ वर्षांच्या मुलाएवढी आणि शारीरिक वाढ २५-३० वर्षें असणाऱ्या, सगळ्या गावाला "वेडा विश्या" म्हणून परिचित असणाऱ्या "विश्‍वनाथ" भोवती ही कथा फिरते. स्वतःच्या प्रत्येक गोष्टींसाठी पूर्णपणे आई-वडिलांवर अवलंबून असणारा विश्याचा रोजचा दिनक्रम अगदी ठरलेला, दिवसभर गावात कुठे ना कुठे फिरत राहून काही ना काही उद्योग करायचे आणि संध्याकाळी घरी परत यायचं. "अनामिक" आणि "आर्यवर्मन" यांच्या सुप्त संघर्षात ओढला गेलेल्या विश्याच्या नकळत त्याच्याकडून करवून घेतल्या गेलेल्या अनेक गोष्टी वाचताना वाचक त्या वातावरणात हरवून जातो. एखाद्या चित्रपटाला लाजवेल इतक्या सफाईदारपणे एक-एक प्रसंग वाचकांसमोर येत राहतात. लोकांच्या नजरेपासून दूर, निर्जन ठिकाणी आर्यवर्मनकडून आपल्या कामासाठी विश्याला तयार केले जात होते, पण एक दिवस आशा या गावातीलच मुलीवर ओढवलेल्या प्रसंगानंतर कादंबरीचा प्रवास वेगळ्या मार्गाने चालू होतो आणि तो साहजिकच वाचकाला सोबत घेऊनच! गावातील गुंडांकडून आशावर झालेला अतिप्रसंगाचा प्रयत्न कथेला एक वेगळेच वळण देतो. त्या प्रसंगादरम्यान गुंडांशी दोन हात करताना आशाला दिसलेलं विश्याचं वेगळं रुप तिला आश्चर्यचकित करणारं असतं. एक-दोन शब्दांच्या पलीकडेही न बोलणारा वेडा विश्या इतकी अचाट कामगिरी कशी करू शकतो, याचे तिला आश्चर्य वाटल्याशिवाय राहत नाही. पुढे या कथेत एन्ट्री होते ती पीएसआय अदवंत यांची. इथून पुढचा घटनाक्रम धारपांनी त्यांच्या नेहमीच्या शैलीमध्ये रंगवलेला आहे. अनेक वर्षांपूर्वी घडून गेलेल्या घटना,  "अनामिक" - "आर्यवर्मन" यांचा संघर्ष आणि वेडा विश्‍वनाथ यांचा काय संबंध असू शकतो? या विचारात वाचकाला गुंतवून कथा पुढे सरकत राहते. अनेक रहस्ये हळूहळू उलगडत जातात. अदवंत, आशा आणि विश्‍वनाथ एका दुष्ट चक्रामध्ये फसल्यानंतर त्यातून सुटण्यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न रंजक पद्धतीने वाचकांसमोर मांडले आहेत. त्यातून ते बाहेर पडतात का आणि वेड्या विश्वनाथाचे पुढे काय होतं? या प्रश्नांची उत्तरे साहजिकच कथेच्या शेवटी मिळतात आणि "धारप स्टाईल" ने कथेचा शेवट होतो.

भयकथांची आवड असणाऱ्यांनी आवर्जून वाचण्यासारखी कादंबरी "वेडा विश्‍वनाथ".

संदीप प्रकाश जाधव